Cristian Laus

LA COA DE LA CABRA (extrait)


***********


Als Lunhairòls
los de mon temps
e los de uèi,
dediqui aqueste raconte.
AMIC LEGEIRE



Aquelas regas qu'ai escrichas son per ieu un revenge. Lo revenge de tot çò qu'escriguèri pas quand n'èra lo moment, dins la pichona escòla de mon vilatge. Tot çò qu'alara daissèri de costat a la pòrta de la sala de classa, e que ça que la, es engravat al mai prigond de ma cervèla.
Ieu, Fabian Cròs, filh de vinhairon, ai volgut dire çò que visquèri e çò que visquèron los de mon temps. Simplament, aital.
L'enfant que jòga dins son vilatge i tròba sa plaça marcada. Los noms que legís dins lo païsatge son los que li an donats los que passèron aquí abans el. E el i ven a son ora.
Tant que foguèri a l'escòla del vilatge, agèri la meteissa mèstra. E li rendi gràcia de çò que m'a fach. Auriá benlèu pogut me faire autrament mas pensi qu'aquò èra pas de son poder; èrem totes presonièrs d'un sistèma.
Pr'aquò es pas ela que mai m'a portat. M'a pas tant portat coma los trabalhadors que coneguèri e qu'enfant ajudèri. Donariái totas mas jornadas d'escòla per un jorn de vendémias amb Loïs e Cabanas, los vendemiaires que venguèron a l'ostal pendent d'annadas. Jornada de trima e de susor que s'acabava pel sopar, totes al torn de la granda taula, lo paire e la maire a un cap, nosautres dròlles a l'autre, escotant las charradissas. Aquel mond podiá pas durar. Nos o aprenguèron las maquinas e los tractors que venguèron per remplaçar òmes e cavals. E s'aviàm pogut dobtar, los corses del vin, los salaris dels trabalhadors, amb una freja logica, nos o aurián assegurat.
Los dròlles que corrissián e sautavan per las carrièras e los carrairons an passat d'examens. Un còp los examens capitats, los traïns que se forman a Besièrs, a Narbona, a Tolosa, los an emportats dins los païses que se dison pas. Aquelas longas sèrps de fèrre an traversat las nuèits per trobar lo jorn dins de lòcs estranges que se sonan Lion e Austerlitz.
E la lenga que rodava per aquelas carrièras, la quita lenga s'es calada, embarrada dins la garganta dels vius e dins la caissa dels mòrts. Alara arriba que, quand torna un d'aqueles que son partits, demanda de comptes. 
De comptes als vius per saber çò qu'an fach dels ostals, de las tèrras e dels bòsques. Als mòrts, non, s'i pòt pas demandar de comptes.
Benlèu qu'aquel raconte poirà ajudar lo que me legís per comprene lo mond ont sèm. Son los sòmi de uèi que fan çò que pensam vint ans après. Viurem lo temps de deman amb l'èime que nos sèm fargats ara.
Tota semblança amb de personas avent existit seriá una pura coïcidéncia. 
Evidentament.



PRIMIÈRA PARTIDA

Lo temps de la guèrra

PRIMIÈR AGACH


Lo nòstre ostal èra bèl e èrem glorioses de lo saber bèl. A rasís l'estrada, i aviá una grilha nauta que nos caliá téner de pintrar. Al dessús de la pòrta, en letrassas de fèrre, se legissián las inicialas de mon grand: A.B., Armand Barta. Las aviá tornar fachas metre, engravadas dins la pèira del lintèl a la pòrta de l'ostal. Orguèlh de proprietari mas tanben sentiment de comptar per quicòm sus tèrra.
L'ostal se quilhava, immens, amb sas fenèstras nautas e estrechas. Un planpè, un estatge amb las cambras ont las pòrtas-fenèstras donavan sul void, espÈra nt la grasilha que mancava. Per acabar, un granièr marcat per l'emplaçament de tres fenestrons, barrat d'una paret de brica e que benlèu avián pensat dobrir un jorn. Èra el, mon grand, que n'aviá fach lo plan, d'un biais un pauc geometric. Malgrat la crisi de 1907 aviá poscut metre d'argent de costat e aviá comprat de bons russes. Plan li faguèt de los vendre abans la guèrra de catòrze per començar de bastir. La guèrra l'arrestèt e li calguèt espÈra r cinc ans abans de poder acabar coma poguèt, l'argent venent rar. Cinquanta mila francs, çò pareis, qu'aviá costat. Coma dins totes los ostals d'aquela epòca, se dintrava dins un grand corredor qu'anava d'un cap a l'autre. Sul davant de l'ostal èra la sala de manjar e de l'autre costat lo salon. Li disiàm lo salon mas en fach èra un membre moblat coma una sala de manjar e ont nos metiàm pas son que per las grandas ocasions... quand convidàvem los cosins o per una fèsta de familha.
Òm trobava puèi l'escalièr que montava al primièr, un escalièr grandàs amb un pompidor e, penjat a la paret. una penduleta que marchava per intermiténcia. segon lo temps que fasiá defòra. Fàcia a l'escalièr una cosina puslèu pichona comparada als autres membres. La fenèstra aviá une moissalièra per se poder parar de las moscas l'estiu. Tot lo matin, lo fròc brutlava dins la chiminièra amb de topins que bolissián pel manjar. A costat del fuòc un potatgièr cobèrt de carrèus polits de color verda. Sus aquel potatgier se metiá de brasa cauda e se podiá aital faire còire quicòm amb pro de comoditat, sens aver a se baissar. Cada ostal del vilatge aviá aital un potatgièr dins la cosina que permetiá d'aver de fuòc a bona auçada. Manjàvem pas dins aquela cosina, e alara, caliá carrejar los plats a la sala de manjar en traversant lo corredor. E aquel biais de faire èra pas plan assiut, coma o entendèri dire mai d'un còp: seriá estat plan melhor de manjar dins la cosina o d'aver la sala de manjar a tocar la cosina. Mas saique mon papeta o aviá volgut aital... Enfin sul darrièr i aviá encara dos membres mas sens pasiment e ont l'aiga veniá quand ploviá de trop. Dins un que donava defòra per une pichona pòrta, metiàm lo vin, l'arca de la civada, de sabatons jos un taulièr qu'apelàvem lo banc, una romana per quand vendiàm quicòm, d'Èra m, de ficèla, de volams getats sus una laissa, totas causas que podián servir pel trabalh mas qu'òm trobava pas jamai quand fasián de besonh. 
L'autre membre, l'apelàvem lo salador. La fenèstra n'èra barrada per un mur de bricas amb son que un pichon fenestron per donar d'aire e s'i vesiá pas son que amb una lampa electrica qu'esclairava tot just. Al mitan, una granda taula amb de sal ont teniàm los cambajons pendent l'ivèrn e a l'entorn, de malas plenas de farda passida, de jornalhs vièlhs, de paniers mieg traucats, una cornuda per metre lo gran per las polas, de petetas de ma maire de quand èra pichoneta, una bombona amb l'aigardent, de fèrres gròsses pels lapins. Sus de laissas, de brústias de tota mena, de veires despariats, un candelièr per quand lo lum electric s'atudava, una calelha que lo paire prenia per anar defòra la nuèit, un fornet que marchava a l'esséncia e que caliá conflar amb una pompa, una bureta ont i aviá pas jamai d'òli, de pelhas plenas de polsa, de pèls de lapins qu'espÈra van que lo pelhaire passèsse. Penjats a la paret per que i poguèssem pas tocar, dos fusilhs que caliá asticar cada an e téner plan onchats amb d'òli. Enfin darrièr la pòrta, una vièlha manrega, una museta ont i aviá de ferrons pels tordes e un impermeable se per en cas ploviá.
Aqueles dos membres èran per nosautres dròlles lo domeni de l'inconegut e del mistèri e ne poguèrem pas jamais abenar totes los secrets.

NOSTRE AGRE
Quand prenètz lo camin que monta al puèg, trobatz sus man drecha, tanlèu començar d'escalar, un endrech tot planièr al mièg dels rocasses. La Ròcaplana, li disèm. Benlèu qu'un jorn pensèron i bastir e que l'arrenguèron per aquò. Sabi pas. D'aquí podètz agachar tota la plana d'Orb, la prada coma disèm a Lunhan e mai i aja pas que de vinhas. Cada sason ne dona un retrach diferent. Nusa coma la man en ivèrn, se cobrís d'una rauba verda que l'apara l'estiu de la raja del caud. A l'asuèlh, l'agach se pausa sus de sèrras pichonas que blavejan lo ser, un còp lo solelh tombat. Amagats per un morrèl, se devinan los ostals sarrats de Lesenon e cap à l'oèst, luènh, plan luènh, se sap que i a Sanch Inhan, lo caplòc del canton qu'es un pauc lo mercat e la vilòta d'aquesta val.
Aquela plana èra nòstre agre. Mond que se sufisiá per viure e ont se pausavan mos uèlhs de dròlle. Al mièg una rega de pibols e d'albars marcava la ribièra. E a l'orièra, a tocar lo puèg, Lunhan. Un masatge, coma dison los tèxtes d'un còp èra. Un trentenat d'ostals amolonats, tres o quatre en defòra, coma per ensajar de prene pè dins la mar del vinhal mas sens tròp gausar s'escartar.
Nos amusàvem a comptar lo mond : nosautres cinc, quatre a l'ostal luènh, tres a çò de Lainat... Arribàvem coma aquò a cent en comptant los Granets que venián son que l'estiu. Mond nòstre, mond claus de nòstra enfància. 
Tèrra ont las bòlas èran pas las defensas e los interdiches dels parents mas nòstras cambetas, tèrra qu'exploràvem en jogant.
Un jorn, pus tard, volguèrem pojar sus l'acrin de la montanha, a la " Coa de la Cabra " coma s'apelava aquela cima que nos fasiá lega d'i anar. Prenguèrem un carrairon puèi un autre. Totjorn montàvem coma jamai nostras cambas avián pas agut montat. Nos perdèrem a un moment donat puèi a dich de montar, d'un còp foguèrem a la cima. Un autre mond nos espÈra va. De tropeladas de sèrres que bondissian coma de cavals salvatges. Tot còp, entre dos plecs, quelques ostals sarrats d'un vilatjon e al fons, tot al nòrd, barrant l'asuèlh, Carós, la montanha sacrada, aquí ont i a una vena d'aur.
De l'autre costat, i aviá la mar que se daissava devinar a quicòm de mai clar, de luminós que se sabiá pas s'èra d'aiga o de cèl. La tèrra i se fasiá mai doça, amigueta a lo que l'agachava. Lo trach d'argent de la ribièra marcava lo cròs de la val. De bauces clars ondrats de pinedas grisas. Besièrs benlèu tot a fons, perdut dins la polsa del cèl.
Enfin, jos nòstres uèlhs, entre vinhas e bòsc, d'ostalets pichons, sarrats coma una pinha, aplanierits. De nostra auçada de dos cents cinquanta mètres, ensajàvem de devinar çò que s'i fasiá. Regassàvem pas res. Cercàvem la crotz de la plaça ont benlèu Pau de Laurenç èra assetat. O l'escòla amb son balet. Res s'i vesiá pas. A dich de regassar, finissiam per trobar nòstres ostals perduts dins l'escampilhament dels teulats ont las quitas carrièras dispareissián, reduchas a un trach incèrt qu'aviàm pena per seguir de l'uèlh.
Nos pausàvem un grand moment. Lo vent nos alisava la cara, lo ròc se fasiá doç jos nòstres pes. Lo cèl, la tèrra, tot çò que vesiam d aquel acri èra nòstre, n'èrem los mèstres.

UN MAINATGE PELBLOND
Per tant luènh que me vire cap en arrièr per agachar dins lo passat, vesi un mainatge del pel blond, blond coma las espigas qu'amaduran a la fin de Junh. Aquel mainatge amb las gautas moflas a penjat un pichon miralh a la fenèstra de la cosina per se penchenar. E se tròba laid. Comprend pas consi el pòt èsser aital. S'encara èra coma son fraire Sèrgi mai pichon mas amb un aire mai natural. O coma son amic Fabrici, tot brun amb lo pel boclat e la cara tan fina. Òc, es la forma d'aquela cara que li agrada pas.
Enfin qu'i faire ? E puèi, degun sennbla pas o aver remarcat qu'es aital.
Amb la penche, pren un pauc d'aiga al robinet que raja doçament e s'aplica per faire la rega. Es aital que cada matin acaba sa teleta après s'èsser lavat lo morre amb lo gant que penja a costat de l'aiguièra. Puèi cada setmana, sa maire emplís d'aiga lo tinèl grand e aquí pren un banh, s'amusa amb l'aiga plena de sabon a faire nadar nos joguets.
Agacha un darrièr còp abans de tornar metre lo miralh a sa plaça, penjat a la paret. E partís en corrent, defòra ont giscla un solelh matinièr. La jornada li aperten. Lo jardin de davant la pòrta es son terren de jòc. Es aquí que bastís sos ostalets a ras de la tonèla que forma una glicina que tomba del potz tot redond. Aquel potz es un suau mistèri. A una pòrta e quand la dobrisses e que te penjas un pauquet, veses pas que de negre ont se pèrd una cadena rovilhada. Puèi s'espèras, lo negre s'esclarcís e i a un uèlh que t'agacha e coma una boca que te bufa un aire fresc que te fa de ben. L'ivèrn, aquel potz servís pas. Mas l'estiu s'i tira l'aiga per asagar los gÈra niums e a cada repais l'aiga fresca per beure. Alara i cal pas getar res e quand se prend d'aiga, cal faire doçament per trebolar pas aquela aiga que se dormís dins lo ventre de la tèrra.
Son tres ara a s'amusar pel sòl. Dins un canton es la casèrna amb de soldats de fust pintrats, de turcòs o quicòm aital, una veitura englandada e puèi de brústias de sardas. Es quicòm d'interessant una brústia de sarda qu'a encara son cabucèl. Prenes lo fèrre, lo plegas e aquò te fa la cabina del camion. Amb una autra sens cabucèl, fas la remòrca. Amb un clavèl fas un trauc a caduna e d'un Èra m estacas la remòrca al camion. Pòdes cargar. De tèrra, de bilhas, de grava, de pastura, tot çò que vòls. E fai tirar !
Dins la tèrra seca, un camin es lèu fach. D'un còp de man. Mas çò mai interessant es de bastir de murs. Aquí cal de cendres que vas prene al fuòc que totjorn brutla lo matin. I metes d'aiga e fas una pasta. Alara pòdes bastir, coma vòls, coma o as vist faire als maçons que fan un cofratge de fust e que l'emplisson de mortièr. Daissas secar e lo mur ten . Un mur après l'autre, bastisses una proprietat. Aicí i a l'ostal, aquí la cava, aquí l'estable amb lo caval e a costat la jaça per las fedas. Pel caval, prenes d'Èra m, lo plegas e aital fas las patas, lo còs e, per acabar, lo morre. Lo pòdes atalar a una brústia que serà la carreta. Amb la carreta, vas vendemiar. Amb de rasims vertadièrs que vas prene a la vinha qu'es de l'autra part de la cauçada.
Per defendre i a los soldats. Perque cal pas doblidar que sèm en guèrra. Tot i fa pensar, lo jornal que ne parla, los tres òmes del vilatge que son pas tornats e que son presonièrs en Alemanha. Son franceses aqueles soldats pintrats de blau. Demest eles i a qualques arabs e puèi i a los turcòs amb un bonet sus la clòsca. Tot aquò mesclat defend la boria. Quand an plan jogat tota una matinada, son plens de polsa. Lo faudal negre, las mans, las cambas e mai lo morre, tot aquò es mascarat. Alara la mamà crida e los fa lavar abans de manjar.

AMB MADOMAISÈLA FRISCH
En octobre de 1939 agèri cinc ans e me prenguèron a l'escòla. Una escòla pichona ont èrem un quinzenat a se sièire suls bancs pichonèls d'una sala un pauc escura ont caliá gaireben totjorn lo lum electric. Lo matin, tanlèu que la mèstra picava de las mans, nos rengàvem un darrièr l'autre e montàvem los escalièrs del balet. Getàvem en dintrant cadun son bonjour mademoiselle e la jornada començava. Cadun recitava sa leiçon e veniá pas a qui que siá l'idèa de l'aprene pas. Lo trabalh qu'èra per faire se fasiá. Tot èra simple. Caliá puèi agachar lo tèxt qu'èra al tablèu, escrich amb aplicacion, las letras plan motladas :
Nous devons être propres par respect pour nous-mêmes et aussi pour les autres. La malproprete engendre la maladie. L'eau froide et l'air pur sont nos meilleurs médecins.
Oc, èrem plan d'acòrdi amb aquela darrièra frasa, que degun al seu ostal aviá pas d'aiga cauda al robinet. E ne faire calfar seriá estat tròp long, totes nos lavàvem amb l'aiga coma rajava de l'unica canèla que i aviá dins l'ostal. E mai se coneissián dins Lunhan qualques ostals sens aiga. Cada jorn aital, una maxima que causissiá la mèstra nos mostrava consí se téner dans la societat. Lo qu'auriá volgut passar en defòra d'aquelas obligacions i aviá pas sa plaça. 
Tout travail nécessite un effort physique ou intellectuel- Le paresseux se refuse à accomplir cet effort. Il bénéficie du travail des autres sans aider la communauté: c'est un parasite. Honte aux paresseux !
Tot èra novèl aquí. Los grands copiavan lo tèxt, ieu escotavi las explicacions de la mèstra, madomaisèla Frisch. Lo primièr jorn, comencèri de faire de barras amb lo pòrtapluma tot nòu que me donèt. Çò que mai m'interessèt foguèt de veire preparar la tencha violeta : vogèt una podra dins una botelha puei d'aiga, boleguèt tot aquò e agèt la tencha prèsta per servir. Me'n metèt un bricon dins lo topinon que i aviá al canton de ma taula e me recomandèt plan de lo tombar pas.
Faguèri puèi de vertadièras letras e comencèri de legir. Aviá d'images polits amb d'arbres, de fruches. Cada còp qu'apreniàm una letra novèla, nos donava un d'aqueles images e escriviá en gròs la letra novèla al revèrs. Al cap de l'annada escolara legissiái e èri content de poder trobar sul jornal lo rebat dels eveniments grèus qu'arribavan dins lo païs. A la debuta lo paire èra estat mobilisat a Castras. Aviá pres la veitura e veniá pro sovent. D'autres èran partits mai luènh, Raols dins la Somme, Clamenç, lo paire de Julieta, al nòrd-èst, prèp de la frontièra, Aimat, de l'ostal luènh, el tanben.
Los eveniments s'amontairèron. Degun sabiá pas ont n'èrem. Papà tornèt sens tròp de mal, d'autres coma poguèron, a pè, en bicicleta. L'armistici, quand se saupèt, foguèt aculhit puslèu coma una desliurança que coma una desfacha. La guerra èra sentida coma une malediction. Al vilatge èran pas solament los òmes qu'avián preses, èran tanben los cavals. Un caval, per un païsan, aquò valiá tant coma un òme. Tot se fasiá amb el. Tre la debuta, los de la requisicion, la " Requisicion " coma se disiá, èran venguts vesitar los estables e raras èran estadas las bèstias daissadas de costat: las qu'èran tròp vièlhas o los rics que n'avián poguda garda una. Pas d'òmes, pas de bèstias: aquel an 1940 las vinhas s'èran pas plan trabalhadas. Ça que la calguèt vendemiar après un, estiu sec. Nos adjudèrem amb un vesin e per carrejar la vendémia, o faguèrem faire per un qu'aviá una camioneta e que carrejava aital pel mond.
Ieu, pichonet, aqueles eveniments me passavan per costat. Legiguèri un jorn sul Meridional lo bombardament de Mers el Kébir e comencèri a m'interessar a aquel jòc de la guèrra, vist aital a travèrs los comptes renduts del jornal :
Le gouvernement français a rompu les relations diplomatiques avec la Grande-Bretagne. Le Strasbourg et le Dunkerque étaient dans la rade de Mersel-Kébir. Ultimatum anglais: les forces françaises devaient se rendre ou se saborder. La France, hier vaincue, meurtrie par l'Allemagne, est aujourd'hui attaquée sans avertissement par la Grande-Bretagne.
Qual èra l'enemic ? Consi saber ? Un pauc pus tard se legissiá: Une escadre britannique ayant à sa tête 17ex-Général De Gaulle ouvre le feu sur Dakar. La ville rejette un ultimatum du traître, lui enjoignant de se rendre.
Dins aqueles meses trebols, lo Meridional començava a prene partit contra los angleses e ieu, sens creire mai, me pensèri que èran nòstres enemics. Al vilatge, lo mond èra las e a aquel moment, se preniá pas gaire partit. Aquò venguèt pus tard. 
Aital la guèrra e l'escòla venguèron mon quotidian, un quotidian que, per las familhas ont los òmes èran tornats del front, se passava pro plan. 
Tres òmes del vilatge èran pas dintrats e èran demorats presoniers: lo paire de Loïsòt, lo de Julieta e Aimat, lo fraire d'Albèrt. Per aquelas tres familhas èra aquò la guèrra.
***