Frederic MISTRAL Lou pouèmo dóu Rose (extrait) ******** CANT PROUMIE PATROUN APIAN Van parti de Lion à la primo aubo Li veiturin que règnon sus lou Rose. Es una raça d'ome caloussudo, Galoio e bravo, li Coundriéulen. Sempre Planta sus li radèu e li sapino, L'uscle dóu jour e lou rebat de l'aigo Ié dauron lou carage coume un brounze. ai d'aquéu tèms encaro mai, vous dise, Ié vesías d'oumenas à barbo espesso, Grand, courpourènt, clapu tau que de chaine, Boulegant un saumié coume uno busco, De poupo à pro cridant, jurant de-longo E largamen, pèr se baia corage, Au poutarras pintant la roujo tencho, A beu taioun tirant la car de l'oulo. De-long dou flume èro uno bramadisso Que d'auro en auro entendias de-countùni: " Pro vers la baisso, hòu! reiaume! empèri! Amount la pro ! dau ! fa tira la maio ! " II Èro Coundriéu soun nis, ounte s'amodon De noste vènt-terrau li proumié boufe. Sant Micoulau, patroun de la marino, A ains Coundriéu soun autar, sa capello. En capo d'or e mitro fourcarudo Lou benurous, em'uno tino contro Que ié vesès testeja li tres móussi Escapoula de l'orro saladuro, Estènd sa man sus tout ço que navego. Tóuti lis an, aqui ié fan sa fèsto; E li marin, sus lis espalo, digne, En proucessioun ié porton uno barco; E quand au Rose un negadis brassejo: " Au grand sant Micoulau, ìé cridon tóuti, Arrecoumando-te, mai nado ferme! " De Vernesoun, de Givors an bèu dire: Renoumena pertout, de mudo en mudo, Coundriéu en aquéu tèms èro la maire Di grand patroun de Rose. Li basòfi Di port de Vieno o de la Mulatiero E li Canut flaugnard de la Crous-Rousso Avien bèu ié crida " quiéu de pèu ! " Eli, Bèn que pourtant li braio de basano, Fasien ana si dono emai si fiho Coussudo e fièro autant coume bourgeso. Femo de bon, li Coundriéulenco bello, Is amourié quand vai greia la fueio, Dins la michour de sa peitrino forto Metien couva de si magnan la grano; En dentelino e pouncheto flourido Pèr passo-tèms broudavon pièi la tulo; A pichot poun tambèn sabien trepougne La pèu di gant e, bòni nourriguiero, Tóuti lis an fasien un chat superbe. III O tèms di vièi, d'antico bounoumio, Que lis oustau avien ges de sarraio E que li gènt, à Coundriéu coume au nostre, Se gatihavon, au calèu, pèr rire! Èro lou règno, aqui, di farandoulo, La naciounalo danso roudanenco E dóu reiaume ancian li Bousounido Que, de Coundriéu à-n-Arle, i jour de voto, Di viravòut dóu Rose imitarello, Ersejo e fai la serp au long di dougo. Aqui drilhavo, alor, la noblo justo Que, tóuti li dimenche, sus lou Rose, Li ribeiròu se desfreirant pèr troupo Ié luchavon l'estiéu, la targo au pitre, La lanço au poung, l'artèu sus la quintaino, Ounte li drole nus se fasien vèire Valènt e fort is iue di bèlli chato, Ounte li cadelas de Sant-Maurise Emé li Givoursin s'apountelavon... O tèms di vièi, tèms gai, tèms de simplesso, Qu'èro lou Rose un revoulun de vido Ounte venian, enfant, sus l'aigo longo Vèire passa, fièr, li man à l'empento, Li Coundriéulen ! Lou Rose, gràci à-n-éli, Ero un grand brusc plen de vounvoun e d'obro. Tout acò vuei es mort e mut e vaste E, las! d'aquéu varai tout ço que rèsto Es lou traçan e la rousigaduro Que la maio a cava contro li pèiro. Un fretadis, acò 's tout ço que soubro D'un barcarès qu'avié pèr crid: Empèri ! Mai lou trafé di càrri de vitòri Sus li camin roumiéu noun laisso en visto Mai de rambuei ni mai d'escavaduro. IV Ah ! pèr sant Micoulau, quand s'encantavo Lou Reinage, au pourtegue de la glèiso, Cresès que n'èro un flame de triounfle Pèr aquéu qu'èro Rèi de la Marino ? E cresès que n'i' aguèsse un de rebòbi Pèr abéura la glòri dóu Reinage ? Li brout de biòu emé sa graisso mouflo E li dindard e lis auco poupudo, Li cambajoun estuba, li caieto D'erbo chaplado e cuecho au four, bèn imo, Li bòni pougno enredounido en tourto, Pastado au burre emé d'iòu, li rigoto Poulidamen plegado eme de pampo, E lou vin blanc de païs que petejo, Avien de tout, en aquéu jour, soun rule ! N'èro-ti pas entre-mitan d'aquéli Baus fèr, Roco de Glun o Roco-Mauro, Que Gargantian regnavo e que, ço dison, Escambarlant lou Rose pèr ié beure, Eme sa man en guiso d'escudello Engoulissié li barco emai lis ome ? A Pèiro-Lato mostron la graviho Que lou gigant traguè de sa sabato: Un bèu roucas, tanca dins la planuro. Or, aquel an d'aqui, fèsto coulènto, Aguènt Patroun Apian agu li joio E lou Reinage encapa la courouno, Li bachelar de Coundriéu en riqueto Avien touto la niue pourta de brinde Au rèi nouvèu e, segound la coustumo, Après lou brinde, en l'èr jita si vèire. Car Mèste Apian, eu, avié l'equipage Lou plus famous de touto la ribiero. Calafatado emé de flo d'estoupo Que retenien li tèsto di senepo, De pego negro en foro enquitranado, L' apartenien, cuberto o noun cuberto, Sèt bòni barco entaiado à la bruto: Lou Caburle d'abord, emé soun tèume D'à poupo encastela--qu'aqui-dessouto Cadun la niue ié dourmié dins soun cadre, Emé sa pro taiudo, enourguido Pèr l'esperoun de soun escasso forto; Pièi la pinello o barco civadiero Que li chivau pourtavo la pasturo; Pièi à l'après lou batèu de carato, Coume lis autre en varenglo de roure; Pièi uno sisselando touto cloto, Courbudo sus l'avans, carralo en rèire; Dos gràndi savouiardo pèr adurre Li carboun de Givors e 'no sapino Pèr carga li castagno vivareso. Sènso coumta dous coursié vo chaloupo, De la filado amarra sus li costo, Pèr embarca li gros chivau de viage Que sus la dougo, au retour de Prouvènço, Giardamen remountavon la rigo. Patroun Apian avié pèr la remounto Vuetanto bèu chivau à co rougnado Que n'i'avié pas si parié sus lou Rose E qu'en tirant la maio e la Veituro, I cop de fouit dóu baile de la troupo E i tron de Diéu di carretié menèbre, Fasien dóu flume estrementi la ribo. VI Tenènt si mino, à la pro dóu Caburle Sant Micoulau avié, facho à la grosso, Sa tèsto emé la mitro. Mai, en poupo E plantado au gouvèr de la grand barco; S'aubouravo la crous de la capello, La crous li marinié, tencho de rouge, Que Mèste Apian, un an que dòu gelibre Lis aigo tout l'iver fuguèron presso, Eu l'avié fustejado à la picosso. A l'entour le la crous ié vesias tóuti Lis estrumen de la Passioun: la lanço Emé l'espoungo, l'òsti e lou calice, La raubo d'escarlato, la lanterno, Lou martèu, li clavèu, lis estenaio, La santo faci, lou cor, la couloumbo, Lou fèu, lou fouit, lou sant pieloun, la boso, Lou glàsi nus, lou mort que ressuscito, La bono Maire e sant Jan, l'escaleto, Lou gantelet, li got, li dat, la bourso, Lou serpatas, lou sant soulèu, la luno, Emé lou gau qu'en subre ié cantavo. VII E canto, gau ! l'aubeto vèn de pougne. Pèr desmarra, zóu tóuti! s'apareion Li veiturin que van à la desciso. En cargo pèr la fiero de Bèu-Caire, L'a cènt batèu que vuei soun de partènço. Tè tu ! tè iéu ! s'agis pèr quau que fugue De gagna lou móutoun: qu'au prat de fiero Lou proumié bastimen, lahut o barco, Nègo-roumiéu di costo barbaresco O rato-malo aguènt soun nòli en règlo, Au prat de fiero lou proumié qu'arribo E tiro lou canoun, pèr bèn-vengudo Li Bèu-Cairen ié baion un bèu mòti. Despachatieu, en aio, fourro-bourro, Li porto-fais, li barcatié, carrejon, Estivon, amoulounon, fan guihèume. Li trepadou cracinon; li fieraire Fan sis adiéu à si gènt, à si dono: --Çai sian ?--Çai sian.--Li maje, dins lou fube, Van destaca dis arganèu de ferre Cadun si nau e, plan, fasènt lou signe De la Crous en levant soun capèu large, Lou bras en l'èr, Mèste Apian subre tóuti: --Au noum de Diéu e de la santo Vierge, A Rose!--crido. Sa voues, que retrono Dins la liunchor neblouso, entre li ribo Dóu flume liounés s'es entendudo. Em' éu lis ome, closco descuberto, Se soun signa, trempant lou det dins l'oundo D'aquéu grand signadou, que, chasco annado, En bello proucessioun, es la coustumo, Au Pont Sant-Esperit lou benesisson. Lis ome, dur, emé lis espaieto Contro lou quèi ensemblamen fan forço. Patroun Apian éu-meme sus la poupo Es au gouvèr que douno l'endrechiero. A de long péu en cadeneto griso Que sus li tempe entrena ié retoumbon Emé dous grand tourtis d'or que ié pènjon A sis auriho. Es aut de fourcaduro E, de sis iue lusènt sus chasco barco Dou tèms que vèi se tout marcho dins l'ordre, De l'uno à l'autro, estacado à la filo Pèr la calaumo unenco e loungarudo, En escatant dins lou gourgoui de l'aigo Tòuti li barco à-de-rèng s'entrahinon. VIII Souto li tibanèu de telo cruso Que s'entrianglon en esquino d'ase, Li pssagié, li balot, li póusito De touto coundicioun o touto merço, Li sodarié de Lioun, ufanouso, Li rol de cuer, li matau de canebe, Tout ben cerni, tout pourta bèn en comte Pèr l'escrivan i letro de veituro, E tóti li proudu que s'engivanon Dóu coustat d'aut, aqui jaison à poufe. Mai cuerb lou Ròse un sagarés de nèblo: Li couparias em' un coutèu. Amagon Lou ribeirés, tout, à perdo de visto. Couneirias plus lou puget de Fourviero Emé sa gleiso amoundaut que fái pouncho. E lou segren qu'alus la despartido N'es que plus grèu: eilalin a la baisso, I canaú de Beu-Caire e d'Aigo-Morto, Pèr-cargà li bladeto de Toulouso, Li vin dou Lengadò, la sau de muro, Quau saup quant restaran liuen de si femo De si pichot ! tres mes o belèu quatre. IX Atenciouna, lou prouvié, lou mudaire Van de-tastoun, escanlaiant li mueio, Que li bateu en quauco graveliero Noun vagon s'encala. Dins l'oundo escuro Jan Rocho lou prouvié trais la pagello, Longo barro de sause qu'an pelado En ié soubrant quàuquis anèu de rusco Marcant de liuen en liuen se l'aigo es founso: --Pan just! pan qu'à dous det!--Pèiro-Benido, Ajudo lèu, senoun la barco toco ! --Pan larg!--Anen, sian à la bono routo. --Pan cubert! pan e mié!--Li barquejaire Molon sus lou gouvèr, lachon l'empento. --La soubeirano!--Bon! tout acò crido. --Cato la man!--E vogo à la seguro... Se descabedelant de lono en lono, Au menamen de la grand barco mèstro Que vai davans, prudènto e majestouso, La tirassiero emé si tèndo blanco, Seguènt lou briéu de l'aigo que la porto, A pres lou bon camin. Vers la capello E dre sus lou pountin, la tèsto nuso, Adounc Patroun Apian em'un grand signe De crous, à-z-auto voues--qu'ausisson tóuti Lou capèu à la man,--éu entameno La prègo dou matin: O noste paire Que siés au cèu, toun noum se' santifique ! Vèn coume acò. Lis ome fan l'escouto D'ageinouioun o bèn la tèsto clino. Lou sagarés blanquinous lis emborgno, Atapant li mountagno e li broutiero Que tout-de-long acoumpagnon lou flume; E podon ié coumta sus l'embourgnado Jusquo à Givors e belèu jusquo à Vieno. Eu countuniant: Toun règne nous avèngue ! Dis, adavau ta voulounta se fague Coume adamount! Lou pan quoutidian nostre, Dis, vuei porge-nous-lou ! De nòsti dèute Fai nous la remessioun, coume nous-àutri En quau nous es devènt, dis, fasèn quite... --Hòu ! Toco-biòu ! pièì se coupant bramavo Capounas de pas Diéu ! dormes, fulobro ! Aquéli chivalas, amount, li veses Que dintre si cabestre s'estrangulon... Un batafiéu que vous cenglèsse tóuti !-- E reprenènt: De tentacioun nous gardes! E tiro -nous dóu malan! Ansin siegue !