Ivar Aasen
HAUGTUSSEN
No skal du høyra um dat inkje er sant med Haugtussen, fyredi um inkje Storfolket 
vil tru dat. Du veit, at Far min var tri Gonger gift; tri Gonger gjorde han 
Konebyte, og dan fyrsta Kona hans dat var no Rette-Mor mi (Gud have Saali); og 
dat var Kona som var Mun i; so snild og so god som ho var, dat er nokot, som eg 
inkje kann fullsegja; - men dat var no inkje dat, som eg vilde fortelja.
Dat var medan me budde inn i Sogn, so aatte me eit litet Jordstykke dar; og tett 
attmed Husi vaare var dar ein Haug, og dat var slik ein Haug, som du inkje 
skulde hava set Maken til; og tett attmed Haugen stod dat eit Tre, som ogso var 
mesta makalaust. So grønt eit Gras, som dat grodde paa Haugen, og so fine 
Smaablomstar saago me inkje paa nokon annan Stad, og Lauvet paa Treet spratt so 
tidlega og angade so ovlega godt, at dat var ein stor Hugnad; og endaa meir var 
dat, at me høyrde stundom ein Klang i Haugen, radt som dat finaste Felespel; ja 
dat var reint ei Makaløysa til Spel, og ei Makaløysa var dat med altsaman i 
denna Haugen. Men dat var no dat, eg vilde segja, at dat var ein Huldekall 
(elder Nisse, som sume kalla dat), som budde i denna Haugen med Folket sitt; og 
dat var no godt at sjaa paa so mange Merke, at dar var ein god Gjest i Garden; 
for me hadde stor Lukka med Buskapen, so at altsaman voks og treivst, dat 
størsta med dat minsta, og alt kvat me toko oss fyre, so gjekk dat fraa Handi, 
so dat var stor Mun i. Men ho Mor var no ogso dan, som visste, kor ho skulde 
laga dat; fyrst var dat no alltid so stelt, at dan eine Baasen i Fjoset skulde 
vera tom og rein, og denne Baasen sopade og vølte ho stødt og stendigt, so dar 
inkje var eit Bos til at sjaa; og darnæst hadde ho dan Visi, at kvar 
Laurdagskveld, naar ho hadde kirnat Smøret, so klinte ho ein Lefsekling og 
smette seg ut paa Haugen med denna Kirnarbiten; og naar me daa lagde Øyrat til 
Haugen og lydde, so høyrde me, at dat spelade so innelega fiint i Haugen, og so 
kunne me skyna, at dei vaaro glade og velnøgde, dei som inni vaaro.
No leid Tidi fram nokre Aar, og sidan døydde Mor mi, velsignad vere Saali! Næsta 
Aaret fingo me ei onnor Mor, og dat var no ei skapleg Kona i andre Maatar; men 
Huldekallen vyrde ho inkje nokot um; slikt var berre Vas og Viim, sagde ho. Men 
so var ho daa inkje verre, en at ho let oss fylgja dan Visi, me vaaro vane til; 
og dat gjorde me og. Men kor dat no var elder inkje var, so vardt dat daa aldri 
slikt, som dat hadde voret, medan ho Mor livde. Dat var snart at høyra, at 
Haugafolket var inkje lenger so lystigt som fyrr. Hende dat einkvar Gongen, at 
dat spelade i Haugen, so leet dat so sturalt og syrgjelegt, at ein kunne graata 
paa dat; og so myket kunne me høyra, at ho Mor var saart saknad hjaa 
Haugafolket, som ventande var. Men ellers so hadde me inkje stort til at klaga, 
medan denna fyrsta Stykmori vaar livde; men ei Tid daretter kom dar ei onnor 
Stykmor til Gards, og daa fyrsta fingo me annat vita. Ho var ættad fraa eit 
annat Bygdalag og tykte illa um Bygdavisi vaar; og naar me fortalde henne, 
korleides me stelte dat aat Haugafolket, so gjorde ho slikt eit Staak, at dat 
var fælelegt. Dar, som ho var komi fraa, var ingen, som trudde paa nokot slikt, 
og inkje vilde ho vita av dat helder; ho vilde inkje hava nokon tom Baas i 
Fjoset, so lenge som ho hadde nokot til at setja i honom; og inkje helder vilde 
ho, at dat skulde minka paa Smørkjuka, naar Kirnardagen kom; dat svor ho paa, at 
slikt skulde inkje henda. Og soleides vardt dat no Umskifte paa; for han Far 
vilde aldri segja nokot um slikt, og me, Borni, torde inkje annat en tegja oss. 
Men hadde dat inkje minkat i Huset fyrr, so minkade dat no; dat vardt no alt 
tomare og tomare baade paa Mjølkehylla og Smørhylla; og dat som verre var: so 
snart som ei Ku elder Kviga var innsett i dan tome Baasen, so fekk ho ei Usykja 
og døydde; og sidan vardt dat mange Uheppor i Huset, vantreivst gjorde Buskapen, 
og vanhygdest gjorde Folket, og til Atters gjekk dat med alt i Hop, kor myket me 
endaa balade.
Og med Haugen vardt ogso eit stort Umskifte. Stilt vardt dat innantil, og stygt 
vardt dat utantil, so dat sidstpaa berre saag ut som ein vanvyrd Gravhaug. 
Graset gulnade og svortnade, som dat var svidet; Blomstarne bliknade og visnade 
burt, og Lauvet paa Treet tornade og hekk beint ned; so ein saag inkje annat en 
Stur og Sorg paa alla Sidor. Sidstpaa høyrde me eit stort Staak i Haugen, og 
naar me lydde vel etter, so høyrde me ei Sumling og Dumling, som naar ein skal 
flytja med ei Fedrift; dat var liksom dat ruskade og tuskade langt burt igjenom 
Marki og kom alt lenger og lenger burt, til dess dat tagnade reint av. Daa var 
dat Huldekallen, som flutte til ein annan Stad med Lyden sin og Buskapen sin. Og 
sidan er dat litet meir, som er verdt at fortelja. Dat gjekk til Atters meir og 
meir med oss; me, Borni, komo ut paa Bygdi til at tena, og Far vaar laut 
sidstpaa ganga fraa baade Gard og Grunn og slita si Tid med Armod. Men Haugen 
minkade og sokk og seig i Hop, so lenge til dess han var reint burte, og no er 
dar endaa ei liti Hola, dar som Haugen var.
Kom so og seg, at dat inkje er Tussar til!


Tittelsida til Skrifter i samling
[Attende til bokhylla]


[Frå Ivar Aasen: Skrifter i samling. Kristiania og Kjøbenhavn: Gyldendalske 
Boghandel Nordisk Forlag 1911. Prenta anonymt i Dølen II nr. 13 med 
undertittelen "Fraa Sogn".] Elektronisk utgåve 1997 ved Jon Grepstad gjon@sn.no