Ferran DELÈRIS 

Peire e Maria (extrait)


*************


Al paure Fèlix, 
lo Panisson de la Vicassa. 
Un jorn de nívols, lo Paire celèste lo preguèt de venir regaudir son mond. 
Lor agradèt. Aladonc lo se gardèt. 
I 

Lo 24 de junh de 1917, Pèire, lo cachaniu de Casimir e d'Audeta Soliès de Puègredond, èra en permission dempuèi una setmanada. Fasiá prèp de tres ans qu'èra partit e que l'avián pas tornat veire. A l'ostal, o s'èran pas jamai dich mas o s'èran plan sovent pensats que, coma tantes e maites, lai demorariá endamont. Dins lo país, las campanas ne tenián pas de sonar de finidas e se mençonava pas qu'aquò: los mòrts, los paures mòrts. Ja, sus trenta-sièis apelats, dotze dins la comuna, la comuna de Borlhac. Lo curat ne cridava los noms cada dimenge sus la cadièra. Veusas, maires e dròlles se ploravan; los òmes torcián los pòts e acaptavan lo cap. Quina misèria, aquela puta de guèrra ! Mas qué far sonque pregar Dieu que l'arrestèsse al pus lèu ? Dins l'espèra, plegar l'esquina, endurar e, a totas fins, acceptar coma se deu far de la tièra de deganacis e de malurs qu'aclapan lo mond la vida vidanta: nivoladas que trissan los blats, bestial que crèba, fuòc, malautiá, vielhum, moriment e tres palms de tèrra sul nas. 
Uèch jorns abans la mobilisacion, Pèire aviá esposada Marià, una Cramausa, la filha unenca de Tomàs e de Teresa Cantarèl. Lo subrendeman de lor retorn de noviatge a Tolosa e a Lorda, el aviá représ lo tren a Laguepia; aqueste còp per Albi afin de jónher son regiment. Lors retrobalhas èran urosas e se vesiá plan pro que la despartida aviá pas secat lo maridatge d'amor qu'avián fach e que dins lo canton se n'èra tant parlat. 
" Òm diriá de nòvis, cridava l'Audeta. Se quitan pas. Son coma bròca e peses, aiga e riu. Aital va plan. Que n'aprofechen, que s'emplenen la saca!" 
" Baste que nos farguen un mainat ! soscava Casimir. Que se per cas arribava quicòm a Pèire, la linhada e la succession sian asseguradas ". 
De verai, Casimir n'aviá pensament. L'ainat, Marcèl, aviá aguda la vocacion e èra missionari en Vietnam. Lucian, lo cabdet, maridat cinc ans aviá, vesiá pas venir res e se disiá que Bèrta, la sia femna, èra vaciva. 
Çaquelà, Lucian, emplegat pel Camin de Fèrre a París, tornariá pas. Èra pas dels pus valents e la Bèrta li aviá dich de òc, tot autant qu'auriá pas de tèrra a mocar e de pòrcs a apasturar. De mai, Lucian, mobilisat dins lo tragin èra pas a l'arruc d'un auvari o d'un obús que la gossalha alemanda despachava de pus en pus luènh. Las esposalhas de Pèire e de Marià, es a pena besonh d'o dire: a Casimir li avián pas agradat. De qué ne farián d'una dròlla de vila, sabenta, sens lo sòu, quite mai Cramausa e filha d un minaire, sindicalista rabiós, braç drech d'aquel Jaurés, un socialista manjacurat, manjapatron e manjapaísan ! Atanben, quand Pèire èra partit, aviá desirat a despart qu'ela se n'anèsse de son costat. Tant melhor ne trobèsse un autre ! Amb un fraire curat e una bona estrena per las òbras, la misericòrdia seriá ben lo diable qu'arribèssen pas a la copar aquela mesaliança. Ara per ara, n'aviá vergonha. Marià, lo trabalh la rebutava pas e mancava pas de biais. Se teniá plan. Fasiá onor a l'ostal. L'aviá afilhada e velhava sus ela tant coma sus la pèrla de sos uèlhs. 
La velha d'aquel 24 de junh, passèt pel cap de Marià de menar Pèire asorar a la capeleta de Nòstra-Dòna dels Cremats pels travèrses de Viaur, del costat d'Albigés. Audeta, de mai en mal menoia a dicha que se fasiá vièlha, piquèt de las mans. Casimir qu'aviá dins l'idèia de requerir Pèire afin de dalhar a a fauç lo prat del riu cugèt repotegar. Fin finala, sarrèt las potas e diguèt que fasiá un polit temps per se passejar. 
La capeleta de Nòstra-Dòna dels Cremats èra estada bastida, al sègle tretzen, per un ermita, a l'emplaçament d'un forn ont, per començar, los païsans del ròdol venián, a la resconduda dels senhors de Canezac e de Mirandòl, còire lor pan de segòl. pendent la Crosada dels Albigeses, i s'èran cremats de mond catolics, de martirs de la Fe ", sosteniá lo curat de Canezac que, cada an, a la davalada, i veniá cantar una messa. 
"Messorgas ! se rebecavan de regents e los capfòrts de Cramaus. Èran d'erètges, de patarins, de bonsòmes trapats a Montirat, a Mirandòl o a Lagarda ". Anatz saber ! N'a rajada talament d'aiga jol pont de la Vicassa ! E amb las annadas desgrunadas, que s'acomòde ! Encara uèi, los que n'an besonh e que n'an enveja contunhan d'i venir asorar. D'unes se'n tròban plan e o cridan. Los autres an facha una passejada que se'n gloriejan pas.
L'ermita aviá deroït lo forn, cavat lo tap ont èra estremat, levadas de parets de pèira seca, caladat, pausat un fustam pigassat de garric, teulat de lausa. Pas la Catedrala de Rodés aquela capeleta ! I clau a pena uèch a dètz personas. Mas en fàcia de la pòrta, l'ermita aviá tanben endreiçat una aplanadura que podiá recebre un trentenat de romieus. Dedins, gaireben res: un autaron que sembla un sibornièr, una crotz de barena quilhada contra la paret del fons, un senhador de ròc de cristal a drecha en dintrar. Si-ben-si pr'aquò, un daquòs de valor : sus man esquèrra, dins un nisador, una estatua de la Marià escalprada dins un toròl de bois vengut ivorenc amb lo temps. Linja, que lo toròl èra pas gròs, braces e rauba tot just siblats mas plan proporcionada. La cara sobretot atrai l'atencion. 
Los uèlhs neblats e umils, lo doç tressorire de las pòtas, alenan amor, bontat e còrdolor. 
Pareis que tot es demorat coma l'ermita o daissèt. De vièlhs tan que pendent la Revolucion, los cauçalongs de Mirandòl çai èran venguts, armats de martèls, de barra-minas e trencas, avent per tòca de saquejar aquela cafòrna de escurantisme. Solament, tanlèu la pòrta dubèrta, la Verge Marià aviá levat los uèlhs e los aviá agachats. Alara, lo que los menava aviá dich : 
" Anem-no'n ! Avèm pas res a brandalhar aicí. Los aujòls i an ja fachas pro colhonadas. "