Retorumantsch en svizra (rumantsch dal Grischun) Il retorumantsch č ina lingua romana u neolatina sco il spagnol, catalan, portugais, franzos, occitan, talian, sard, dalmat (mort ora) e rumen. Il term retorumantsch vegn duvrā en la scienza per designar trais gruppas linguisticas rumantschas isoladas en la regiun alpina centrala ed orientala. Quellas sa differenzieschan dals dialects da l'Italia settentriunala tras tratgs linguistics caracteristics communabels: il ladin da las Dolomitas (ca. 30'000 pledaders) ed il furlan (ca. 700'000 pledaders) en l'Italia, ed il rumantsch dal Grischun (ca. 65'000 pledaders) en Svizra. En Svizra dovr'ins sper il term retorumantsch per regla la noziun rumantsch per designar il rumantsch dal Grischun. 15 a. Cr. han ils Romans conquist ā las Alps ed han integrā il territori en lur imperi sco provinza Raetia. Il latin vulgar č sa derasā e sa maschadā cun ils linguatgs preromans. Da questa maschaida č naschida ina varianta retica dal latin vulgar ch'č sa sviluppā independentamain als idioms rumantschs dad oz. En sia pli gronda extensiun en il 5avel tschientaner cumpigliava la Retoromania in territori dal Danubi a l'Adria. Cun il declin da l'imperi roman e la migraziun da pievels germans (a partir dal 6. tsch. Alemans, Bajuvars dal nord, en il 13.-14. tsch. Gualsers dal vest) ha cumenzā la germanisaziun dal territori linguistic rumantsch. Dapi l'avertura da las Alps (construcziun da la viafier e da vias) ed il svilup dal turissem en il 19. tsch. vegn il rumantsch stgatschā pli e pli fitg. Il rumantsch č - sper il tudestg, franzos e talian - lingua naziunala da la Svizra. Cun la votaziun dal pievel dal mars 1996 ha il rumantsch survegnė il status da lingua uffiziala parziala. La Svizra quadrilingua 1 Franzos 2 Tudestg 3 Talian 4 Rumantsch En il chantun Grischun č il rumantsch - sper il tudestg e talian - lingua uffiziala. Tenor la dumbraziun dal pievel dal 1990 discurra 1% da la populaziun svizra rumantsch, en il chantun Grischun discurran 23% da la populaziun rumantsch. Las trais linguas dal Grischun 1a Majoritad rumantscha 1b Majoritad tudestga 2 Talian 3 Tudestg Il rumantsch dal Grischun sa divida en tschintg variantas linguisticas: il sursilvan (Val dal Rain anteriur, 43%), il sutsilvan (Tumleastga e Val Schons, 3%), il surmiran ((Surses e Sotses, 8%), il puter (Engiadin'ota, 13%), ed il vallader (Engiadina bassa/Val Müstair, 15%). Questas han sviluppā en il decurs dal temp tuttas in'atgna lingua da scrittira (idioms) che vegnan era instruidas en scola. Ils emprims texts rumantschs èn naschids en il temp da la refurma e cuntrarefurma (16. tsch.) Oz ha la Rumantschia ina litteratura en tut ils idioms. Il territori linguistic rumantsch 1 Sursilvan 2 Sutsilvan 3 Surmiran 4 Putèr 5 Vallader Fin avant curt na disponeva la Rumantscha da nagina lingua da scrittira communabla. Il 1982 č vegnida creada ina lingua da scrittira surregiunala, il rumantsch grischun, il qual pussibilitescha per l'emprima giada ina preschientscha generala da la lingua en tut ils secturs da la vita d'ina societad da communicaziun moderna. En il territori tradiziunal rumantsch dal Grischun cumparan quatter gasettas regiunalas da l'emna. Ellas survegnan dapi curt las actualitads d'ina agentura da novitads. Il temp d'emissiun dal radio rumantsch č 10.5 al di. La televisiun rumantscha emetta mintg'emna durant ca. 45 min. La Lia Rumantscha (LR) č l'organisaziun da tetg per il mantegniment e la promoziun da la lingua e cultura rumantscha en Svizra (instituziun da dretg public, fundada il 1919). Ella sustegna, promova e coordinescha da ses sez a Cuira (Grischun) las lavurs da las societads affiliadas e represchenta ils interess linguistics e politics da la Rumantschia. La LR č politicamain e confessiunalmain neutrala. L'activitad da la LR vegn finanziada en emprima lingia cun contribuziuns federalas e chantunalas, ma era cun onuraris per translaziuns, cun la vendita da cudeschs, entradas da curs e cun subsidis e donaziuns da diversas organisaziuns e fundaziuns publicas e privatas. La LR porscha differents servetschs: animaziun culturala en las regiuns linguisticas, in servetsch da lingua, in post da translaziuns, in servetsch d'infurmaziun e documentaziun ed in post da teater.La chasa editura da la LR edescha oravant tut ovras da basa (dicziunaris, grammaticas, antologias, collecziuns da terminologia speziala, etc.), ma lura era cudeschs d'uffants e da giuvenils, comics, cassettas, discs e per part era belletristica. Dapi il 1982 s'engascha la LR per ina preschientscha generala da la lingua en tut ils secturs da la vita da mintgadi. La lingua vegn perquai actualisada permanentamain ed adattada als basegns da la societad da communicaziun moderna. Il 1993 ha la LR publitgā sia banca da datas linguistica cun radund 170'000 endataziuns (tudestg-rumantsch/ rumantsch-tudestg). Quest pledari survegn ins oz era sin discs en ina versiun repassada ed amplifitgada cun 186'000 endataziuns per tut ils sistems operativs da computers persunals incl. in program da tschertgar ils pleds (100.-- frs./ca. 77 $ plus taglia sin la plivalur e porto). Per ulteriuras infurmaziuns (materialias d'infurmaziun, publicaziuns, curs da lingua, adressas da contact) u empustaziuns sa drizzai per plaschair a l'adressa inditgada sura u contactai nus directamain sur e-mail! Enavos al cumenzament