Cristian Laus

GARRIGUENC (extrait)


***************


I
L'ostal es en long. Ni naut, ni larg mas tot en long, pausat coma un capèl sus un ranc de la sèrra. Amb los teules a la genovesa que pissan aici-sèm quand plòu. Las parets son pas totjorn drechas, ni planièiras, ni enlusidas, mas Laberit l'aima aquel ostal seu. Debàs i a la sala bèla amb lo canton ont se met per dejunar, un pauc luènh del lum. La fusta de la taula, tan negra coma la pòst d'ennaut e un pauc graissosa. Al dessús pendòla lo riban jaunàs e pegós del papièr tuamoscas. Es vengut seu aquel canton amb lo banc a posita e lo clavèl que i penja la casqueta. S'i sentís plan e d'aquí pòt fintar se qualqu'un passa defòra.
L'aiguièira es prèp de la pòrta. L'aiga publica i raja per la canèla mas i a totjorn l'arjòl de zinc amb d'aiga del potz quand ven l'estiu. Se'n poiriá pas passar. Quand a set, Laberit lo quilha a braces-tenduts e ne beu una glopada. Puèi s'eissuga los pòts del revèrs de la man e fa ausir un pichon rangol rauc.
Per costat, i a çò que sonan la sala de manjar, o puslèu, un còp èra, lo salon. Mas s'i manja pas mai. Tanben es encombrada d'embarrasses: de farda qu'espèra la bugada, de petaces, de lençòls traucats al mièg, la maquina per cordurar, totes los jornals vièlhs que s'amolonan aquí en esperant de servir per faire paur als lapins. La polsa s'i pausa doçament, amb una regularitat que dona un abans-gost de çò que pòt èsser l'eternitat.
Es bon aquel moment que ven aprèp lo dejunar. As una jornada entièra davant tu e la veses longa, longa. Es a tu de l'emplir, coma un Dieu.
La michor del dedins se barreja amb l'aire fresquet que dintra per la pòrtamoscas. L'ivèrn, o cal tot barrar e encara ! Lo termomètre, l'an delà, i marcava quatre degràs. Mas per ara i fa bon.
Del cap dels dets, Laberit fa virar dos còps la casqueta just pausada sul pel e despenja la museta. L'acompanha pertot aquela museta. I a totjorn de ficèla, d'eram, tot còp de secators e lo matin lo despartin de dètz oras. 
Aital pòt passar la matinada. Trapa lo pal que l'espèra darrièr la pòrta e partís, d'un pas pausat, coma se laurava.
La nuèit es estada clara. Lo rosal lusís de sas pèrlas enfiladas sus las èrbas. S'endevina lo fuòc del jorn que puja del costat del grèc. Farà bon.
Pren lo camin que travèrsa lo bòsc. I a un vintenat de castanhs que son seus, per un travèrs, just à l'avèrs. Sus las fuèlhas d'un verd d'aiga se quilha la flor. L'espic jaune se brandís dins l'aire leugièr.
" Al mes d'agost la castanha bolís dins lo pelon ", mas s'i tròba pas encara.
Neteja lo pelsòl, còpa d'arbocièrs, d'euses e de brucs. Sap que, se o fa pas, lo castanh s'abrocassís e produtz pas mai. Al cap de qualques ans se morís, desalenat, coma un negat que manca d'aire.
De castanhas n'an totjorn manjat a l'ostal. Las drigèas de Maurol las apelava son paure paire que prononciava "trigèras". Quand èra pichonet, d'ivèrn n'i aviá totjorn un topinon que cosiá e d'aquel temps fasian tanben de castanhons qu'engolissián amb una rajada de lach.
Los sovenirs aital s'enregan mentre que trabalha dins lo fresc del bòsc. 
Quand estima que las ombras son pro cortas, dejuna de çò qu'a portat dins la saqueta. Tot lecant lo pan onchat d'una sarda o d'una sisa de pastís, es content d'el, de veire aquela castanhal desermassida e neta. Las pèiras, una mena de lausa aicí, lusisson per en dejós los arbres coma se qualqu'un las aviá lavadas, una per una. Aquela castanhal es la segonda passion de Laberit. Disi la segonda perque abans, coma se deu, i a la vinha.
La passion que Laberit pòrta a la vinha nais amb las cortas jornadas d'ivèrn. Lo matin i a lo pes del gèl sus l'èrba. E l'alisada del vent sus la cara quand se lèva cap a dètz oras, escampilhant de voladas de passerats que travèrsan la plana en bresilhant. Tot còp un tord geta son crit de gaug e fa conéisser al mond son plaser de viure. Es lo temps que se poda. Dètz, vint podaires o mai prenon possession de la plana desnusa, cisèls e cotel-ressa a la man, tre que la clartat del jorn asonda. 
Entopinats dins lor canadiana, nas dins la soca e cuòl al vent còpan l'eissirment, la " vise " coma dison. A l'ora de miègjorn la sopa es bona per calfar lo fafièr. A Pradèlas la question se pausa pas jamai: la sopa al dinnar, l'ensalada lo ser.
Tre lo repais acabat i cal tornar. Es lo moment melhor se i a lo solelh. 
Sens qu'òm sàpia perqué, i a de jorns tan polits qu'òm creiriá que Dieu meteis prenguèt suènh per los faire. Laberit beu lo caud de l'astre e poda tot a l'encòp. Quand còpa la vitz, sosca a çò que butarà a la prima. Vei lo rasim jove se conflar e puèi que pesa a la cima del ramèl. Es aquela vision que lo sosten e li dona vam.
Venon en seguida las jornadas de laura, de mai en mai longas per a mesura que la prima s'avança. De tres meses, lo caval e Laberit fan pas qu'un. 
Partisson a primalba, l'araire quilhat sus las rotletas que crainan. Un pas seguís l'autre, coma per una dança. Rega après rega, passan e recompassan cada pèça, cada tenement, e la plana a l'entorn de Pradèlas ven un òrt. Laberit ten de parlar amb sa bèstia. Amb de mots d'amistat. Fa las demandas e las responsas. Tot còp lor arriba de se carcanhar.
En mai, la vinha fa los òmes jaunes. Cada matinada sens vent, partisson abans jorn amb la sofreta a la man o la maquina sus l'espatla segon lo biais. Tornan cap a dètz oras amb la flor de sofre que lor penja per la barba e a l'entorn una odor fòrta coma de ferum.
La vinha se vestís puèi de la pampa e se càmbian eles tanben en verd, verd prima, verd blau, de totas las gammas, de las sabatas a la poncha del capèl. Laberit coma sos amics vinhairons, ven de totes los jaunes puèi de totes los verds. De setmana sofra, resofra puèi sulfata, sapa quand las vinhas venon banudas, e, se lo temps o vòl, tornar sulfata. Lo dimenge matin, tal un monsen, se carga las bragas de netas e se passeja per las vinhas. Calmament, de son pas de sulfataire, travèrsa los plantièrs, seguís los carrairons. A gardat los sabatons del trabalh e la casqueta. 
S'es rasat, lisc coma un uòu. Sentís a bon coma per un jorn de bugada. 
Temps en temps, s'arrèsta, dobrís una soca, agacha lo dedins, paupa. 
Demòra de temps dins çò seu, sa bona vinha de la plana. La passeja dins las quatre dimensions e per acabar en galís.
" As vist aquelas socassas, as vist ? " çò ditz quand tròba los vesins sus la placeta.
E ritz dels uèlhs, de la boca, dels plecs del còl, coma una femna que ven de pichonar.
A Pradèlas comença la Montanha. Lo camin enquitranat que monta dempuèi las bassas planas i se fa mai prim e se met a virar. Dos còps, lo temps de mandar son salut. Aprèp travèrsa lo vilatge drech en prenent la lançada per passar lo còl e s'engulhar coma una sèrp entre las castanhals.
Los de Pradèlas, quand trepan dins lors bòsques, veson d'aquí entre aquí lo Païs Bas. Del costat de la mar, i rebala una polsa argentada que belugueja per endrech. D'èsser eles un pauc naut, a l'escart d'aqueles vilatges gròsses coma de vilòtas, que n'ausisson picar las campanas quand bufa lo marin, de se saber enrodats de sèrres pesucs de silenci, de veire de dralhas partir qual sap ont, aquò lor dona una saviesa facha de paciéncia paisana, de capuditge cevenòl e d'un sens agut de la libertat qu'an sols los marins e los montanhòls.
Es lo castanh que dona sa significacion al mond de puèges, de sèrres e de combas que s'espandís aprèp Pradelas. La vinha i penètra un pauc long dels rècs, s'arrecapta pels travèrses als adreches puèi abandona quand tòca la ròca e que lo pè li manca. Daissa plaça al Castanh que o cobrís tot o gaireben de son immensa nívol verda. Mas los Cevenòls an desaprés lo sens d'aquelas tèrras espandidas fins a l'asuèlh e an quitat de sonhar los arbres. E un per un, branca aprèp branca, los gigants se'n van, vencuts per la malautiá e lo temps. E lo bòsc ganha, tornant prene lo terren qu'aviá daissat a l'òme quand venguèron los primièrs desboscaires.
Lo que vòl traversar lo Païs Naut deu daissar l'estrada que, aprèp Pradèlas, vira doçament cap a l'est, copant las canals que davalan de las auçadas. Cal marchar tres jorns per far la traversada completa e arribar à Olargues ont se pòdon trobar totas las comoditats de la vida modèrna. Una mièja jornada per aténher Berlon ont vivon encara de la vinha, una jornada plena dins las nautas tèrras ont los vials se pèrdon aisidament d'una canal a l'autra. Pòdes trobar un jaç per dormir a La Sala, al pè dels castanhs gigants, o a Còlfumat, dins las roïnas dels ostals abridolats, e te desrevelhas coma lo rosal tomba amb la flatinga de l'alba. Prenes lo pal e caminas encara un jorn en seguissent lo rèc de Rautelin que te mena a Olargues per lo Val d'Infèrn. Passas lèu, en te senhant, quand siás en vista del gorg ont l'aiga bombís del quite ròc. E bufas quand veses la cauçada enquitranada perque, de tres jorns, as pas quitat de trepar de matas d'arbocièrs e d'euses que tenon de ganhar sul camin ont los boscatièrs passan ara de mens en mens.
Aquel viatge, lo que se tròba per las castanhals de Pradèlas lo fa de l'uèlh en gaitant la mar de sèrres que li amaga l'orizont. Davant el lo bòsc de las Albièiras, a esquèrra la Quilha de Montagut e de l'autra man lo còl de las Civadièiras. E li pren enveja de o daissar tot per partir, liure e sens res.
Las ombras an encara acorchit. La botelha vestida, amagada jos una mata, es agotada. Laberit eissuga la susor que ara li raja sul còl. Se desplega, s'estira, sentís cadun de sos muscles jogar sens empacha, lo sang que fa lo vai e vèni del còr a las mesolhas. Es content, òc, es content del poder que a sus la natura, de la plegar a son sicap. Aquel sorbièr que li fornís la frucha a la sason de la castanha es nascut d'esperel; mas, se creis, es perque li permet de viure a aquela plaça. Coma o a decidit.
Vei tot l'enbàs: lo Planàs coma dison per aquela grava que s'estira entre dos bòsques, Puèg Redond que ritz al mièg de la val, e a drecha la granja de Riuberlon. L'agach s'arrèsta sus un fial de fum pausat en travèrs de la chiminièra coma se una aranha s'i balançava.
" Tè ! qual fa fuòc ? "
L'aire es suau e la tartana se ten sul pas, sens quitar de faire sos virolets.
Laberit se penja la museta a l'espatla e vira l'es-quina, tot en seguissent lo camin que mena cap al bòsc.

II
Lo bigòs lisa dins las mans coma lo rasor sus l'agusador. Un còp d'aicí, un còp d'ailà, puèi en redond per curar l'escaucèl. A un autre. Languís pas. Lo trabalh es regde e los rens ne petan a la fin del jornal.
Quand sentís que lo buf comença de li mancar, que lo rastèl de l'esquina se nosa dolorosament, se desplega en quichant de las mans sus l'aplech. Fa bon de prene temps per se pausar. L'uèlh seguís l'espatla del sèrre que barra l'asuèlh puèi la linha dels fraisses que marcan lo riu. De socas, de milierats de socas que los davancièrs an plantadas. Mas perqué el aquí, solet, al mièg d'aquela larga plana ?
Saique èra pas esperat quand lai espeliguèt. Se ditz que los dròlles tardièrs son pas tan bastits coma los autres, mas per el èra pas vertat. 
Uèit liuras pesava lo nenon tre nàisser. E l'èime li venguèt d'ora.
" Vei-lo coma es aberit ", disiá lo seu paire quand l'auçava.
Es aital qu'aquel escais demorèt, e s'estaquèt a sa cara per lo quitar pas jamai pus. Laberit lo sonèron los del vilatge. Sa maire, non, quitèt pas de li dire Bernat.
Los Garriguencs èran paures mas vivián sens mancar de çò que cal per viure dignament. D'agricultors qu'èran los rèires, la generacion d'abans se faguèt vinhairona. Mas avián gardat, coma los autres païsans del vilatge, lo biais de pensar e de viure d'aqueles pastres-païsans que, dempuèi lo neolitic, s'èran establits pels travèrses rocassuts de Cevena. Sabián endurar lo freg, la pluèja e mai que mai lo caud que rajava d'estiu, forçant alara òmes e bèstias a fugir las oras meridianas e a servar lor vam e lor activitat per las broas del jorn.
D'images que venon aital sens qu'òm los aja sonats. D'espereles, un mena l'autre. Li ten la man a aquel drollet que regassa al seu entorn.
Çò primièr qu'aprenguèt, las sentors. La que mai aimava èra la de l'ostal qu'èra tanben la del fuòc ont cremava totjorn qualque soc. Un topin i bolissiá dins la jornada. Per la pòrta arribava a bufals l'odor neta, trencada, del fems de caval que la Loiseta anava recaptar dins un ferrat vièlh per engraissar los geraniums.
Aital Bernat saupèt lo temps de la laura, lo moment del sofre, lo de la sulfata, pas que de respirar son paire quand tornava del trabalh. E aqueles perfums fòrts, essencials, marquèron l'acòrdi que se fasiá entre el e lo mond del defòra.
Una emocion fòrta qu'agèt, aquò foguèt un jorn de vendémias. Aviá ja seguit la còla a la vinha ont s'èra amusat a l'entorn de las copairas o a l'ombra d'una soca. Al retorn l'avián quilhat coma un rei suls lairans. Un rei de las gautas mostosas e de las mans empegonidas. Als saquejals de la carreta, contemplava son reiaume de vinhas. Un matin que se colava, lo daissèron venir a la cava pel primièr còp. Una aspror imprevista li sarrèt la garganta. Manquèt afalhocar quand li metèron lo cap a la boca del vaissèl que venián de destrapar. Un aire envinassat li emplenèt los palmons e, de la caninor, se metèt a tossir, a tossir ... Se risián los òmes: " Es lo mestièr que dintra ! ".
Pus tard poguèt anar dins las cledas per ajudar a faunhar. Voliá téner, se sentissiá lo cap que virava virava ... teniá d'anar al fenestron beure una golada d'aire fresc que lo tornava reviscolar. " Siás un òme ", li diguèron a la fin, e quand lo veire d'alicant passèt d'un a l'autre, se sentiguèt lo drech d'i trempar los pòts.
Al'ostal dels Garriguencs, los guirguilhs èran rars Loïseta fasiá lo dedins e s'ocupava de la polalha. Sièi meses sus dotze, lo paire de Bernat laurava. De matin cargava sofra e colar al caval e s'arrestava davant l'ostal per prene lo dejunar qu'aviá alestit Loïseta. Quand saupèt legir, Bernat demandèt perqué las letras M L èran marcadas sus l'arnesc amb de tachas. Li expliquèron alara que son paire Pau s'èra vengut establir aquí. 
Li calguèt tot saber, e ont èra nascut lo paire e cossí s'èran coneguts amb la maire. Un còp al vilatge, Pau aviá perdut son nom d'ostal e pres lo de la femna, lo del bèlpaire, Marçal Linhon, lo grand que Bernart aviá pas conegut e que preniá per el lo sens d'un personatg mitic. Li diguèron Pau de Linhon, nom que portèt d'aquí enlà coma se s'èra facha una novèla identitat. Aviá pas cercat mai qu'aquò a se faire de las gents. Non, se contentava de la pichona plaça que s'èra adobada dins la vida del vilatge. 
Sabiá que seriá seuna fins a sa mòrt.
Pau de Linhon laurava del matin al ser, de febrièr a julhet. Un còp donat l'arbre d'ivèrn èra temps de donar lo d'estiu. Lo demai del trabalh, en defòra de la poda que l'ocupava tot l'ivèrn, s'arrengava per lo fisar a de bracièrs que o prenián a prètzfach. Lo trabalh de la laura li agradava. 
Darrièr la bèstia, que vente o que faga caumaci, seguissiá sos pantaisses. 
Quand tornava, Loiseta li veniá prendre la museta e lo convidava per s'assetar: " Te vau far caufar una taçada de cafè "
Puèi li demandava çò qu'aviá fach e cossí la tèrra se daissava trabalhar.
Un jorn Bernat faguèt coneissença amb la mòrt. Aquel jorn n'es ara marcat dins el. Per totjorn.
Aquel matin lo paire anèt pas laurar que la bèstia se volguèt pas levar. 
Al dinnar Pau mangèt sens parlar, puèi diguèt que l'anava sortir, aital, per li far prene l'aire.
Bernat jogava davant l'ostal. Qualqu'un arribèt de preissa :
" Venètz ! Lo caval es tombat pel torral. L'avètz al contorn de l'oliu ".
Sens ne demandar mai, la Loïseta o quitèt tot, vaissèla e ostal. 
Correguèron amb Bernat e vegèron.
Lo caval èra dins lo valat, estirat. Sus l'esquina, arpatejava. La bava li sortissiá de la boca, jaunastra. Paura bèstia ! Bernat se sarrèt de son paire que se teniá prèp del cap, fòra de las batas que temps en temps fasián una lançada viva. Pau demorava sens parlar, fissat per la dolor . 
Bernat li toquèt la man, la bèstia èra a las espèrras. Lo còr del dròlle se sarrava de mai mai: compreniá.
-- Puèi boleguèt pas mai. L'uèlh se cutèt, lo morre pausat sus l'èrba. 
Aquela massa de carn èra aquí espatarrada e venguda mòla. Las moscas de mòrt venián ja. Loiseta plorava :
" Cossí farem, mon Dieu, cossí farem ? "
E Bernat realisava d'un còp la plaça que teniá lo caval e tot çò que fasián amb el.
Los vesins, que la novèla aviá fach venir, se n'anavan per pichons gropes. 
Demorava pas que de telefonar a la Podreta, per venir enlevar lo còs. Èra lo còp primièr que Bernat vesiá los darrièrs moments d'un èsser, de tan prèp. Una mòrt sens rason, pas volguda. E pr'aquò dins l'òrdre de la creacion, un òrdre inexorable que caliá acceptar. El tanben un jorn ...
La mòrt, te cal una vida per aprene a la veire cara e cara. L'aprivadar. E se la vòls pas agachar, prenes lo bigòs e de ràbia fas dètz escaucèls d'arreu, a ne pèrdre l'alen.