Glaudi PEIRÒT 

(Nòtas de J.M. Petit) 

Lo Castèl de l'Ivèrn (extrait)


*************


Sus un ròc tot pelat, al fons de la Scitia, 
Ont sofla nuèch e jorn lo marit d'Aricia, 
S'elèva en pan de sucre un antica castèl 
Enbegurat de gibre e masticat de gèl.
Al torn d'aquela massa òm vei quatre * gueritas 
Que los vents los pus fòls an causit per lors * gitas. 
Dison qu'als uèlhs d' * Eòla, un jorn, los scelerats 
Forcèron la caverna ont los teniá sarrats, 
E que per esquivar de son dieu la * venjença 
Aquí venguèt d'un vòl se claure aquela engença. 
De vapors trebolat, lo grand astre del jorn 
Agacha de travèrs aquel negre sejorn. 
De cent *cochas de neu, dempuèi mila ans blanquida, 
Dins un * triste repaus la tèrra es agropida.
L'aire que l'environa es tròp lord, tròp grossièr 
Per poder penetrar sas entralhas d'acièr.
Atanben de tot temps es veusa de verdura: 
Un faudal de * verglaç fa tota sa parura. 
D'aquel sen de mairastra on salisson jamai
Las floretas qu' alhurs paran lo mes de Mai. 
Aquí non canta pas la doca Filomèla; 
Aquí ven pas gemir la tendra tortorèla; 
Aricia: Aricia, personatge de l'Antiquitat grèca. Son marit èra Eòl. 
embegurat: " imbibé ", en francés. 
Filomèla: filha de Pandion e sòrre de Procné; foguèt cambiada en rossinhòl. 
L' * ecò tant solament dels nocturnes * hibós 
Repetan a regrèt las funèbras cançons.
Çò qu'augmenta l'orror de l'afrosa demora,
Es un còfre parelh al * baüt de Pandora,
Ont s'exerça en secrèt de mals una legion
A venir nos donar torn a torn la question:
Lo raumàs importun, la gripa fatiganta,
Lo catare bofit, l' * engelura prusenta, 
La punhastra fluxion, la raufelosa tos, 
E mila autres rambalhs qu'inhòran los doctors.
* Fièr coma un papagai dins sa rauba forrada, 
Aquí chorra l'Ivèrn los tres quarts de l'annada,
Que non pòt l'òrre mal l'i reténer totjorn ? 
Mas cada an, lo crudèl nos mestreja a son torn. 
(IV -1 a 36). 
Temporal 
Ai las ! Aicí l'avèm, aquel mostre * barbara: 
Amb un scèptre de fèrre a renhar se prepara.
* Dejà lo jorn pallís. Totes los elements 
Anóncian son retorn per lors * fremissaments.
Los vents, que del brutal son las tropas leugièiras, 
Dejà dels bastiments destacan las gotièiras. 
L'autan desordonat, de sos reddes bufals, 
Desponcha los cloquièrs, * ebranla los ostals; 
Dins l'aire tormentat assembla de * nuatges, 
D'ont s'escapa un torrent qu'entraina los rivatges; 
Brisa dins sa furor paissièiras e molins, 
Inonda prats, verdièrs, camps, vinhas e * talhis. 
Jamai n'aviàm agut una tan fòrta alèrta: 
question: nom d'un biais de tortura. 
verdièr: vergièr. 
Lo valon es negat, e la plana es cobèrta;
Tarn passava jol pont, ara passa dessús; 
L'ornament de sos bòrds non pareis * presque pus.
Dels píbols los pus nauts las cimas agitadas 
S'elèvan tot escàs sus las ondas enfladas... 
Mas aquò's tròp violent per poder mai durar; 
Lo * nuatge a la fin comença a s'estorrar. 
La tempèsta s'aflaca: a-n-aquel * trin orrible
* Succèda pauc a pauc un temps doç e pasible. 
Crotat * jusqu'a la cingla, alara, lo pagés 
Va veire son * domaine e non ne tròba ges.
Ambe las dels vesins, mescladas, confondudas,
Sas pèças tot d'un còp li son desconescudas.
A fòrça de cercar rencontra enfin son prat
* Crusat per la ravina e jol sable enterrat. 
Pus luènh, vèi, per l'esfòrc de l'onda mutinada,
De l'annada que ven l'esperança emportada.
Qun es son desespèr dins los primièrs moments! 
Son * esprit s'abandona a mila pensaments. 
Consí pagar la talha o noirir la familha ? 
De qué farà d'argent per comprar quauqua ordilha?... 
(IV . 37 a 70)
Tarn: de notar la manca d'article dabans los noms de flumes e rius: 
Tarn, Avairon, Garona... 
cingla: cencha, mai generalament: correja. 




Los plasers de l'ivèrn 
... L'ivèrn pasmens porgís mai que d'auvaris. Ja la neu es pel jove blat una bona e cauda flaçada. La neu es un bon femorièr, dison encara los pageses. Los mainatges subretot sabon aprofieitar la neu--en ne getant de còps de bòlas sus l'esquina de las gents. E la caça a la selvatgina se tròba mai aisida, mai crudèla de còps... Es tanben en ivèrn que se tènon las velhadas al canton del fòc: despelofan lo milh, se remembra lo temps passat, se debana los racontes d'antan. Lo poëta nos dona d'indicacions preciosas tocant las cresenças e las tradicions del seu temps, coma o faràn La Fara-Alès e, mai tard, Justin Besson. Sorcièrs e sorcièras, fadas, gripets, viuràn un moment dabans nosaus. L'interés d'aquelas velhadas, malastrosament estavanidas, es important per la cultura d'abòrd que nos permet de conèisser l'arma de nòstres rèires. E benlèu quicòm de nosaus se'n trobará tanben esclarcit... 

Jòcs de neu 
La lana ara tomba del cèl.
Del * nuatge espessit los trachèls que davalan
En * duvet argentat sus la tèrra s'acalan.
Sens aquel blanc sustot, lo blat, pro mal vestit,
Seriá benlèu crebat del freg qu'auriá sentit.
Ara non risca res jos aquela fleçada.
La neu val a la tèrra encara una fumada.
Atal de l'Univèrs lo Mèstre pietadós
Fa plòure d'un * nuatge un engrais abondós.
Alèrta, enfants, anem ! que la mòta arrondida
Sul copet dels passants vòle e siasca aplatida I 
fleçada: fòrma centrala per flaçada. 
Que puèi venga de bòla un bolet de canon,
Qu'en rodelant enfin grossiga de faiçon
Que posquetz aplechar dessús sa massa enòrma
D'un fantaume esfraient la figura difòrma. 
Se li forgatz un cap, de braces e de pés, 
Degun non ausarà veire aquò de tròp * près, 
Jusqu'a çò que, reduit en aiga trebolosa, 
Lo * spèctre pretendut * arròse la * pelosa.
Tant que dura la neu, sul gibièr frejolut
Lo mendre escolieiròt tira coma un perdut.
Del plomb qu'es concentrat dins la traita escopeta,
La fòrça, en fendent l'èr, va tirar l'alauseta.
Per fugir l'enemic que ne vòl a sos jorns,
La lèbre espaurugada a bèl far de destorns,
De sos pés sus la neu la traça descobèrta
Guida lo * trèt fatal que va causar sa pèrta.
Per atrapar d'aucèls, quantes d'autres trimals !
Los uns van de lor crin despulhar los * chavals
E ne fan de lacets ont se penja la griva; 
Los autres, per gropar la perdise crentiva, 
Dins un camp ont la neu solelhada a colat, 
Meton jos una teula un plen ponhat de blat. 
La paura qu'a talent vei la grana, la cròca, 
E perís jol * plafond qu'* apuiava una bròca.
(IV - 84 a 118)

Una velhada ivernala 
Quand la nuèch jos sa capa a rescondut lo jorn, 
E que del pastural lo pastre es de retorn, 
Manjam nòstra sopeta assetats sus la banca, 
Pas coma los * Monsurs, mas solament d'una anca . 
trimal: mejan, procediment. 
gropar: sasir, agafar, arrapar. 
lo gallicisrne Monsur a una valor sociala; d'un anca: pas coma los " 
Monsurs " mas sus un costat solament. 
Nòstra pitança * ensuita es un bocin de lard.
Quand cadun dins lo ventre a rejongut sa part
Que l'ola es despachada, e l'escudèla neta
Dançam una sautaira al son de la museta -
E puèi pendent mieja-ora, en rond al torn dei fuòc
De cabra siás tu cabra anam faire lo jòc.
Dels dimenges atal se passa la velhada,
Es los jorns de trabalh autrament emplegada.
L'un bastís de panièrs, l'autre de palhassons.
Las filhas, tot filant, fan petar de cançons
De son temps lo vièlh grand nos conta las gandoesas; 
La mèstra, en petaçant, nos debita sas proesas.
Nos fasquèt creire un ser qu'aviá trobat lo Drac
Deguisat en * chaval que fasiá patatrac,
E qu'un jorn, li * manquent quauqua aubèrja a la vinha,
Per descubrir lo laire anèt a la devinha. 
La masca, en marmolant, l'emmena al galatàs: 
Ditz tres mots, e tres còps fa rodar lo sedaç. 
Tot escàs a finit la * tresièma represa 
Que te li ditz lo nom d'aquel qu'a fait la presa.
Los sorcièrs fan sens dobte un * pacte amb lo Vilèn
Per n'obténer lo don d'i veire de tan luènh...
La mairina, al canton, dels pichons * entorada
Ne raconta quauqu'una en virant sa fusada... 
sautaira: dança facha de sauts. 
cabra sias tu cabra: jòc encara popular en Provença ont s'agís de traçar de trachs sus la cendre o sus un papièr, en recitant una formula que comença amb aquels mots. 
gandoesas: prononciar " gandouésos ", " sornettes ". 
proesas: contes. Se ditz tanben: pròsas (" proses "); cal prononciar [proe-] en una silaba. 
lo Drac: animal fantastic qu'afrairan al Diable. 
devinha: devinhaira. 
sedaç: crivèl que dins lo temps èra fach de seda. 
Quand lo conte es finit, auriàtz vist l'assemblada
A son * triste recit immobila, estonada, 
E de * fraior transits, tres paures angelons 
De lor maire en plorant téner los cotilhons... 
" Un sèr, ditz lo cotal, al bèl clar de la luna, 
" Ma grand que pro sovent ne debita quauqu'una, 
Vegèt lo grand sorcièr que trevava al castèl 
" Per se rendre al Sabat salir per lo fornèl. "
Lo * concierge ajustèt que l'aviá vist, la vèlha, 
Quand s'onchava de grais, en diguent: pet de fuèlha !
...................................................
Quand la velhada cèssa e qu'es presta a finir, 
Sèm sovent regalats d'un taçonat de vin. 
Quand enfin del calelh la flama trembloteja, 
E qu'en virant son fus la chambrièira capeja, 
Anam far la pregària e nos jocam al lièch; 
Tranquilles, sens remòrds, aquí passam la nuèch. 
(IV - 279 a 306 - 337 a 346 - 355 a 360). 
pet de fuèlha: formula magica. 
capejar: daissar tombar lo cap de sòm. 
jocar: "jucher ", en parlant dels aucèls. Aicí: se metre al lièch. Non 
remembrarem que los lièchs del campèstre èran sovent nauts. 





Origina de la Farandola 
Los poëmas occitans compausats per Glaudi Peiròt, en fòra de las Quatre Sasons, son de tota mena, o avèm ja dit. Donam aicí una pèca idillica, fòrça ben escrita, e que nos fa soscar a la de Pèir de Garròs, Cant noviau. De segur, sèm a la fin del sègle XVIII mentre que Pèir de Garròs viviá al mitan del sègle XVI. Peiròt es catolic e Garròs, protestant. Mas trelusís dins cada poëma aquela simplesa biblica e campairòla, sens desbrembar la realitat vista en plen per l'abat Fabre. Mas Peiròt a sauput pagelar exactament poësia e realitat, e sa " farandola "viu e se desplega tan plan, dins la fanga e l'escur, coma se i èrem. Un pichon cap d'òbra... 

Alèrta, alèrta, companhons 
I Cal desgordir los cambajons; 
La Farandola anuèch se dança 
E v'autras, filhas, aitanben, 
Arnescatz-vos coma convén ! 
Cal, dins una ora, èstre en cadança. 
E vos avertisse d'avança 
Que lo sòl es redde fangós; 
Se forviàvetz pas los tautasses 
Degalhariàtz los sabatons, 
E mai crotariàtz los debasses. 
Mas, me diretz: " Es plan * fachós 
Qu'anuèch faga pas ges de luna 
Qual nos veirà, quand dançarem ?
E se nos veson pas, quin chuc i trobarem ? 
cambajons: biais plaser de dire per las pèrnas. 
O, tranquillizatz-vos, anatz-li sens * rancuna;
Car vos promete que cadun
Metrà pel mens a sa fenèstra un lum,
Per poder destrigar la blonda de la bruna.
Anem donc ! Quitatz lo miralh,
Anatz * renforçar lo varalh
Que se mena al torn de la plaça,
* Dejà plena coma un fieral.
Aquò n'es pas çò que vos embarrassa;
Sètz pro fachas a la gaujassa.
Mas, a prepaus, quand n'es question,
Dison qu'un certan Mèstre Andrieu,
Qu'aimava redde far bombança,
E qu'èra lent a far la digestion,
Imaginèt aquela procession,
Quand aviá tròp farcit la pança,
Que d'un pigre estomac precipita l'accion.
* En efèt, aquel exercici
D'una purga pòt far l'ofici,
Per desbarrassar lo tripon
Quand seriá plen coma un bornhon.
Que l' * istoèra siá falsa o que siá vertadièra,
Aquò's egal: es al mens plan vertat
Que de la devocion lebrièra
La * joenessa de tot estat
Es totjorn prèsta a sègre la * banièra.
Entre ausir batre lo tamborn,
Siaga de nuèch, siaga de jorn,
Un mainatge, un filhon que sòrt de la breçòla,
Un nason retroçat, un rabasson de dròlla
En corset blanc, en jupon cort,
S'afraira d'un caddèt, siaga polit o lord,
Qu'ambe lo mocador se servís de bracièra,
Lo trigòssa en sautant de carrièra en carrièra, 
rabasson: asau, cagarèl; òm diriá en francés: " avorton " 
Enquià que de sautar siá trempe coma un gorg,
O que de se ronsar l'un e l'autre sián lasses.
Lo * malur es que, dins lo temps
Que brandisson lors pensaments
En tornant cent còps sus lors passes,
Lo Vilan, aquel fin catàs
Que vòl pertot metre lo nas,
Per poder far sos caulets grasses,
De los sègre n'es jamai las.
Mas, luènh d'aicí, vièlh golardàs 5
Çai faràs tròp magre potatge;
Car tot lo * monde serà * sage,
E degun t'escotarà pas.
Atal siá ! 
(Poësias divèrsas). 
enquià: d'aquí a, fins a. 
lo Vilan: lo Diable. 
golardàs: glot, galavard. 




Glaudi Peiròt, tecnician de l'Agricultura. 

L'òrt sens parelh 
Se Glaudi Peiròt aima la natura, tal coma Dieu la faguèt, lo trabalh de la tèrra l'interessa tanben fòrça, d'abòrd que, s'es plan fait, lo pòble del campèstre, qu'èra alavetz la màger part del pòble de França, trobarà un melhoriment a sa vida aspra e une nòva rason de viure. Tanben nos estonarà pas de l'ausir lausar l'òrt d'un de sos amics, En Puèg d'Albis, " ancian apoticari del rei d'Englatèrra " que, notem-o en passant, aviá pogut legir, el tanben, lo poëma de Thomson. D'aquel òrt, lo poëta ne fa una descripcion ideala e practica tot al còp. Se vei, delà de la descripcion poëtica, l'intencion pedagogica del prèire. Seguiscam lo dins sa passejada demièg los caminòls d'aquel òrt... sens parelh... 
En vermina patoesa ause dire ton òrt; 
D'Albis, tot i * russís , tot i ven a bon pòrt. 
Susque tot çò que nais de la * semença englesa, 
Diriàtz qu'es escapat de la tèrra promesa: 
vermina: jòc de mots subre lo mot: vèrs; 
patoèsa: la fòrma condrèita es: patésa. Mas ara lo mòt patés es pas mai 
de sason... 
russís: " réussis ", gallicisme per capitar. 
susque tot: " surtout ". 
semença: gallicisme; la vièlha lenga emplegava: semen. 
Om i vei d'*artichauts gròsses coma lo cap,
Qu'al pus grand bolhidor poirián servir de tap.
Per far còire un caulet, te cal una pairòla,
E puèi, per l'adobum, qual sap çò que t'en còla ?
Tos pòrres son tròp fòrts per de suspositors;
Tas cebas e tos alhs revèrtan tos melons;
Son doces, talament que sembla, Dieu me prenga,
Qu'aguetz, quand los manjatz, de sucre sus la lenga.
Res non fresqueja tant coma tos espinards;
Tos plançons, en tot temps, son reddament galhards; 
Dins l'ivèrn, jos l'abric d'una bona flaçada,
Poncheja, creis, blanquís la carda e l'ensalada;
L'agreta, lo * cresson, lo cerfuèlh, lo jolvèrd,
Mòstran, malgrat la bisa, un morre totjorn vèrd.
Es ben mai: quand la neu dels trucs poldra la cima, 
Ton òrt es tan pompós coma èra dins la prima.
Non, jamai non s'es vist res de tan verturós;
Fa de rafes tan bèls que semblan cabirons,
Per un fil i vesètz penjar la goja franca;
La bauja, un pauc pus luènh, s'ajaça sus una anca.
S'ieu voliá per escrich mençonar tot çò qu'i a,
Me caldriá, per o dire, un frami de papièr.
*Carròta, bleda-raba, e tant d'autras racinas,
E de bancals entièrs semenats d'èrbas finas;
De favas, de becuts, as una bolhison;
Fòrça peses sustot, de bona coseson.
Tot i creis a bèls palms sens te donar grand pena.
De cogombre un sol pè te'n pòrta una centena; 
bolhidor: tina ont òm fai bolhir lo vin. 
adobum: çò que servís a alestir la manjalha. 
çò que te'n còla: un dels sentits de colar, costar. 
suspositors: " suppositoires ", jòc d'esperit un pauc atal atal... 
becuts: ceses. 
Puèi d'arbres * tant e plus, * jusqu'als agrimolièrs, 
De frucha tròp cargats, corban los espalièrs. 
*** 
Vengam ara a las flors: dedins las platas-bandas
Ben n'as un grand escais, de menudas e grandas.
L'uèlh es meravilhat de lor * richa color,
E lo nas * embaumat de lor bona sentor.
Qual las podriá comptar ? Margarida, viuleta,
Pavòt, ròsa, viulièr, tulipa, cassoleta,
* Tebrusa, boton d'aur, giroflada, * socit. 
Ben ne pòs espleitar de * boquets, * Dieu merci ! 
Car sens comptar muguet, renoncula, amaranta, 
Encara bravament li'n trobarián cinquanta. 
Que dise? Mai de cent; entre autras, mon * cher Puèg, 
Lo liri, l'anemona e la bèla-de-nuèch, 
Lo lilàs, la minharda e la qu'es renomada 
Del fach que se neguèt per far una braçada, 
E puèi, quanhe plaser, coma al mes de julhet, 
De culhir per Nadal la jonquilha e l'ulhet ! 
*** 
Mas laissem ara l'òrt: parlem de la casèla; 
Es, s'o cal dire tot, pus comòda que bèla. 
Aquí, luènh del varalh, òm pòt parlufejar, 
Dormir, fumar, legir, rire, viure, manjar.
Çai que, ambe Scipion, quand dintratz sus la bruna, 
Se sètz de bona umor, ne disètz ben quauqu'una ! 
Quand nòme Scipion, parle pas del brutal 
Qu'esterminava tot: lo tieu fa pas atal. 
minharda: mena d'ulhet. 
Il qu'es renomada...: lo narcís. 
lo narcis: allusion al tèma mitologic de Narcís. 
L'autre abimèt l'Africa amb lo sabre e la daga;
Plan diferent d'aquel, lo tieu semena, asaiga, 
Planta, en luòc de destruire, aplana los camins, 
Mescleja la terrada e la passa al * tamís. 
Tu sabes en un mot qu'òm cèrca qu'a te plaire; 
Atanben vos tractatz coma de fraire a fraire.
Donc, amb aquel amic, quand as lo ventre plen,
Vai far la digestion, car aquò s'entend ben.
Puèi trabalhatz un brieu: cadun fa sa percura:
L'un cotralha un arbret, e l'autre una bordura.
Mas quand, sul mièg del jorn, la raja fissa tròp,
D'abòrd a l'ostalon, corretz al grand * galòp; 
Atrapatz, en dintrent, cadun una cadièra; 
Aquí ne * deguasatz de la bona manièra. 
Ambe la libertat que se dona l'Englés, 
Passatz tot en * revua e n'esparnhatz pas res.
Persiflatz las errors, las * sotisas del sègle; 
Cap non pòt escapar, car tu siás un espiègle, 
Mas un * sage atanben, que parla sens passion. 
Totjorn en general, sens far d'aplicacion, 
Puèi sul vèspre anatz veire aquò que còi dins l'ola.
Atal vos amusatz, atal lo jorn s'escola. 
*** 
Ai ! dins aquela union posquetz durar longtemps, 
E, sens cap de * socit, far penchenar las dents... 
(Poësias divèrsas).






La fabricacion del Rocafòrt 
Après aquela leiçon d'ortolalha per l'exemple, lo poëta nos dona, ara, una vertadièra leiçon de tecnologia: la fabricacion del ja conegut formatge de Ròcafòrt. S'escriu per un elèit de legeires, sap tanben que " pastres e gents dels mases ", al mens de pageses vertadièrs, mancaràn pas de remarcar çò qu'auriá pogut dire de bistòrt, de fals. Aquí perqué notarà totis los detalhs de la fabricacion d'aquel formatge " afinat " dins las clòtas naturalas del Causse, mas fach amb de lach de fedas vengut d'un pauc d'en pertot. Mas aquel formatge, lo manjaràn pas los quites pastors, n'auràn que los calivats. Lo manjaràn lo mond de la vila, los que lo pòdon comprar. Aquela marca d'umanitat, que jos-linha un còp de mai la sensibletat del poëta, anóncia l'escrivan social que presentarem. 
Quand de la bassa-cort lo * chantre se * revelha, 
La lachièra se leva e part ambe la selha. 
Va quichar lo somés, e se raja tròp prim, 
En lo sobatejant lo met en pus bel * trin. 
Sus un fuòc temperat, abans far la calhada, 
Lo lach ritz un moment e la crema es triada. 
Tot de suita es getat dins un grand colador, 
E per lo faire prene, òm i trai lo presor, 
Segon la quantitat, plena o mièja culhièira. 
N'es pas pus lèu calhat, que nòstra cabanièira 
I met per l'acalar sos braces retrossats; 
E per tant qu'a l'ostal los afars sián pressats, 
sobatejar: picar lo somés per que renda mai de lach. 
colador: pairòla ont òm met lo lach per calhar. 
presor: " présure "; de notar lo genre diferent del francés. 
D'aquí botja pas mai que s'èra estavanida. 
Sovent sul colador l'an trobada endormida.
Dins la faissèla après estorra l'encalat 
E lo met a secar luènh de l'arpa del cat. 
Quand es pro sec d'abòrd se despacha un messatge 
Que pòrta a Ròcafòrt la forma de formatge. 
Aquí gemís long-temps jol * trenchant del cotèl;
E per cambiar de nom càmbia vint còps de pèl. 
Se fa puèi qualqua dròga ambe la rascladura 
Que s'espandis sul pan coma de confitura, 
Mas aquò's tan pebrat que ne cal pauc servir, 
Se l'òm vòl esparnhar la micha e mai lo vin.
Coma de dessul lach la crèma s'es tirada,
Sus la gaspa, * a pauc près, la recuècha es levada;
Enfin, dins los fonzilhs fan bolir de crostons
Que son per l'ostalada un bocin ragostós.
Cal gardar susquetot los calivats pel pastre,
Al tropèl autrament arribariá desastre. 
Es plan * juste, * en efèt, per'quel n'a lo * socit, 
Que del produit al mens li'n revenga un bocin. 
(I - 365 a 396). 
estorrar o mièlhs: estorrir ~ s'égoutter .. 
encalat formatge fresc. 
forrna: " forme ., pèça de formatge. 
calivats: calhibòt.