JOOST VAN DEN VONDEL (1587-1679)
LUCIFER
TREURSPEL
1654

INHOUDT.
Lucifer, d' Aertsengel, opperste en doorluchtighste boven alle Engelen, hoovaerdigh en staetzuchtigh, uit blinde liefde tot zijn eige, benijde Godt onbepaelde grootheit, oock den mensch, naer Godts beelt geschapen, en in het weeligh Paradijs met de heerschappye des aerdtbodems begiftight. Hy benyde Godt en den mensch te meer, toen Gabriel, Godts Herout, alle Engelen voor dienstbaere Geesten verklaerde, en de geheimenissen van Godts toekomende menschwording hun ontdeckte; waer door het Engelsdom voorbygegaen, de waerachtige menschelijcke natuur, met deGodtheit vereenight, een gelijcke maght en Majesteit te verwachten stont: waerom de hoovaerdige en nijdige Geest, poogende zich zelven Gode gelijck te stellen, en den mensch buiten den hemel te houden, door zijne medestanders, ontelbaere Engelen oprockende, wapenende, en tegens Michaël, 's hemels Veltheer, en zijn heirkrachten, onaengezien Rafaëls waerschuwinge, aenvoerde; en afgestreden, na de neêrlaegh, uit wraecke den eersten mensch, en in hem alle zijn nakomelingen, ten val broght, en hy zelf met zijne weêrspannelingen ter helle gestort, en eeuwigh verdoemt wert. 
Het toneel is in den hemel. 

PERSONAEDJEN
BELZEBUB, } 
BELIAL, } wederspannige Oversten. 
APOLLION, } 
GABRIEL, Godts Geheimenistolck. 
REY VAN ENGELEN. 
LUCIFER, Stedehouder. 
LUCIFERISTEN, Oproerige Geesten. 
MICHAËL, Veltheer. 
RAFAËL, Beschermengel. 
URIËL, Michaëls Schiltknaep.(1) 

HET EERSTE BEDRYF 
HET TWEEDE BEDRYF 
HET DERDE BEDRYF 
HET VIERDE BEDRYF 
HET VIJFDE BEDRYF 
JOOST VAN DEN VONDEL (1587-1679)
LUCIFER - HET EERSTE BEDRYF.

BELZEBUB. BELIAL. APOLION.
BELZEBUB.
Myn Belial ging heene op lucht en vleugels dryven,
Om uit te zien, waer ons Apollion mahg blyven,
Vorst Lucifer zondt hem, tot dezen toght bequaem,
Naer 't aertrijck, op dat hy eens nader kennis naem'
Van Adams heil en staet, waerin d' Almogentheden 
Hem stelden, Het wort tyt om weder van beneden
Te keeren hiet te stede: ick gis, hy is niet veer.
Een wacker dienaer vlieght op 't wencken van zyn' heer;
En stut zyn meesters troon getrouw met hals en schouder. 
BELIAL.
Heer Belzebub, ghy Raet van 's Hemels Stedehouder,
Hy steigert steil, van kreits in kreits(1), op ons gezicht. 
Hy streeft den wint voorby, en laet een spoor van licht
En glanssen achter zich, waer zyn gezwinde wiecken
De wolcken breecken. Hy begint ons lucht te riecken,
In eenen andren dagh en schooner zonneschyn,
Daer 't licht zich spiegelt in het blauewe kristalyn.
De hemelklooten zien met hun gezicht, van onder,
Terwyl hy ryst, hem na, een ieder in 't byzonder,
Verwondert om dien vaer en goddelycken zwier,
Die hun geen Engel schynt, maer eer een vliegend vier.
Geen star verschiet zoo snel. Hier komt hy aengesteegen,
Met eenen gouden tack, en heeft de steile wegen
Voorspoedigh afgeleit. 
BELZEBUB.
Wat brengt Apollion? 
APOLLION.
Heer Belzebub, ick heb, zoo vlytigh als ick kon,
Het laegh gewest bespiet, en offere u de vruchten,
Zoo diep beneden ons, in andre zon en luchten,
Gesprooten: oordeel, uit de vruchten, van het landt,
En van den hof, door Godt gezegent en geplant
Tot wellust van den mensch. 
BELZEBUB.
Ick zie de goude blaeden,
Met perlen van de lucht, den zilvren dau, gelaeden.
Hoe lieflijck rieckt dit loof, dat zijne verf behoudt!
Hoe gloeit dit vrolijck ooft van karmozijn en gout!
't Waer jammer, zoo men dit ontwijde met de handen.
't Gezicht bekoort den mont. Wie zou niet watertanden
Naer aertsche leckerny? Hy walght van onzen dagh,
En hemelsch mann', die 't ooft der aerde plucken magh.
Men zou ons Paradijs om Adams hof verwenschen.
't Geluck der Engelen moet wijcken voor de menschen 
APOLLION.
Niet waer, heer Belzebub? Al schijnt de hemel hoogh,
Wy leggen veel te laegh. Het geen ick met mijn oogh
Gezien heb, mistme niet. 't Vermaeck van 's weerelts hoven,
Een eenigh Eden gaet ons Paradijs te boven. 
BELZEBUB.
Laet hooren watghe zaeght: wy luistren t' zamen toe. 
APOLLION.
'k Verzwijgh mijn heenevaert, om niet te reppen, hoe
Gezwint ick nedersteegh, en zonck door negen boogen,
Die sneller dan een pijl, rontom hun midpunt vloogen.
Het radt der zinnen kan zoo snel niet ommeslaen,
In ons gedachten, als ick, laeger dan de maen
En wolcken, afgegleên, bleef hangen op mijn pennen(2), 
Om 't Oostersche gewest en lantschap t' onderkennen,
OP 't aenzicht van den kloot, daer d' Oceaen om spoelt,
Waer in zoo menigh slagh van zeegedroghten woelt.
Van verre zagh men hier een' hoogen bergh verschieten, 
Waer uit een waterval, de wortel van vier vlieten,
Ten dale nederbruischt. Wy streecken steil en schuin
Voorover met ons hooft, en rusten op de kruin
Des berghs, van waer men vlack de zalige landouwen 
Der onderweerelt en haer weelde kon aenschouwen. 
BELZEBUB.
Nu schilder ons den hof en zijn gestaltenis. 
APOLLION.
De hof valt ront, gelijck de kloot der werelt is.
In 't midden rijst de bergh, waer uit de hooftbron klatert,
Die zich in vieren deelt en al het landt bewatert,
Geboomte en beemden laeft, en levert beecken uit,
Zoo klaer gelijck kristal, daer geen gezicht op stuit.
De stroomen geven slib, en koesteren de gronden.
Hier worden Onixsteen en Bdellion gevonden.
Hoe klaer de hemel oock van starren blinckt en barnt, 
Hier zaeide vrouw Natuur in steenen en gesternt,
Dat onze starren dooft. Hier blinckt het gout in d' aderen.
Hier wou Natuur haer' schat in éénen schoot vergaderen. 
BELZEBUB.
Wat zweeft 'er voor een lucht, waer by dat schepsel leeft? 
APOLLION.
Geen Engel, onder ons, zoo zoet een' adem heeft,
Gelijck de frissche geest, die hiet den mensch bejegent,
Het aengezicht verquickt, en alles streelt en zegent:
Dan zwelt de boezem der landouw' van kruit en kleur,
En knop, en telgh, en bloem, en allerhande geur.
De dau ververschte 's nachts. Het rijzen en het daelen
Der zonne weet zijn maet, en matight zoo haer straelen
Naer eisch van elcke plant, dat allerhande groen
En vrucht gevonden wort in eenerly saisoen. 
BELZEBUB.
Nu maelme, de gedaente en 't weezen van de menschen. 
APOLLION.
Wie zou ons Engeldom voor 't menschdom willen wenschen,
Wanneer men schepzels ziet, die 't al te boven gaen,
En onder wiens(3) gezagh alle andre dieren staen.
Ick zagh den ommegang van hondert duizent dieren,
Die op het aertrijck treên, of in de wolcken zwieren,
Of zwemmen in den stroom, zoo ieder is gewent, 
En leven schept in zyn byzonder element.
Wie zou een ieders aert en eigenschappen raemen
Als Adam? Want hy gafze op eene ry haer naemen.
De berghleeuw(4) quispelde hem aen met zijnen staert,
En loegh den meester toe. De tiger ley zijn' aert
Voor ' Konings voeten af. De lantstier(4) boogh zijn' horen,
En d' olifant zijn' snuit. De beer vergat zijn' toren. 
Griffoen en adelaer quam luistren naer dien man,
Oock draeck, en Behemoth, en zelf Leviatan.
Nocht zwygh ick, welck een lof den mensch wort toegezongen
En toegequinckeleert van 't lustpriëel, vol tongen;
Terwijl de wint in 't loof, de beeck langs d' overs speelt,
En ruischt op een muzyck, dat nimmer 't hart verveelt.
Had zich Aplollion in zynen last gequeeten,
Hy had ons hemelryck in Adams Ryck vergeeten(5). 
BELZEBUB.
Wat dunckt u van het paer, dat ghy beneden zaeght? 
APOLLION.
Geen schepsel heeft om hoogh myne oogen zoo behaeght
Als deze twee om laegh. Wie kon zoo geestigh strengelen
Het lichaem en de ziel, en scheppen dubbele Engelen,(6) 
Uit klaiaerde en uit been! Het lichaem, schoon van leest,
Getuight des Scheppers kunst, die blinckt in 't aenschijn meest, 
Den spiegel van 't gemoedt. Wat lidt my kon verbazen,
Ick zagh het beelt der ziele in 't aengezicht geblazen.
Bezit het lyf iets schoons, dat vint men hier by een.
Een Godtheit geeft haer glans door 's menschen oogen heen.
De redelycke ziel komt uit zyn troni zwieren.
Hy heft, terwyl de stomme en redenlooze dieren
Naer hunne voeten zien, alleen en trots het hooft
Ten hemel op naer Godt, zyn' Schepper, hoogh gelooft. 
BELZEBUB.
Hy looft hem niet vergeefs voor zooveel rycke gaven 
APOLLION.
Hy heerscht, gelyck een Godt, om wien het al moet slaven. 
D' onzichtbre ziel bestaet uit geest, en niet uit stof.
Z' is heel in ieder lidt. Het brein verstreckt haer hof.
Zy leeft in eeuwigheit, en vreest noch roest, noch schennis. 
Z' is onbegrypelyck. Voorzichtigheit, en kennis,
En deught, en vryen wil bezitze in eigendom.
Voor hare majesteit staen alle Geesten stom. 
BELZEBUB.
Wat baet al 's menschen roem, indien zijn schoonheit smelt,
En endelijck verwelckt, gelijck een bloem op 't velt? 
APOLLION.
Zoo lang die hof beneên niet ophoude ooft te geven,
Zal dit gezalight paer zulck een' appel leven,
Die daer in 't midden groeit, bevochtight van den stroom,
Waer by de wortel leeft. Dees wonderbaere boom
Wort 's levens boom genoemt, Zijn aert in onbederflijck.
Hierdoor geniet de mensch het eeuwigh en onsterflijck,
En wort den Engelen, zijn' broederen, gelijck,
Ja, overtreftze in 't eindt; en zal zijn maght en rijck
Verbreiden overal. Wie kan zijn vleugels korten?
Geen Engel heeft de maght zijn wezen uit te storten
In duizent duizenden, in een oneindigh tal.
Nu overreken eens, wat hier uit worden zal. 
BELZEBUB. 
De mensch is maghtigh dus ons over 't hooft te wassen. 
APOLLION. 
Zijn wasdom zal ons haest verschricken en verrassen.
Al duickt zyn heerschappy nu laeger dan de maen;
Al is die maght bepaelt; hy zal al hooger gaen,
Om zynen stoel in top der hemelen te zetten.
Zoo Godt dit niet belet, hoe konnen wy 't beletten?
Want Godt bezint den mensch, en schiep het al om hem. 
BELZEBUB. 
Wat hoor ick? Een bazuin? Gewis hier wil een stem
Op volgen: zie eens uit, terwijl we hier verbeien. 
APOLLION. 
D' Aertsengel Gabriël, gevolght van 's hemels Reien, 
Gemaeckt in 's Hooghsten naem, om uit den hoogen troon,
T' ontvouwen, als Herout, hetgeen hem wiert geboôn. 
BELZEBUB.
Om lust te hooren wat d' Aertsengel zal gebieden. 

GABRIËL. REY VAN ENGELEN.
GABRIËL.
Hoort toe, ghy Engelen: hoort toe, ghy hemellieden.
De hooghste Goetheit, uit wiens boezem alles vloeit,
Wat goet, wat heiligh is; die nimmer wort vermoeit
Door weldoen, noch verarmt van haer genadeschatten,
Tot noch met geen berijp der schepselen te vatten;
Dees Goetheit schiep den mensch haet eigen beelt gelijck,
Oock d' Englen, op dat zy te zamen 't eeuwigh Rijck,
Het noit begrepen goet, na 'et vierigh onderhouden
Der opgeleide wet, met Godt bezitten zouden.
Zy boude 't wonderlijck en zienelijck Heelal(7) 
Der weerelt, Gode en oock den mensche te geval;
Op dat hy in dit hof zou heerschen en vermeeren;
Met al zijne afkomst Hem bekennen, dienen en eeren;
En stijgen, langs den trap der weerelt, in den trans
Van 't ongeschapen licht, den zaligenden glans.
Al schijnt het Geestendom alle andren t' overtreffen,
God sloot van eeuwigheit het Menschdom te verheffen,
Oock boven 't Engelsdom, en op te voeren tot
Een klaerheit en een licht, dat niet verschilt van Godt.
Ghy zult het eeuwigh Woort, bekleet met been en aren, 
Gezalft tot Heer, en hooft, en rechter, al de schaeren 
Der Geesten, Engelen, en menschen te gelijck,
Zien rechten, uit zijn' troon en onbeschaduwt Rijck;
Daer staet de stoel alreê geheilight in het midden.
Dat alle d' Engelen hem passen aen te bidden,(8) 
Zoo ras hy innery, wien 't menschelijck gestalt,
Oock boven ons natuur verheerlijckt, gevalt.
Dan schijnt de heldre vlam der Serafijnen duister,
By 's menschen licht en glans en goddelijcken luister.
Genade dooft Natuur en al haer glansen uit.
Dit 's noodlot: dit 's een onherroepelijck besluit. 
REY.
Al wat de hemel stemt, zal 't hemelsch heir behagen. 
GABRIËL.
Zoo past, u zou in Godts en 's menschen dienst te dragen:
Naerdien de Godtheit zelf de menschen zoo bemint.
Wie Adam eert, het hart van Adams Vader wint.
De mensch en Engel, beide uit eenen stam gesprooten,
Zijn medebroeders, uitgekore lotgenooten,
Des Allerhooghsten zoons en erven, zonder smet.
Een ongedeelde wil en liefde zy uw wet.
Ghy weet, hoe 't Engelsdom moet onderscheiden worden
In dryderhande ry, negenvoudige orden;
De hooghste in Serafijn, en Cherubijn, en Troon,
Die zitten in Godts Raet, en stercken zijn geboôn.
De middenry bestaet uit Heerschappyen, Krachten,
En Maghten, die op 't woort van Gods Geheimraet wachten,
Tot 's menschen nut, en heil, en hulp in 't algemeen.
De derde en laeghste ry, gewijt uit Vorstenheên,
En groote Aertsengelen, en Engelen, moet duicken 
Voor 't woort der middelrye, en laten zich gebruicken,
Beneden het gewelf van zuiver kristalijn,
In hun' byzondren last, zoo wijt 't gesterrent schijn'.
Wanneer de weerelt koom' zicht verder uit te spreiden,
Wort elck van deze ry in zijn gewest bescheiden,
Of weet zijn eige stadt, en huis, en wat persoon
Zijn zorgh bevolen blijft, te eere van Godt kroon.
Getrouwen, gaet dan heene, onsterffelijcke Goden,
Gehoorzaemt Lucifer, verknocht aen Godts geboden.
Bevordert 's hemels eer, in 't menschelijck geslacht,
Een ieder in zijn wijck, een ieder op zijn wacht.
Laet zommigen voor Godt de schael vol wieroock branden,
En brengen voor Godts troon der menschen offerhanden
En wenschen en gebeên, en zingen 's Godtheits lof,
Dat zich de galm verspreie in 't eeuwigh juichend hof.
Een ander draey' gestarnte en ronde hemelklooten,
Of zett' den hemel op, of hou de lucht geslooten
Met wolcken, om den bergh te zegenene om laegh,
Men eenen zonneschijn, of versche regenvlaegh
Van manne en honighdau, daer Godt wort aengebeden
Door d' eerste onnozelheit, de burgery van Eden.
Wie door de lucht, en 't vier, en aerde, water(9) rent,
Die maetige op zijn pas een ieder element,
Naer Adams wensch, of legg' den blixemstrael aen banden,
Of breidele den storm, of breeck' de zee op stranden.
Een ander sla de treên des menschen gade op 't velt.
De Godtheit heeft zijn hair tot op een hair getelt.
Men draegh hem op de hant, dat hy zijn voet niet stoote.
Wort iemant, als gezant, gezonden van een' Groote
Aen Adam, 's aertrijcks Vorst, dat hy zijn' last verricht'.
Zoo luidt mijn last, waer aen de Godtheit u verplicht. 

REY VAN ENGELEN.
Zang. 
Wie is het, die zoo hoogh gezeten
Zoo diep in 't grondelooze licht,
Van tijt noch eeuwigheit gemeeten,
Noch ronden(10), zonder tegenwight,
By zich bestaet, geen steun van buiten
Ontleent, maer op zich zelven rust,
En in zijn wezen kan besluiten
Wat om en in hem, onbewust
Van wancken, draeit, en wort gedreven
Om 't een en eenigh middelpunt(11); 
Der zonnen zon, de geest, het leven;
De ziel van alles wat ghy kunt
Bevroên, of nimmermeer bevroeden; 
Het hart, de bronaêr, d' oceaan
En oirsprong van zoo veele goeden 
Als uit hem vloeien, en bestaen
By zijn genade, en alvermoogen,
En wijsheit, die hun 't wezen schonck
Uit niet, eer dit in top voltoogen
Palais, der heemlen hemel, blonck(12); 
Daer wy met vleuglen d' oogen decken, 
Voor aller glansen Majesteit;
Terwylwe 's hemels lofgalm wecken,
En vallen, uit eerbiedigheit,
Uit vreeze, in zwijm op 't aenzicht neder;
Wie is het? Noemt, beschrijft ons hem,
Met eene Sarafijne veder.
Of schort het aen begrijp en stem? 
Tegenzang. 
Dat 's GODT. Oneindigh eeuwigh Wezen
Van alle ding, dat wezen heeft!
Vergeef het ons; ô noit volprezen
Van al wat leeft, of niet en leeft,
Noit uitgesproken, noch te spreecken;
Vergeef het ons, en schelt ons quijt,
Dat geen verbeelding, tong, noch teken
U melden kan. Ghy waert, ghy zijt,
Ghy blijft de zelve. Alle Englekennis
En uitspraeck, zwack en onbequaem,
Is maer ontheiliging en schennis:
Want ieder draeght zijn' eigen naem,
Behalve ghij. Wie kan u noemen
By uwen Naem? Wie wort gewijt
Tot uw Orakel? Wie durf roemen?
Ghy zijt alleen dan die ghy zijt,
U zelf bekent en niemant nader(13). 
U zulx te kennen, als ghy waert,
Der eeuwigheden glans en ader;
Wien is dat licht geopenbaert?
Wien is de glansen glans verscheenen?
Dat zien is noch een hooger heil
Dan wy van uw genade ontleenen(14); 
Dat overschrijt het perck en peil
Van ons vermogen. Wy verouden 
In onzen duur; ghy nimmermeer.
Uw wezen moet ons onderhouden.
Verheft de Godheit: zingt haer eer. 
Toezang. 
Heiligh, heiligh, nog eens heiligh,
Driemael heiligh: eer zy Godt.
Buiten Godt is 't nergens veiligh.
Heiligh is het hoogh gebodt.
Zijn geheimenis zy bondigh.(15)
Men aenbidde zijn bevel.
Dat men overal verkondigh',
Wat de trouwe Gabriël
Ons met zijn bazuin quam leeren.
Laet ons Godt in Adam eeren.
Al wat Godt behaeght, is wel. 

EINDE EERSTE BEDRIJF

Voetnoten:
(1) Om dit treurspel goed te verstaan, houde men in het oog, dat Vondel het zonnestelsel van Ptolemaeus volgt: Het heelal bestaat uit een aantal concentrische kringen, kreitsen of sferen. Het onbeweeglijke middelpunt is de aarde; daaromheen wentelen de zeven sferen der planeten. De achtste sfeer is die der vaste sterren, het firmament. De negende is de kristallijnen, het primum mobile, waarvan alle beweegkracht uitgaat. Rondom deze laatste bevindt zich het onbeweeglijke Empyreum, het „hemelsch paradijs", „der Heemlen Hemel", het verblijf der Engelen, de plaats waar de Lucifer speelt. 
(2) Als ik ......afgleed en bleef hangen op mijn pennen. 
(3) Wiens wordt soms gebruikt voor:wier. 
(4) Berghleeuw, lantstier. Bergh en lant in deze samenstellingen teekenen de wildheid der dieren, die, ver van de woonsteden der menschen, door bosschen en vlakten zwerven. 
(5) Apollion wil zeggen: zoo ik, mij van mijn las ontslagen achtende daar was gebleven, dan had ik ons hemelrijk, enz...... 
(6) De menschen worden dubbele (samengestelde) Engelen genoemd, in tegenstelling met de eigenlijke Engelen, die enkelvoudige wezens (zuivere geesten) zijn. Engelen worden zij genoemd, omdat ze (volgens Apollion) naar lichaam en ziel de Engelen in schoonheid evenaren, ja overtreffen. 
(7) Het bewonderenswaardig en heerlijk heelal. 
(8) Zorg dragen, om Hem te aanbidden. 
(9) Lucht, vuur, aarde en water, de vier klassieke elementen. 
(10) God is niet meetbaar door den tijd (want deze heeft begin en einde), noch door de eeuwigheid (een voortbestaan wel begonnen, maar niet eindigend, zooals het bestaan is der Engelen en van onze onsterfelijke ziel. Bij God is noch begin, noch einde. Zelfs als men „eeuwigheit" opvat als de eeuwigheid Gods, dan nog is God niet meetbaar door de eeuwigheid, wijl iets niet gemeten kan worden door zich zelve), noch door ronden (d.i. kringen in de ruimte. Gods tegenwoordigheid is niet beperkt tot de werkelijk bestaande, maar kan zich ook uitbreiden over alle denkbare ruimte). Anderen verklaren: God is niet te meten door den tijd en ook niet door de ronden der eeuwigheid (door den kring der eeuwigheid). 
(11) God is het middelpunt van al het geschapene. 
(12) Vondel stelt de schepping der Engelen en van hun palais op den vierden dag, maar vóór de hemellichaemen. 
(13) Nader: buitendien. Gij, o God, zijt aan niemand volkomen bekend behalve aan U zelven. 
(14) De Engelen, in hun proeftijd, aanschouwden God niet van aanschijn tot aanschijn. 
(15) Zijn ondoorgrondelijk raadsbesluit zij bindend. Anderen verklaren: Hoewel Zijn raadsbesluit bondig (d.i. beknopt, onverklaarbaar) is, behoort men het toch te aanbidden, eerbiedig op te volgen. 


LUCIFER. BELZEBUB.
LUCIFER.
Ghy, snelle Geesten, houdt nu stant met onzen wagen:
Al hoogh genoegh in top Godts Morgenstar gedragen;
Al hoogh genoegh gevoert: 't is tijt, dat Lucifer
Nu duicke, voor de komst van deze dubble star,
Die van beneden rijst, en zoeckt den weg naer boven,
Om met een' aertschen glans den hemel te verdooven.
Borduurt geen kroonen meet in Lucifers gewaet;
Vergult zijn voorhooft niet met eenen dageraet
Van morgenstarre en strael, waer voor d' Aertsenglen nijgen;
Een andre klaerheit komt in 't licht der Godtheit stijgen,
En schijnt ons glansen doot; gelijck de zon by daegh
De starren dooft, voor 't oogh der schepselen, om laegh.
't Is nacht met Engelen en alle hemelzonnen:
De menschen hebben 't hart des Oppersten gewonnen,
In 't nieuwe Paradijs: de mensch is 's hemels vrient:
Ons slaverny gaet in. Gaet heene, viert en dient
En eert dit nieuw geslacht, als onderdane knapen:
De menschen zijn om Godt, en wy om hen geschapen.
't Is tijt, dat 's Engels neck hun voeten onderschraegh',
Dat ieder op hun passe, en op de handen draegh',
Of op de vleugels voere, in d' allerhooghste troonen:
Onze erfenis komt hun, als uitverkore zoonen.
Ons eerstgeboorte leit nu achter, in dit Rijck.
De zoon des zesten daghs, den Vader zoo gelijck
Geschapen, strijckt de kroon. Met recht is hem gegeven
De groote staf, waer voor alle eerstgeboornen beven
En sidderen. Hier gelt geen tegenspraeck: ghy hoort
Wat Gabriël bazuint voor 's hemels goude poort. 
BELZEBUB.
O Stedehouder van Godts opperheerschappyen,
Wy hooren 't al te wel, en, midden in 't verblyen
Der Reien, eenen klanck, die 't eeuwigh feest bedroeft.
De last van Gabriël leit klaer: dat woort behoeft
Geen Cherubijnetong, om ons den zin t' ontvouwen.
Men hoefde Apollion naer d' onderste landouwen
Niet af te vaerdigen, om nader ga te slaen
Wat Adam al bezit, zoo laegh beneên de maen:
Het blijckt, hoe heerlijck hem de Godheit begenadight,
Oock door een lijfwacht van veel duizenden verdadight,
En hanthaeft in zijn' staet en aenzien, min noch meer
Of hy gehuldight waer tot aller Geesten Heer.
De poort des hemels staet voor Adams afkomst open.
Een aerdtworm, uit een' klomp van aerde en klay gekroopen,
Braveert uw mogentheit. Ghy zult het Menschdom zien
Zoo verre boven u, en, vallende op uw knien,
Met nederslachtigheit en neêrgeslagene oogen,
Aenbidden zijne maght, en hoogheit, en vermogen.
Het zal, verheerelijckt van d' allerhooghste maght,
Zich zetten aen de zy der Godtheit, in zijn kracht,
En heerschen, langer en noch wijder dan de ronden
Der entlooze eeuwigheit, aen tijt noch plaets gebonden,
Om Godt, haer middelpunt en omloop, te gelijck
Zich draeien, zonder rust. Wat hoeft men klaerder blijck,
Dat Godt de menschen wil verheffen, ons verneêren?
Wy zijn ter dienstbaerheit, de menschen tot regeeren
Geboren. Legh voortaen den scepter uit der hant:
Een laeger is 'er, die de kroon daer boven spant,
Of spannen zal eer lang. Legh af uw morgenstraelen
En hulser voor dees zon, of pas haer in te haelen
Met zangen, en triomph, en goddelijck cieraet.
Wy zien den hemel haest veranderen van staet.
De starren zien vast uit, en wijcken met verlangen,
Om met eerbiedigheit dit nieuw licht t' ontfangen. 
LUCIFER.
Dit zal ick leeren, is het anders in mijn maght. 
BELZEBUB.
Daer hoor ick Lucifer, en zie hem, die den nacht
Van 's hemels aengezicht verdrijven kan en jaegen.
Waer hy verschijnt, begint het heerlijck op te daegen.
Zijn wassend licht, het eerste en allernaeste aen Godt,
Vermindert nimmermeer. Zijn woort is 't hoogh gebodt;
Zijn wil en wenck een wet, van niemant t' overeden.
De Godtheidt wordt in hem gedient, en aengebeden,
Bewieroockt, en geviert: en zoy een laeger stem
Nu dondren uit Godts troon? gebieden boven hem?
Zou Godt een' jonger zoon, geteelt uit Adams lenden,
Verheffen boven hem? Dat waer het erfrecht schenden
Van 't alleroutste kint, en zijn stadthoudery 
Ontluisteren. Naest Godt is niemant groot als ghy.
De Godtheit zette u eens in glorie aen haer voeten:
Geen mensch verstoute zich zich onze orden om te wroeten,
En dit bezworen recht t' ontwyden, zonder reên,
Of al de hemel raeckt in 't harnas tegens een. 
LUCIFER.
Ghy vat het recht: het past rechtschape heerschappyen
Geensins, haer wettigheit zoo los te laten;
Want d' oppermaght is d' eerste aen haere wet verplicht;
Verandren voeght haer minst. Ben ick een zoon van 't licht,
Een heerscher over 't licht, ick zal mijn recht bewaeren:
Ick zwicht voor geen gewelt, noch aertsgeweldenaeren.
Laet zwichten al wat wil: ick wijck niet eenen voet.
Hier is mijn Vaderlant. Noch ramp, noch tegenspoet,
Noch vloecken zullen ons vervaeren, noch betoomen:
Wij zullen sneven, of dien hoeck te boven komen.
Is 't noodlot, dat ick vall', van eere en staet berooft,
Laet vallen, als ick vall', met deze kroone op 't hooft,
Dien scepter in de vuist, dien eersleip van vertrouden,
En zoo veel duizenden als onze zyde houden.
Dat valle streckt tot eer, en onverwelckbren lof:
En liever d' eerste Vorst in eenigh laeger hof,
Dan in 't gezalight licht de tweede, of noch een minder
Zoo troost ick my de kans, en vrees nu leet noch hinder.
Maer hier kont 's hemels tolck en wackere Herout,
Met Godts geheimnisboeck, zijn zorge toebetrout.
Het waer niet ongeraên hem nader t' ondervragen.
Ick wil hem tegentreên, en aftreên van den wagen. 

GABRIËL. LUCIFER.
GABRIËL.
Heer Stedehouder, hoe? Waer heene leit de reis? 
LUCIFER.
Naer u, Herout en tolck van 't hemelsch palais. 
GABRIËL.
My dunckt, ick zoude uw wit aen 't voorhooft kunnen gissen. 
LUCIFER.
Ghy, die den duistren gront van Godts geheimnissen
Door 't licht van uw vernuft ontdeckt en openbaert,
Verlichte met uw komst. 
GABRIËL.
Wat is 't, dat u bezwaert? 
LUCIFER.
Het raetslot en besluit der Godtheit, die de waerde
Des hemels laeger schat dan 't element der aerde,
Den hemel onderdruckt, het aertrijck uit een' poel
Door alle starren voert, het menschdom op den stoel
Der Englen zet, berooft hun 't recht der eerste gaven,
Gebietze om 's menschen nut te zweeten en te slaven.
Het Geestendom, gewijt tot amptenaers van 't hof
Des hemels, zal voortaen een' aertworm, uit het stof
Gekroopen en gegroeit, ten dienst staen, op hem passen,
En, in getal en staet, ons over 't hooft zien wassen?
Waer toe vernedert ons d' oneindige Gena
Zoo vroegh? Wat Engel paste op zijnen dienst te spa?
En hoe waer't mooghlijck, dat de Godtheidt zich zou menghelen 
Met menschen? de natuur der uitgekorene Engelen
Voorbyslaen, en zijn' aert en wezen storten in
Een lichaem? d' eeuwigheit verknoopen aen het begin?
Het hooghste aen 't allerlaeghst? den Schepper aen 't geschapen? 
Wie kan uit dit besluit den zin te zamen rapen?
Zal 't eeuwighschijnend licht nu schuil gaen in den nacht
Der weerelt? Zullen wy, Stadthouders van Godts maght,
Voor dit geleent gezagh, een wulpsch vermogen, knielen?
Ontelbre lichaemlooze en godtgelijcke zielen
Zien buigen voor een grof en zakkende element,
Daet Godt zijn majesteit en wezen inneprent?
Wy Geesten zijn te grof om dit geheim te vatten.
Ghy, die het slot bewaert van Godts geheimnisschatten,
Ontvou ons, magh het zijn, dit donckere geschil,
Uit uw gezegelt boeck: ontvou ons 's hemels wil. 
GABRIËL.
Zoo veel 't geoorloft zy te melden uit Godts bladen.
Veel weten kan altijt niet vordren, zomtijts schaden.
De Hooghste ontdeckt ons slechts wat hy geraden vint.
Het al te stercke licht schijnt Serafijnen blint.
De zuivre Wijsheit wou ten deel' haer' wil bezegelen, 
Ten deele ontsluiten. Zich te schicken en te regelen
Naer heur gestelde wet, dat voeght den onderzaet, 
Dien aen zijn meesters last en wil gebonden staet.
De reden en het wit, waerom wy namaeks wachten,
Na 'et overleven van een tafel erfgeslachten,
Den Heer, die , Godt en mensch geworden in der tijt,
Den scepter voeren zal, en breet en overwijt 
De starren, aerde, en zee, en al wat leeft regeeren,
Verberght de hemel u: de tijt wil d' oirzaeck leeren.
Gehoorzaemt Godts bazuin: ghy hebt zijn' wil gehoort. 
LUCIFER.
Zoo zal een vreemdeling, een worm, het hooghste woort
Hier boven voeren, en een ingeboren zwichten
Voor vreemde heerschappy? de mensch een' zetel stichten,
Zoo verre boven Godt? 
GABRIËL.
Genoegh u met uw lot
En staet en waerdigheit, u toegeleit van Godt.
Hy hief u in den top van alle Hierarchijen:
Doch niet om iemants glans en opgang te benijen.
De wederspanningheit verplet haer hooft en kroon,
Indienze wederstreef des Oppersten geboôn.
Uw aenzien schept zijn licht alleen uit Godts vermogen. 
LUCIFER.
Ick heb tot noch mijn kroon voor Godt alleen gebogen. 
GABRIËL.
Zoo buighze oock voor 't besluit der Godtheit, die het al,
Wat wezen heeft uit niet, of namaels wezen zal,
Bestiert tot zeker eindt, hoewel wy 't niet beseffen. 
LUCIFER.
Den mensch in 't heiligh licht der Godtheit te verheffen,
Den mensch, zoo hoogh met Godt vergodlijckt in zijn troon,
Te zien het wieroockvat toezwaeien, op den toon
Van duizentduizenden eenstemmige kooraelen, 
Verdooft de majesteit en diamante straelen
Van onze morgenstar, die straelt nu langer niet;
En 's hemels blijschap slaet aen 't quijnen van verdriet. 
GABRIËL.
De zaligheit bestaet in een gerust genoegen, 
In 't stemmen met Godts wil, en zicht naer Hem te voegen. 
LUCIFER.
De majesteit van Godt en Godtheit wort verkleent,
Indienze haer natuur met 's menschen bloet vereent,
Vereenight, en verbint. Wy Geesten grenzen nader
Aen Godt en zijn natuur, als zoons van eenen Vader
Geteelt, en hem gelijck, indien 't geoorloft is
Te stellen tegens een deze ongelijckenis
Van een oneindigheit en 't eindigh, de bepaelde
By d' onbepaelde maght. Indien de zon verdwaelde
Uit haere streecke, en zich bekleede met een' smoock,
Om al den aerdtkloot toe te lichten, uit een roock
En zwarten damp, hoe zou de vreught der weerelt sterven!
Wat zou het aertsch geslacht al glans en leven derven!
De zon al majesteits ontbeeren in haer' loop!
Ick zaegh den hemel blint, de starren overhoop,
Wanorden orden en geschicktheit overrompelen,
Indien de bron van 't licht haer klaerheit quam te dompelen
In 't graf van een moerasch. Verschoonme, ô Gabriël, 
Indien ick uw bazuin, de wet van 't hoogh bevel,
Een luttel wederstreve, of schijn te wederstreven.
Wy yvren voor Godts eere: om Godt zijn Recht te geven,
Verstout ick my, en dwael dus verre buiten 't spoor
Van mijn gehoorzaemheit. 
GABRIËL.
Ghy yvert krachtigh voor
De glori van Godts naem; doch zonder t' overwegen,
Dat Godt het punt, waer in zijn hoogheit is gelegen,
Veel beter kent dan wy; dies staeck uw onderzoeck.
De menschgeworden Godt zal dit geheimnisboeck,
Met zeven zegelen geslooten, zelf ontsluiten.
Nu smaecktge niet het pit, maer ziet de schors van buiten.
Dan zal men d' oirzaeck zien, de reden, den waerom
Van zijn verholentheên, en diep in 't heilighdom
Der heilighdommen gaen. Nu voeght het ons te duicken,
En dezen dageraet t' aenbidden, te gebruicken 
Met danckbaerheit, tot dat de kennis in haer kracht
De twijfeling verdrijf, gelijck de zon den nacht.
Nu leeren wy allengs Godts wijsheit tegenstappen,
Eerbiedigh en beschroomt. Zy openbaert by trappen
Het licht de wetenschappe en kennissen, en begeert,
Dat ieder, op zijn wacht, zich onder haer verneêrt.
Heer Stedehouder, rust en hanthaef d' eerste ons wetten.
Ick ga, dat daer Godt my zent. 
LUCIFER.
Men zal 'er scherp op letten 

BELZEBUB. LUCIFER.
BELZEBUB.
De Stedehouder hoort, waer dit plakkaet(1) op draeit,
Dat Gabriëls bazuin zoo trots heeft uitgekraeit.
Hy gaf Godts ooghmerck u, oock scherp genoegh, te ruicken.
Men zal uw mogentheit aldus de vleugels fnuicken. 
LUCIFER.
Zoo licht niet: neen gewis, men kan 'er in voorzien.
Geen minder(2) droome hier zijn meerder(3) te gebiên. 
BELZEBUB.
Hy dreight weêrspannigheit haer hooft en kroon te pletten. 
LUCIFER.
Nu zweer ick by mijn kroon, het al op een te zetten,
Te heffen mijnen stoel in aller heemlen trans,
Door alle kreitsen heene en starrelichten glans.
Der heemlen hemel zal my een palais verstrecken,
De regenboogh een troon; 't gestarrente bedecken
Mijn zaelen; d' aertkloot blijft mijn steun en voetschabel. 
Ick wil op een karos van wolcken, hoogh en snel
Gevoert door lucht en licht, met blixemstrael en donder,
Verbruizelen tot stof, wat boven of van onder
Zich tegens ons verzet, al waer 't den Veltheer(4) zelf;
Ja eerwe zwichten, zal dit hemelschblaeu gewelf,
Zoo trots, zoo vast gebout, met zijn doorluchte boogen
Te barsten springen, en verstuiven voor onze oogen,
't Gebraeckt aertrijck zien als een wanschapen romp,
Dit wonderlijck Heelal in zijnen mengelklomp, 
En wilde woestheit weêr verwarren en verkeeren.
Laet zien, wie Lucifer durf trotsen en braveeren.
Men daege Apollion. 
BELZEBUB.
Hier treet hy voor den dagh. 

APOLLION. LUCIFER. BELZEBUB.
APOLLION.
O Stedehouder van Godts onbepaelt gezagh,
Orakel in den Raet der onderdaene Goden,
Ick offer u mijn' dienst, en wacht op uw geboden.
Wat eischt de majesteit van haren onderdaen? 
LUCIFER.
Het lust ons, uwen zin en inzien te verstaen,
Op een gewichtigh stuck, dat zalme niet mislucken.
Het wit is, Michaël de slaghveêr uit te rucken,
Op dat ons toelegh niet op zijn vermoogen stuit'.
Hy voert met zijnen arm zoo veele Orakels uit,
Als oit de Godheit heeft met haere hant gedreven
In eeuwigh diamant: daer wort de mensch geheven
In top der hemelen, door alle kreitsen heen,
En ziet het Engelsdom zoo diep, zoo laegh, beneên
Zijn voettapijt, in stof vast grimmelen, als wormen.
Het lustme met gewelt dien zetel te bestormen,
En op te zetten by dat opzet, in één' slagh,
Als teffens wat mij staet, en star, en kroon vermagh. 
APOLLION.
Een loffelijck bestaen: dat uwe kroon vermeere
En aen wasse op dien voet. Ick reken my tot eere
Te raden, onder u, tot zulck een brave daet.
Het zy die recht en wel, of averechts, beslaet,
De wil is prysselijck, al wou het niet gedyen.
Maer om niet reuckeloos noch radeloos te stryen,
Hoe treet men allerbest tot zulck een stout bestaen?
Hoe veilighst tegens 't punt van 't raetslot aengegaen? 
LUCIFER.
Men kante hier met list ons eigen raetslot tegen. 
APOLLION.
Dat zeggen heeft wat in: geleende maght te weegen
In eene zelve schael met d' Almaght! haer gewight
Weeght over. Wacht uw kroon: wy vallen veel te licht. 
BELZEBUB.
Zoo licht niet, of de kans zal eerst in twijfel hangen. 
APOLLION.
Van wien. of hoe, of waer dien aenslagh aengevangen?
Het overpeinzen quetst alree Godts majesteit. 
LUCIFER.
Men hou haer ongequetst, en stappe met beleit
Die steile steilten op, en moit gebaende rotsen.
Beleit en moedt verwint, en durf gevaeren trotsen. 
APOLLION.
Geene Almaght, noch haer kroon: men koomze niet te na,
Ten zy men leeren wil met naberou te spa.
De minder moet gedwee voor zijnen meerder wijcken. 
LUCIFER.
Laet d' Almaght rusten: zet gelijckheit en gelijcken
Te zamen. Laet eens zien, wiens wapen zwaerder weegh'.
Ick zie ons vyanden gevlught, den hemel leegh
Met eenen slingerslagh; ons heiren overladen
Van heerlijcken roof: dan wyder zich beraden. 
APOLLION.
Ghy weet, wat Michaël, Godts Veltheer, al vermagh:
Godts regementen staen verplicht aen zijn gezagh.
Hy draeght den sleutel van het wapenhuis, hier boven.
De wacht is hem betrout. Hy houdt op alle hoven
Getrou een waeckende oogh, zoo dat 'er niet een star
Van al het hemelsch heir, in 't minst, zich reppen dar,
Noch op dien hemltoght uit zijn gelit verroeren.
Men vanght haest aen; maer zulck een oorlogh uit te voeren,
Dat draeft ons maght voorby, en sleipt een' langen staert
Van zwaricheden na. Wat tuigh, wat stormgevaert
Kan tegens hem bestaen, en d' opperbenden sloopen?
Al zette 's hemels slot zijn diamantpoort open,
Het vreesde list, noch laegh, noch overrompeling. 
BELZEBUB.
Indien men ons besluit bekrachtigh' met de kling,
Ick zie de morgenstar op onzen hoogen standert
Braveeren, 's hemels staet een heerschappy verandert. 
APOLLION.
De Veltheer Michaël voert, ruim zoo trots en fier,
Godts wonderlijcken Naem in 't velt van zijn banier,
De zon in top. 
LUCIFER.
Wat baet een naem met licht geschreven?
Een heldenstuck, als dit, wort geensins doorgedreven
Met tittelen, en pracht, maer dapperheit, en moedt,
En treken , van vernuft(5) en loosheit uitgebroet.
Ghy zijt een meester, tuck om Geesten in te luien(6), 
Te rijgen aen uw snoer, te leiden, op te ruien.
Ghy kunt bederven zelfs de vroomsten(7) van de wacht;
En leeren weifelen wat noit op weiflen dacht.
Begin, wy zien Godts heir gereeten aen twee deelen;
De hoofden en de leên aen 't muiten en krackeelen, 
De meeste maght alree geblintdoeckt en verdooft,
En oversten en elck vast roepen om een hooft.
Indienghe een vierde deel op onze zy kunt troonen,
Men zal uw kloeck beleit met eere en ampten kroonen.
Ga hene, en overlegh dit stuck met Belial:
Het moet 'er duister zijn, daer hy verdoolen zal.
Zijn troni, gladt vernist van veinzen en bedriegen,
In 't mommen niemant kent, die haer voorby kan vliegen.
Ick stijgh te wagen: legh het over met u twee.
De Hofraet is vergaert, en wacht ons komst alree.
Men zal, zoo dra ghy komt, uw beide binnen roepen.
Heer Overste bewaeck de hofpoort met uw troepen. 

BELIAL. APOLLION.
BELIAL.
Godts Stedehouder dient zich van ons beide om hoogh. 
APOLLION.
Wy vliegen te gelijck, als pijlen van zijn boogh. 
BELIAL.
En doelen op een wit, doch hachelijk te raecken. 
APOLLION.
Sta vast, de hemel wil van dezen aenslagh kraecken. 
BELIAL.
Laet kraecken al wat wil: het moet 'er nu op staen. 
APOLLION.
Hoe grijpen wy dit stuck met kans en voordeel aen? 
BELIAL.
De wapens dienen ons: men moet van 't heir beginnen. 
APOLLION.
De hoofden eerst, met een de stoutsten zien te winnen. 
BELIAL.
Door iet wat glimpelijx, en met een' schijn verbloemt. 
APOLLION.
Zoo geef het dan een' naem: laet hooren hoe ghy 't noemt. 
BELIAL.
Men hanthaef 't Engelsdom, zijn hantvest, eer, en staeten,
En kieze een hooft, waer op zich ieder magh verlaeten. 
APOLLION.
Dat hebtge recht gevat: ick wensch geen schooner stof,
Noch zaet tot muitery, om burgery en hof
Te schennen tegens een, en schaeren tegens schaeren:
Want ieder is gezint zijn' staet en eer te waeren,
En wettigheit, waer toe d' Almogentheit hem riep,
Eer zy de menschen vormde, en zoo veel spader schiep.
Het hemelsch palais is ons tot erf gegeven.
Den geesten, die dus hoogh op hunne vleugels zweven,
En, vry van lichaemen, niet zacken naer om laegh,
Past beter dit gewest dan 't aertsch geslacht, te traegh
Om tegens zijn natuur te kiezen deze boogen.
Hier valt de dagh te sterck, te krachtigh, en hunne oogen
Verdraegen geensins 't licht, ons vroeger aengewent.
De mensch bewaere dan zijn eigen element,
Als andre dieren: hy genoegh' zich met de paelen
Van zijnen rijcken hof. Het rijzen en het dalen
Van zon en maen verdeel' de maenden en het jaer.
Hy neem' den ronden loop der heldre starren waer.
Hy nuttige zijn ooft, en al den geur der kruiden,
En keer' zich oost, en west, ten noorden, en ten zuiden.
Dat zy zijn tijtverdrijf: en wat behoeft hy meer?
Wy kennen nimmer hier een' aertschen opperheer.
Zoo sluit ick. Kuntghe, help dien zin beknopter uiten. 
BELIAL.
Den mensch in eeuwigheit ten hemel uit te sluiten. 
APOLLION.
Dat klinckt alle Engelen te wonder wel in 't oor.
Dat vlieght, gelijck een vier, van 't een in 't ander koor,
Door negen Ordens heene, en alle Hierarchijen. 
BELIAL.
Zoo zal men allerbest versufte traegheit mijen.
Ons heil en uitkomst hangt aen snelheit en aen spoet. 
APOLLION.
Niet min aen kloeck beleit, en dapperheit, en moedt. 
BELIAL.
Die zal, door toeval van ontelbre vaenen, groejen. 
APOLLION.
Zy morren vast; men moet hier heimlijck onder roejen,
Zich mengen in dien hoop, en voeden hun beklagh. 
BELIAL.
Dan diende Belzebub, een Vorst van groot gezagh,
Zijn wapen(9) aen hun klaght en wettigheit te hangen. 
APOLLION.
Niet plotsling, maer allengs, en als door zijdegangen. 
BELIAL.
De Stedehouder met zijn tegenwoordigheit
Die zelf de stercke hant aen zulck een trots beleit. 
APOLLION.
Wy zullen in den Raet zijn' zin en voorstel hooren:
Hy veinze voor een poos, en geve in 't endt de spooren
Aen 't opgeruide heir, verlegen om een hooft. 
BELIAL.
Aen 't hooft hangt al de zaeck. Hoe veel ghy hen belooft,
Zy zullen zonder hooft dien optoght niet beginnen. 
APOLLION.
Wat ree gewonnen is, behoeft men niet te winnen.
Wie meest gequest wort in zijn heerlijckheit en staet,
Dien gelt het eerst; die stapp' vooraen, en sla de maet
In zoo veel duizenden. 
BELIAL.
De billijckheidt en reden
Vereeren hem dees kroon: doch eerwe dieper treden,
Zoo laet ons al 't gevaer eerst weegen, niets bestaen,
Of al de Hofraet steeck' hier zelf zijn zegel aen. 

REY VAN ENGELEN.
Zang. 
Hoe zien de hoffelijcke gevels
Zoo root? Hoe straelt het heiligh licht 
Zoo root op ons gezicht,
Door wolcken en bedroefde nevels?
Wat damp, wat mist betreckt
Dat zuiver, noit bevleckt,
En louter saffier?
Die vlam, dien glans, dat vier
Van 't heldere Alvermogen?
Hoe schijnt ons nu de diepe gloet
Der Godtheit toe, zoo zwart als bloet? 
Die flus zoo klaer alle oogen
Verheughde? Wie begrijpt, wie kent
Deze oirzaeck, onder d' Engelsdommen,
Die, boven Adams element,
Noch flus op galm van keelen zwommen, 
Op lucht van Geesten, in de glans,
Die galery, en tin, en trans,
Gewelf van koor en hof vergulde,
En met een ziel van vreught vervulde
Al wat hier boven leeft en zweeft?
Wie is 'er, die ons reden geeft? 
Tegenzang. 
Toen wy, op Gabriëls bazuinen,
Ontvoncken, en een nieuwe wijs
Aenhieven, Godt ten prijs;
De roozegaerden(10) en de tuinen
Van 't hemelsch paradijs,
Door zulck een' dau en spijs
Van lof en zang verblijt,
Ontloocken, scheen de Nijt
Van onder in te sluipen.
Een groot getal der Geesten stom,
En bleeck, en dootsch, ging, drom by drom,
Misnoegend heenedruipen.
De winckbraeu hing verslenst op 't oogh.
Het gladde voorhooft zette een rimpel.
De hemelduiven, hier om hoogh,
Onnozel eerst, oprecht, en simpel,
Aen 't zuchten sloegen, zoo het scheen; 
Als of de hemel te kleen
Voor haer, toen Adam wiert verkoren,
En zulck een kroon den mensch beschoren.
Dees smet ontstelt het oogh van 't Licht. 
Z' ontsteeckt die vlam in Godts gezicht. 
Wy willen ons uit liefde in 't midden van hun mengen,
En deze oploopentheit weêr tot bedaeren brengen. 

EINDE TWEEDE BEDRIJF

Voetnoten:
(1)Belzebub wil Lucifer opzetten tegen Gabriël, die (volgens hem) zoo trotsch en triomfantelijk het bevel van God heeft afgekondigd. 
(2) Gabriël. 
(3) Lucifer. 
(4) Michaël. 
(5) Door vernuft. 
(6) Bedreven in het verleiden van geesten. 
(7) Gij kunt zelfs de rechtschapenste, de trouwsten afvallig maken. 
(8) Indien men dit doorzet, dan zal de hemel, enz. 
(10) Zegel met zijn wapen. 


LUCIFERISTEN. REY.
LUCIFERISTEN.
Hoe kan men in zijn waen zoo vroegh bedrogen worden!
Hoe is 't alree verkeert! Wy schatten niemants Orden
Geluckiger dan d' onze, in dit opgaende Rijck,
Ja, achtten onzen Staet den Oppersten gelijck,
En onveranderlijck, en boven 't aertsch gezegent;
Wanneer ons Gabriël met Godts bazuin bejegent,
En uit de goude poort verbaest met dit gebodt,
Het welck al 't Engelsdom versteeckt van 't hooghste lot,
Hun uit den vollen schoot der Godtheit eerst geschoncken.
Daer leggen wy te laegh, en zien de schoone voncken
En straelen van onze eere en heerlijckheit geblust,
De gantsche Hierarchy de hemels ongerust,
Den mensch, in top van Staet en maght, zoo trot verheeven,
Dat wy, als slaven voor zijn heerschappye beven.
O onverwachte slagh en staetverwisseling! 
Och treurgenooten, zet u hier in eenen ring
In 't ronde: zet u hier te zamen: helpt ons treuren
En zuchten: het is tijt ons feestgewaet te scheuren,
Te klaghen: niemant kan ten minste ons dit verbiên.
De blyschap smilt, en zal nu d' eerste droefheit zien.
Helaes, helaes, helaes, gebroeders, hemelreien,
Leght af uw hooftcieraet: verandert uw lievereien 
En vrolijckheit in rou: slaet neêr uw aengezicht
Zoeckt schaduwen, als wy. De droefheit schuwt het licht.
Een ieder volge ons stem en bange jammerklaghten.
Verdrinckt in jammer: zinckt in droevige gedachten.
Het klaegen helpt, en zet de droefheit oock van 't hart.
Nu schept in kermen lust: het kermen heelt de smart.
Nu roept uit éénen mont, en volleght ons misbaeren: 
Helaes, helaes, helaes, waer is ons heil gevaeren! 
REY.
Wat weeklaght hoort men hier? Onaengenaemen toon!
De hemel yst hier af. Dees lucht is niet gewoon
Te hooren een muzijck van druck op nooten galmen
Door 't juichende gewelf. Triomfen, kransen, palmen,
En harpen passen ons, en snaeren. Wat wil dit?
Wie of hier hangends hooft in een gekrompen zit,
Verlaeten, en bedruckt, en zonder noot beladen?
Wie geeft hen treurens stof? Wie kan deze oirzaeck raden?
Mijn Reigenooten, volght: 't is noodigh dat men vraegh'
Naer d' oirzaeck van hun leet, en deze donckre vlaegh
Van droefheit, die den glans van onze pracht ontluistert,
Het licht van 't eeuwigh feest benevelt en verduistert.
De hemel is een hof van weelde en vreught en vree.
Hier nestelt aen dit dack noch rou, noch hartewee.
Mijn Reigenooten, volght, en troostze in hun bezwaeren! 
LUCIFERISTEN.
Helaes, helaes, helaes, waer is ons heil gevaeren! 
REY.
Genooten van ons heil en blyschap, broeders, hoe?
O zoons van 't vrolijck licht, hoe dus bedroeft te moe?
Wie geeft u stof aldus te jammeren, te treuren?
Ghy had begonnen 't hooft ten hemel op te beuren,
Te bloeien in den dagh, die neêrstraelt van Godts glans.
De hemel broght u voort, om vlugh, van trans in trans,
Van 't een in 't ander hof, te steigeren, te zweven,
In 't onbeschaduwt licht, vernoeght, verzaet te leven,
Op een geduurigh feest, te smaecken 't hemelsch mann'
Van Godts onsterflijckheit, in een gerust gespan 
Van feestgenooten. Hoe? Dit voeght geen burgeryen
Van Englestadt, ô neen: dit voeght geen Heerschappyen,
Geen Maghten, Troonen, noch geen heerschend Hemelsdom!
Ghy kropt uw droefheit in, en zit versuft en stom.
Laet hooren wat u deert: ontdeckt het uw gespeelen. 
Ontdeckt uw hartquetsuur, dat wy die mogen heelen. 
LUCIFERISTEN.
Och broeders, vraeghtghe noch met errenst wat ons let?
Ghy hoort, zoo wel als wy, wat Gabriël trompet:
Hoe wy, door 't nieuw bevel, van onzen staet vervielen
In eene slaverny der aerde en zoo veel zielen
Als uit een luttel bloets en zaets te spruiten staen.
Wat is by ons alree mishandelt of misdaen,
Dat Godt een waterbel, vol wint en lucht geblazen,
Verheft om d' Engelen, zijn zoonen, te verbazen? 
Een basterdy verheft, gevormt uit klay en stof?
Wy waren pas gewijt tot pylers van zijn hof,
Bekleeden onzen plicht, als trouwe rijxgenooten,
En worden op een' sprong gebannen, en gestooten
Uit deze waerdigheit, verdruckt te streng en straf;
De handvest en het Recht, dat ons de Godtheit gaf,
Wort ingetrocken, en, in stede van regeeren
Met Godt en onder Godt, zal Adam triomferen
En heerschen, in zijn bloet en afkomst, onbepaelt.
De Zon de Geesten is te plotseling gedaelt.
Och, lotgenooten, Volght ons droefheit en misbaeren:
Helaes, helaes, helaes, waer is ons heil gevaeren! 
REY.
Ontsteltghe u om den last van Godt en Gabriël?
Dit schijnt een razerny. Wie durf het hoogh bevel
Berispen? Wie verwaent de Godtheit wederstreven?
Wy zijn gehouden Godt zijn Recht en eer te geven,
Te rusten in zijn wet. Wie treet hier in geschil
Met Godts almogentheit? Zijn wenck en woort en wil
Verstrecke ons eene wet en maet en vaste regel.
Wie tegenspreeckt, die breeckt des Alderhooghsten zegel. 
Gehoorzaemheit behaeght den Heerscher in dit Rijck
Veel meer dan wieroockgeur en goddelijck muzijck.
Ghy zijt [och weest zoo trots en hoogh niet in uw wapen,]
Tot onderdaenigheit, tot heerschen min, geschapen.
Och, medebroeders, staeckt dit kermen en geklagh,
En buight u onder 't juck van 't eenigh hooftgezagh. 
LUCIFERISTEN.
Zeght liever, onder 't juck van grimmelende mieren. 
REY.
Wanneer het hem behaegh', moet ghy u laeten stieren. 
LUCIFERISTEN.
Wat hebben wy verbeurt? Geeft reden en bescheit. 
REY.
Verbeurt? Ghy quetst Godts kroon door ongeduldigheit? 
LUCIFERISTEN.
Wy klaegen van verdriet en enckel ongenoegen. 
REY.
In stê van uwen wil gerust naer Godt te voegen. 
LUCIFERISTEN.
Wy steunen op het Recht, ons wettigh toegestaen. 
REY.
Uw Recht en hantvest blijf' de Godtheit onderdaen. 
LUCIFERISTEN.
Hoe kan de meerder voor een minder zich verneêren? 
REY.
Dei zich gelaeten stelt.(1) Godt dienen is regeeren. 
LUCIFERISTEN.
Gewilligh, zoo de mensch regeere daer beneên. 
REY.
De mensch leeft met zijn lot vernoeght, al is het kleen. 
LUCIFERISTEN.
Den mensch is boven dat een hooger lot beschoren. 
REY.
Na menige eeuwen wort zijn opgang eerst geboren. 
LUCIFERISTEN.
Een eeuw beneden is om hoogh een oogenblick. 
REY.
Het ga zoo 't wil, zoo 't moet, zoo d' Oppermaght dit schick'. 
LUCIFERISTEN.
Men had ons nutter dees geheimnis gezwegen. 
REY.
De Godtheit openbaert haer hart, tot u genegen. 
LUCIFERISTEN.
Noch milder tot den mensch: zy zet hem boven aen. 
REY.
Verknoght met Godts natuur, een wonderlijck bestaen. 
LUCIFERISTEN.
Och, Engelsdom, won Godt zich paeren met uw wezen! 
REY.
Wat Godt behaeght en schickt, dat wort met recht geprezen. 
LUCIFERISTEN.
Hoe heeft hy 's menschen peil alree zoo hoogh gemerckt! 
REY.
Het is al wel, al goet, wat Godt bepaelt en werckt. 
LUCIFERISTEN.
Hoe wil de mensch de kroon der Engelen verdooven! 
REY.
Alle Englen zullen Godt in 't lichaem zien en loven. 
LUCIFERISTEN.
Zy zullen slijck en stof aenbidden in het stof? 
REY.
Bewieroocken Godts naem, met geur, en prijs, en lof. 
LUCIFERISTEN.
Den mensch bewieroocken, van hooger hant gedwongen? 

APOLLION. BELIAL. REY.
APOLLION.
Zy momplen alree. Ghy hoort een' strijt van tongen. 
BELIAL.
Wat schaeren treuren hier, gedompelt in den rou,
De sluiers om de borst en lenden? Niemant zou
Begrijpen, dat men dus, in 't midden van de Geesten,
Op 't eeuwige bancket, en d' endelooze feesten,
Kon treuren, zaegh men niet dit jammerlijck getal
Verslensen van verdriet. Wat ramp, wat ongeval
Ontstelze? Broeders, hoe? wat 's d' oirzaeck van dit kermen?
Beledight iemant u? men zal uw Recht beschermen.
Wat deert de Broeders? Spreeckt: laet hooren wat u deert. 
REY.
Zy klaegen, dat de staet der menschen triomfeert.
Door Gabriëls bazuin, en opstyght boven d' Engelen;
Dat Godt zijn wezen wil met Adams wezen strengelen,
De Geesten onderworpt het menschelijck gebiet.
Daer hoort ghy kort en klaer den gront van hun verdriet. 
APOLLION.
Zoo groot een ongelijck valt lastigh te gedoogen. 
BELIAL.
Het overtreft bykans ons krachten en vermogen. 
REY.
Wy bidden, dat ghy toch dien twist met ons beslecht. 
APOLLION.
Wat raet? Hoe paeit men hen? Zy steunen op hun Recht. 
REY.
Wat Recht? Die wetten geeft vermagh de wet te breecken. 
APOLLION.
Hoe kan Rechtvaerdigheit een onrecht oordeel spreecken? 
REY.
Bestraf Godts oordeel eens, en schrijf hem wetten voor. 
BELIAL.
De vader leer' het kint hem volgen op zijn spoor. 
REY.
Zijn spoor te volgen is het zelve als hy te willen. 
APOLLION.
Verandring van Godts wil veroirzaeckt dees geschillen. 
REY.
Hy zet den eenen van, den andren op den troon.
De minder waerste wijck' voor eenen waerder zoon. 
BELIAL.
Gelijkheit van gena de Godtheit best zou passen.
Nu durf de duisternis het hemelsch licht ontwassen.
De kinders van den nacht braveeren zelfs den dagh. 
REY.
Wat adem haelt, met recht den Schepper dancken magh,
Die elck zijn wezen gaf, en mindre en meerder waerde.
Wanneer het Hem belieft, zal 't element der aerde
Veranderen in lucht, of water, of in vier;
De hemel zelf in aerde; een Engel in een dier;
Een mensch in Engleschijn, of onbegrepen wonder.
Eén maght regeert het al, en keert het bovenste onder.
Wat d' allerminste ontfangt is loutere gena.
Hier gelt geen willekeur, Hier komt vernuft te spa(2) 
In d' ongelijckheit is Godts heerlijckheit gelegen. 
Zoo zien we tegens 't lichste het zwaerste zwaerder weegen.
Dus steeckt het schooner af op 't schoon; de kleur op kleur;
De diamantsteen op turkoisblau; geur op geur;
Het stercke op flauwer licht; gestarrent tegens starren.
Ons schicken is den Staet van dit Heelal verwarren(3), 
Misschicken al wat Godt geschickt heeft, en beleit;
En wat het schepsel schickt, dat is wanschapenheit,
In 't allerminste lidt. Men staeck' dit murmureeren.
De Godtheit kan den Staet van 't Engelsdom ontbeeren.
Zy is met niemants dienst beholpen. Eeuwigh rijck
En heerlijck, behoeft zy wieroock, noch muzijck,
Noch geur, haer toegezwaeit, noch lof, haer toegezongen.
Ondanckbre Geesten, zwijght: betoomt uw snoode tongen.
Ghy weet Godts reden niet: genoeght u met uw lot,
En onderworpt u Godts en Gabriëls gebodt. 
APOLLION.
Is dan de Staet en 't lot der Geesten onbestendigh?
Zoo staenze glibberigh, zoo zynze alreede ellendigh. 
REY.
Om dat een minder zal regeeren in dit Rijck?
Wy blijven diewe zijn: geschiet ons ongelijck? 
BELIAL.
Zy zijn de naeste aen Godt, hun' toeverlaet, en vader,
En lagen hem aen 't hart: nu leit een minder nader. 
REY.
Zich over 's anders heil bedroeven, is gebreck
Van liefde, en rieckt naer nijt, en hooghmoet. Laet dees vleck 
Op Englezuiverheit en louterheidt niet kleven.
Elckandre in eendraght, liefde, en trou voorby te streven,
Behaeght den Vader, die het al in orden schiep. 
BELIAL.
Zy houden d' oorden, daer de hemel hen toe riep;
Maer kunnen traegh verstaen des menschen slaef te worden. 
REY.
Dat 's ongehoorzaemheit: zoo spattenze uit hun Orden.
Ghy ziet hoe 't hemelsch heir, geharrenast in 't gout,
En in 't gelidt gestelt, zijn beurt en schiltwacht houdt;
Hoe deze star gedaelt, en gene, in top daer boven,
De klaerste een minder klaere in luister kan verdooven;
Hoe d' eene een kleiner ronde, en d' andre een grooter schrijft; 
De laeghste hemel snelst, de hooghste langsaem drijft;
En evenwel verneemtghe, in deze oneffenheden
Van ampten, licht en kreits en stant en trant en treden,
Geen tweedraght, nijt, noch strijt: des Albestierders stem
Geleit dit maetgezang, dat luistert scherp naer hem. 
BELIAL.
't Gestarnte blijft in staet, daer Godt het in wou scheppen.
Behaeghde 't hem, den Staet der Englen niet te reppen, 
Zy weecken geen gestarnte, in eendraght, noch in pais, 
Noch steurden met geklagh de rust van dit palais. 
REY.
Zie toe, en wacht uw wel deze ongenoeght te stijven. 
APOLLION.
Wy wenschen, dat dees lucht en wolck magh overdrijven,
Eerze uitberste, en 't gewest des hemels zette in vier,
Zy groeien in getal. Wat stiltze? Wie komt hier? 

LUCIFERISTEN. BELZEBUB. REY.
LUCIFERISTEN.
Helaes, helaes, helaes, waer is ons heil gevaeren! 
BELZEBUB.
't Gaet wel: wy groeien aen: onze Engelen vergaeren,
En steecken, vol misbaer, de hoofden vast by een(4). 
Wat port u, Engleburgh met kermen en gesteen
T' ontrusten? Kan de bloem der zaligheit verslensen?
Gerust bezitten al wat eenigh Geest kan wenschen
Van Godt, den zegenaêr, vernoeght u dat noch niet?
Zoo staetghe u zelfs in 't licht, en koestert een verdriet,
Waer van ick d' oirzaeck noch beseffen kan, noch raeden.
Houdt op van kermen: scheurt velttekens en gewaeden.
Niet langer, zonder reên, maer heldert uw gezicht
En voorhooft met een' strael, ô kinders van het licht!
De schelle keelen, die met zang de Godtheit dancken,
Zien om, en belgen 't zich, om dat ghy valsche klancken
En basterttoonen mengt in 't goddelijck muzijck.
Uw bittre weeklaght steurt de maat van 't hemelrijck.
't Gewellef huilt u na. De rougalm, in den hoogen
Gesteegen, rolt al voort, van d' eene in d' andre boogen:
En zonder misdaet wort, door zulck een ongeluit, 
De wasdom van Godts naem en glori niet gesluit. 
LUCIFERISTEN.
Heer Overste, op wiens wenck ontelbre keurebenden 
Zich wapenen, ghy komt van pas om onze elenden
Te zalven, en den smaet en onverdienden hoon
Te schutten door uw maght. Zal Gabriël de kroon
Der heilige Engelen op 't hooft van Adam zetten,
Door Adams erfgenaem Godts eerstelingen pletten?
Wy waren nutter niet geschapen, eer de zon
Te wagen steegh, en licht den hemel geven kon.
De Godtheit koos vergeefs de Geesten tot trouwanten 
Van 't onbeweeghbre hof, indienze zich wou kanten, 
En spitsen tegens 't Recht der Geesten, zonder schult
Tot wederstant geterght, uit noot en ongedult(5). 
Wy juichen, in den lof der Godtheit opgetoogen
Aenbaden, wieroockten met schaelen, neighden, boogen
Onze aengezichten neêr. De hemel(6) gaf gehoor,
Verslingert op den dans des galms, van koor in koor,
Ja, smolt van volle vreught op tongmuzijck en harpen;
Toen Gabriëls bazuin zich plotseling quam werpen
Met dezen donderslagh in 't midden van Gods eer: 
Daer lagen wy verbaest, verstroit, verdruckt ter neêr.
De blyschap gaf den geest. De zwangre keelen zweegen.
De jongstgeboren streeck de kroon, den staf, den zegen;
En d' outste zoon, onterft by d' Oppermajesteit,
Gemerckt bleef voor een' slaef; dat valt gehoorzaemheit,
Godtvruchtigheit, en liefde, en trouwe, uit Godts trezooren 
Ten deele, dompelt haere in rouwe, ontvonckt den toren
En wraeckzucht, om den mensch, uit een' gerechten haet,
Te smooren in zijn bloet, eer hy der Englen Staet
Verplette, en zy geboeit, als snoode en arme slaven,
Gedwongen worden naer zijn zweep en wil te draven,
Gelijck hy daer beneên de dieren houdt in dwang.
Heer Overste, ghy kunt der Geesten ondergang
Verhinderen, en by hun hantvest hen bewaren:
Beschutze door uw maght: wy staen gereet, uw scharen, 
Uw' standert, en uw heir te volgen: treck maer aen.
't Is eerlijck voor zijn eere, en kroone, en Recht te staen. 
BELZEBUB.
My deert uw ongelijck. O Koning aller Heeren,
Verhoe dit liever. Geef geen stof tot muitineeren, 
Noch tweedraght. Geef geen stof tot wederspannigheit.
Wat raet? Hoe stil ick u, en d' Oppermajesteit? 
LUCIFERISTEN.
Zy quetst het heiligh Recht, aen d' Engelen geschoncken. 
BELZEBUB.
Het Recht te quetsen kan den onderzaet ontvoncken,
Een vier ontsteken, daer de lucht af branden zou.
O averechtsen loon van onbevleckte trou!
Hoe zullen wy ons best in dees vertwijfling draegen? 
LUCIFERISTEN.
Men trooste zich een kans, een' stouten sprong, te waegen. 
BELZEBUB.
Waer toe zich zelfs gewaeght? Men gan een' zachter gangk. 
LUCIFERISTEN.
Hier gelt alleen gewelt, en kracht, en wraeck, en dwangk. 
BELZEBUB.
Men kon, waer 't mogelijck, een veiligh middel kiezen. 
LUCIFERISTEN.
Met uitstel zal men hier niet winnen, maer verliezen. 
BELZEBUB.
Men geef zijn ongelijck met reden te verstaen. 
LUCIFERISTEN.
De reden heeft hier uit: men zet ons onder aen. 
BELZEBUB.
Met smeecken moght ghy best en eerst uw' wensch verwerven. 
LUCIFERISTEN.
Het stuck ontdecken, is den handel gladt bederven. 
BELZEBUB.
Men kan dien aenslagh naeu ontveinzen voor het licht. 
LUCIFERISTEN.
Wy groeien maghtigh aen, en staen in evenwight. 
BELZEBUB.
De kans begunstight hen, die met Godts Veltheer vechten. 
LUCIFERISTEN.
Hier is met sufferye en schrick niet uit te rechten. 
BELZEBUB.
Wat zeit Apollion hier toe, en Belial? 
LUCIFERISTEN.
Zy trouwen onze zijde, en stercken het getal. 
BELZEBUB.
Hoe heeft men dit verhaest? Het is nu ver gekomen. 
LUCIFERISTEN.
De hemel vloeit ons toe van zelf met volle stroomen. 
BELZEBUB.
Betrout u op geen heir, vol lichte weifelaers. 
LUCIFERISTEN.
Wy zien alree meer kans, en voordeel, min gevaers. 
BELZEBUB.
Wie reuckeloos begint, beroem' zich van geen voordeel. 
LUCIFERISTEN.
Aen d' uitkomst hangt het al, voor d'uitkomst dwaelt het oordeel. 
Dit gansche leger eischt u to een opperhooft,
En leitsman op dien toght. 
BELZEBUB.
Maer wie is zoo berooft
Van zinnen, dat hy uw gerechtigheit verdadigh',
En 's hemelsch heirkracht terge? Ay, weest u zelfs genadigh.
Verschoonme van die last: ick kieze geene zy.
Men legge met verdragh deze ongelijckheit by. 
REY.
Gebroeders, geeft gehoor. Houdt boven aen met smeecken
By Godt, door middelaers: men wint met tusschenspreecken 
Gemackelijcker velt dan door dien steilen wegh
Van oproer. Handelt koel, met raet en overlegh.
Wy willen te gelijck uw Recht om hoogh verweeren.
Bedaert: ghy quetst de kroon van Godt, den Heer der Heeren. 
LUCIFERISTEN.
En ghy ons wettigheit: verstout u hooger niet,
Heer Belzebub, aenvaert dit wettige gebiet, 
En zet de heiren schrap: wy volgen u gader. 
BELZEBUB.
O yveraers, bedenckt, bedenckt u liever nader.
Ick wil u voortreên naer den troon van 't groot palais
En ons gerechtigheit bemiddelen door pais
En onderling verdragh; gewilligh, onbedwongen. 
REY.
Houdt stil: houdt stil: ghy wort van Michaël besprongen. 

MICHAËL. BELZEBUB. LUCIFERISTEN.
MICHAËL.
Waer zijnwe? Wat gedruis verneemt men hier alree?
Dit schijnt een hof van twist en oproer, niet van vreê, 
Gehoorzaamheit, en trou. Prins Belzebub, wat reden
Beweeght u, als een hooft van wederspanngheden,
Dien oploop, zwanger van een goddeloos verraet,
Te stryen tegens Godt, ons aller toeverlaet? 
BELZEBUB.
Genade, ô Michaël! gewaerdigh ons te hooren,
Eer ghy een vonnis velt, uit yverigen tooren,
Ter eere van Godts Naem. Belast ons met geen schult. 
MICHAËL.
Ick zal uw onschult dan aenhooren met gedult. 
BELZEBUB.
De t' zamenrotting van zoo menigh duizent troepen,
Gesteurt om 't hoogh gebodt, ten rijxtroon uitgeroepen,
Op Gabriëls bazuin, vereischte een tusschenspraeck,
Tot slissing van dien brant; waerom ick van hun zaeck
En klaghten kennis koom te nemen, om het muiten,
By alle middelen en mooghlijckheên(7), te stuiten.
Zy vaeren echte voort, al razende en ontzint
Aen 't hollen, buiten spoor, en dringen 't klaghbewint
Met kraght ons op den hals. Ick poogh de maght te scheien,
[Laet tuigen van mijn trou dees Godtgetrouwe Reien,]
Te raeden, hunne klaght te storten voor Godts stoel;
Maer yvre vruchteloos, in 't midden van 't gewoel
En oproer, als een zee ten hemel toe verbolgen.
De Veltheer trê nu voor: wy staen gereet te volgen,
Indien hy middel ziet tot slechting van 't geschil. 
MICHAËL.
Wie durf zich tegens Godt en zijnen heilgen wil
Verzetten? Wie dus stout den oorloghsstandert planten,
In 't koningkrijck van pais? Indienghe door gezanten
Wilt handelen om hoogh, tot voorstant van uw lot,
Wy willen uwen zoen bemiddelen by Godt,
Of anders wacht uw hooft: dit zal u niet gelucken. 
LUCIFERISTEN.
Wy dienen Godt: hy kenne ons tot zijn diensten waerdigh.
De hemel blijve maer in zijnen eersten stant.
Men stell' geen amptenaers van 't hemelsch Vaderlant
Beneden 't aertsch geslacht: dat staet de Hierarchyen,
De Troonen, Maghten, hooge en lage Heerschappyen
Der Geesten, Englen, en Aertsenglen nimmer meer
te leiden: neen, geensins; al zoude uw blixemspeer
Doorstooten borst aen borst, en d' allertrouste harten:
Wy laten ons geensins van Adams afkomst tarten. 
MICHAËL.
Ick wil, dat elck vertrecke, op 't wencken met mijn hant.
Hy kant zich tegens Godt en Godtheit, wie zich kant
Meineedigh tegens ons. Vertreckt naer uwe vaenen
Dat past soldaten en gehoorzaeme onderdaenen
Des hemels. Wat gewelt, wat moetwil drijft men hier!
Wie anders oorelooght dan onder mijn banier,
Beoorlooght Godt, en is een vyandt van zijn Rijcken. 
LUCIFERISTEN.
Wie op zijn Recht staet, hoeft voor geen gewelt te wijcken.
Natuurlijck is elck beschermer van zijn Recht. 
MICHAËL.
'k Gebiede u, datghe flux de wapens nederleght.
Door 't zamenrotten wort uw eer en eedt geschonden 
LUCIFERISTEN.
Natuur heeft d' Engelen door eenen bant verbonden
Elckandre by te staen: oock wort niet een alleen
Geraeckt in dit geschil, maer 't raeckt ons in 't gemeen. 
MICHAËL.
Zoudt ghy met wapenen den hemel dan beroeren?
Die zijn u niet betrout om tegens Godt te voeren.
Misbruicktghe uw maght, zoo vreest des Allerhooghsten maght. 
LUCIFERISTEN.
De Stedehouder wort alle oogenblick verwacht.
Hy is in aller yl gedaghvaert en ontboden.
Wy willen al op een, en Goden tegens Goden
Opzetten, liever dan van ons gerechtigheit
Aftreden door gewelt. 
MICHAËL.
Zoo groot een onbescheit
Verwacht ick nimmermeer van 's hemels Stedehouder. 
LUCIFERISTEN.
Het zweemt naer onbescheit een' eersteling, een ouder
Te stellen onder 't juck des jongsten, als een' knecht.
Dat d' Engel de natuur der Engelen bevecht',
En tegens zijns gelijck, in staet, en aert, en wezen,
De wapens voere, wort met onbescheit geprezen. 
MICHAËL.
Hardneckige aert, ghy zijt geen zoonen meer van 't licht,
Maer eer een bastertslagh, dat voor geen Godtheit zwicht.
Ghy terght den blixemstrael en onverzoenbren toren:
Volhartghe, wat een ramp en val is u beschoren!
Ghy luistert naer geen' raet, noch onderwijs: laet zien
Wat d' Allerhooghste stem ons boven zal gebiên.
Welaen, ick wil, dat zich d' oprechte en vroome Reien
En schaeren daetlijck van rebelle rotten scheien. 
LUCIFERISTEN.
Laet scheiden al wat wil: wy houden ons by een. 
MICHAËL.
Getrouwe Reien, volght Godts Veltheer. 
LUCIFERISTEN.
Treckt vry heen. 

BELZEBUB. LUCIFER. LUCIFERISTEN.
BELZEBUB.
De Veltheer vaert naer Godt, om over u te klaegen.
Schept moedt: Vorst Lucifer, gesteegen op zijn' wagen,
Wort herwaert aengevoert. Ghy moet u kort beraên.
Een heirkracht, zonder hooft, kan nimmermeer bestaen.
Wat my belangt, die last val my te zwaer te tillen. 
LUCIFER.
De gansche hemel waeght en dreunt van uw geschillen.
De keurebenden staen gereten en gedeelt;
Het oproer slaet al voort. De hooge noot beveelt
Hierinne te voorzien, en onheil voor te komen. 
LUCIFERISTEN.
Heer Stedehouder, wijck en toevlucht aller vroomen, 
Wy hoopen nimmermeer, dat ghy, als Michaël,
Den hals van 't Engelsdom tot eene voetschabel 
Van Adams afkomst zult verwerpen en verdoemen,
En zulck een' smaet en hoon vergulden en verbloemen
Met schijn van billijckheit, en stijven door uw maght
Den opgang van den mensch, een grof, een aertsch geslacht.
Wat wieroock schenckt hy toch den schaers van hem gezienen?
Waerom belast men ons een' snooden worm te dienen,
Te draegen op de hant, te luistren naer zijn stem?
Schiep Godt de hemelen en Englen slechts om hem,
Wy waren nutter noit geschapen, noch geworden.
Ontfarm u, Lucifer. Gedoogh niet, dat onze Orden
Zoo laegh vernedert werde, en zonder schult verzinck',
De mensch, gelijck een hooft der Englen, straele, en blinck', 
In 't ongenaeckbre licht, waer voor de Serafijnen, 
Al bevende van angst, als schaduwen, verdwijnen.
Indien ghy u verneêrt zoo groot een ongelijck,
Tot voorstant van ons recht, te slechten in dit Rijck;
Wy zweeren uwen arm eendraghtigh t' onderstutten.
Aenvaert dees heirbyl: help, och help ons Recht beschutten.
Wy zweeren u met kracht, in volle majesteit,
Te zetten op den troon, aen Adam toegeleit.
Wy zweeren uwen arm eendraghtigh t' onderstutten,
Aenvaert dees heirbyl: help, och help ons Recht beschutten. 
LUCIFER.
Mijn zoonen, op wier trou geen vleck van ontrou hecht,
Al wat de Godtheit wil, en van ons eischt, is recht.(8) 
Ick ken geen ander Recht; en stutte, als Stedehouder 
Der Godtheit, zijn besluit en raetslot met mijn schouder.
Den scepter, dien ick voer, ontfing mijn rechte hant
Van zijn Almogentheit, als een genadepant 
En teken van Godts gunst en liefde tot ons allen.
Is nu zijn hart en zin op Adam juist gevallen,
En lust het hem, den mensch, in volle heerschappy,
Te zetten boven aen, en boven u en my
Te kroonen, schoonwe noit in onzen plicht bezweecken;
Wat raet hier toe? Wie wil dat raetslot tegenspreecken?
Indien hy Adam noch een zelve heerlijckheit,
En d' Engelsche natuur gelijck, hadt toegeleit,
Dat waer verdraeghelijck voor alle hemeltelgen,
Gesprooten uit Godts stam: nu moghten zy 't zich belgen, 
Zoo belghzucht geene vleck om hoogh gerekent waer.
Maer hoe men 't vat, dit loopt van wederzy gevaer,
Het zy men zwichte uit schroomte, of moedigh wederstreve.
Ick wensche, dat hy u dees belleghzucht vergeve. 
LUCIFERISTEN.
Heer Stedehouder, ay, aenvaert dien heirstaf toch,
En hanthaef 't heiligh Recht: wy volgen in uw zogh.
Wy volgen, streef vooruit op uw gezwinde veeren
Wy willen sneuvlen, of zeeghaftigh triomfeeren. 
LUCIFER.
Dit strijt met onzen eedt, en Gabriëls gebodt. 
LUCIFERISTEN.
Dat strijt met Godt, en zet het Menschdom boven Godt. 
LUCIFER.
Laet Godt zijn eer, en stoel, en majesteit bewaeren. 
LUCIFERISTEN.
Bewaer uw' eigen stoel: wy willen, als pylaeren,
U stutten, en den staet der Engelen met een.
Geen mensch zal onze kroon, Godts kroon, met voeten treên. 
LUCIFER.
De Veltheer Michaël, gewapent onder 't zegenen
Van boven, wil ons flux met al zijn heir bejegenen.
Zyn heirkracht by uw maght, wat is 't een groot verscheel! 
LUCIFERISTEN.
Is 't geene helft, ghy sleipt een staert van 't derde deel
Der Geesten mede, indienghe u geeft op onze zijde. 
LUCIFER.
Dan is de kans gewaeght, ons gunst verloren by de
Verdrucker van uw Recht. 
LUCIFERISTEN.
De moedt, de dapperheit,
De hoon, de smaet, de spijt, de wanhoop, het beleit,
De wraeck, het ongelijck, niet anders te beslechten,
En wat hier aenhangt, zal ons stijven, onder 't vechten. 
BELZEBUB.
Wy hebben 't heiligh Rijck alleen in onze maght.
Wat raetslot men besluit', de wapens geven 't kracht
En nadruck. Zoo wy slechts ons in slaghorden stellen,
Wat nu noch weifelt stracx op onze zy zal hellen. 
LUCIFER.
Ick troostme dan gewelt te keeren met gewelt. 
BELZEBUB.
Zoo stijgh de trappen op, ô allerbraefste Helt.
Heer Stadhouder, stijgh dien troon op, datwe u zweeren. 
LUCIFER.
Vorst Belzebub, getuigh, en ghy, doorluchtste Heeren.
Apollion, getuigh, getuigh, Vorst Belial,
Dat ick, uit noot en dwang, dien last aenvaerden zal,
Tot voorstant van Godts Rijck, om ons bederf te keeren. 
BELZEBUB.
Nu brengt den standert voort, dat wy den standert zweeren,
Getrouwighiet aen Godt, en onze Morgenstar 
LUCIFERISTEN.
Wy zweeren te gelijck by Godt en Lucifer. 
BELZEBUB.
Nu brengt het wieroockvat; ghy Godtgetrouwe schaeren,
Bewieroockt Lucifer met wieroockkandelaeren,
En schaelen, rijck van geur. Verheerlijckt hem met licht,
En glans van fackelen. Verheft hem met gedicht,
Gezangen, en muzijck, bazuinen, en schalmeien. 
Het voeght ons, hem aldus met staetsi te geleien.
Heft op een' heldren toon,
Ter eere van zijn kroon. 
LUCIFERISTEN.
Op, treckt op, ô ghy Luciferisten,
Volght dees vaen.
Ruckt te hoop al uw krachten, en listen.
Treckt vry aen.
Volght dezen Godt, op zijn trommel en trant. 
Beschermt uw Recht, en Vaderlant. 
Helpt hem Michaëls heirkrachten stuiten.
Houdt nu moedt,
Helpt den hemel voor Adam nu sluiten,
En zijn bloet.
Volght dezen Helt, op zijn bazijn en trom.
Beschut de kroon van 't Engelsdom
Ziet, ay ziet nu de Morgenstar blincken.
Voor die pracht
Zal des vyants banier haest verzincken 
In den nacht;
Wy met triomf kroonen Godt Lucifer.
Bewieroockt hem: aenbidt zijn Star. 

REY VAN ENGELEN.
Zang. 
Waer zijn we toe ghekomen,
Dat 's hemels burgertwist
De regementen splitst,
En 't zwaert is opgenomen,
Te zinneloos en blint?
Wie is 'er van ons benden,
Hy sneuvelt, of verwint,
Geluckigh(9) die d' elenden
Van hunne broedren zien,
En Rijx- en Reigenooten?
Of die verwonnen vliên,
In ballingschap gestooten?
O zoons van éénen Godt,
Waer toe verdwaelt uw lot! 
Tegenzang. 
Helaes! waer toe verdwaelen
De geesten Wat verleit
Hen, uit de zekerheit
Van hunnen Staet en paelen
Te spatten, zonder noot?
Zich op het spits te waegen?
Ons weelde was te groot,
Te dertel om te draegen;
De hemel niet genoegh
Om Engelen te paejen:
De Nijdigheit most vroegh
Dit zaet van oorlogh zaejen,
In 't vreedzaam Vaderlant.
Wie leit dien twist aen bant? 
Toezang. 
Is dit krijghsvier niet te smooren,
Door een maght van hooger hant,
Wat wil blijven in zijn' stant?
Staetzucht zal alle Orden stooren:
Heemel, aerde, zee, en strant
Zullen staen in lichten brant.
Staetzucht, eens door triomfeeren
Als gewettight, zal verwoet
Godt en alle maght braveeren.
Staetzucht kent noch Godt, noch bloet. 

EINDE DERDE BEDRIJF

Voetnoten:
(1) De zin is: Die in Gods raadsbesluiten berust, kan het. 
(2) Dit vers staat aldus in verband met het vorige: Wij hebben niet te willen of te denken. Juist wijl ook de minste gave van God „loutere gena" is, hebben wij niets van Hem te eischen en kunnen zelfs met ons verstand (vernuft) niet gissen, aan wie Hij Zijne onverdiende gunsten zal schenken. 
(3) De zin is: Indien alles volgens onze inzichten geregeld werd, zou het heelal in verwarring geraken. 
(4) Deze twee verzen zegt Belzebub ter zijde, of tegen Apollion en Belial, die het tooneel verlaten. 
(5) De zin is te lezen als: der geesten, die tot wederstand geprikkeld werden zonder de minste aanleiding en in verzet raakten, wijl (omdat) ze 't niet langer konden uithouden („ongedult") en door nood gedwongen werden. 
(6) De hemelingen of engelen. 
(7) Door alle mogelijke middelen. 
(8) Lucifer wil zeggen, dat zij geen recht kunnen doen gelden tegenover God, dat zij eenvoudig aan zijn tirannie zijn overgeleverd. 
(9) Rhetorische vraag: Niemand is gelukkig, hij, die overwint, evenmin, als hij, die sneuvelt (= valt). 


GABRIËL. MICHAËL.
GABRIËL. 
De gansche hemel gloeit, in eenen lichten brant
Van oproer en verraet. 'k Verdaegh u, als Gezant
Van Godt en zijnen stoel, nu daetlijck op te trecken,
Met eenen gloet van vier en yver deze vlecken
Te branden uit Godts naem, en 't zuiver Hemelsdom.
Vorst Lucifer braveert(1): hy roert trompet en trom. 
MICHAËL.
Is Lucifer, helaes, in zijne trou verandert? 
GABRIËL.
Des hemels derde deel heeft reede zijnen standert,
Die valsche Morgenstar, gezworen, zijnen troon
Bewieroockt, als een' Godt, en met een' lastertoon
Van goddeloos muzijck hem eere toegezongen.
Zy komen herwaert aen in volle kracht gedrongen,
En dreigen schrickelijck de poort van 't wapenhuis 
Te rammen met gewelt. Een woest, en wilt gedruis
Van onweêr buldert vast, van boven en van onder.
Het weêrlicht, stormt, en raest, De blixem en de donder, 
In arbeit, schudden vast de de pijlers van ons hof.
Men hoort gen Serafijns, noch wedergalm van lof.
Een ieder zit in druck gedompelt over d' ooren.
Dan zwijgen plotseling, dan huilen al de kooren
Der Engelen, van druck en medelijden, om
Den blinden afval van 't gezalight Engelsdom,
En d' Engelsche natuur. 't Is meer dan tijt om heden
Te quijten uwen plicht, en op uw heilige eeden,
[Die ghy, als Veltheer, op het punt des blixems zwoert,
By Godt en Zijnen naem,] te passen. 
MICHAËL.
Wat vervoert
Godts Stadthouder dus zich tegens Godt te kanten, 
Als een verwaeten hooft van dolle vloeckverwanten? 
GABRIËL.
De hemel weet, hoe noode ick Godts gerechte zaeck
Verdadige op dees wijs. Hoe bitter wil de wraeck
Hem treffen! Want men weet geen middelen te vinden,
Om dit verdoolt geslacht rampzaligen en blinden
Te leiden op de baen, de heirbaen van hun trou.
Ick zagh Godt blyschap zelf zich met een wolck van rou
Beschaduwen; in 't endt de wraeck een vlam ontsteecken
In d' oogen van het licht, eer, om dien slagh te breecken,
Het last gaf ons den toght. Ick hoorde een wijl het pleit
Hoe d' opperste Genade en Godts Gerechtigheit
Elckandre in wederwight, met pit van reden, hielen.
Ick zagh de Cherubijns, hoeze op hun aenzicht vielen,
En riepen vast: „Gena, gena, ô Heer, geen Recht". 
Men had dit zwaer geschil gezoent, en schier geslecht; 
Zoo scheen de Godtheit tot genade en zoen genegen:
Maer als de wieroockstanck in top komt opgesteegen,
De smoock, die Lucifer om laegh wort toegezwaeit,
Met wieroockvat, bazuin, en lofgezangen, draeit
De hemel zijn gezicht van zulcke afgoderyen,
Gevloeckt van Godt, en Geest, en alle Hierarchyen.
Gena had uitgedient. Waeck op, in 't harrenas.
De Godtheit daghvaert u, eer 't oproer ons verrass'.
Betem met uwen arm de woeste Behemotten, 
En Leviathans, die dus godtloos t' zamen rotten. 
MICHAËL.
Uriël, schiltknaep, flux, men breng' den blixem hier,
Mijn harnas, helm, en schilt. Breng herwaert Godts banier.
Men blaze de bazuin. Te wapen, flux te wapen.
Ghy, Maghten, Troonen, wat getrou is, en rechtschapen,
Dat wapen' zich met ons. Ghy regementen, voort,
Een ieder in 't gelidt: de hemel geeft het woort. 
Men blaze de bazuin: men sla de holle trommels,
Verdaghvaerde in der yl ontelbre dicke drommels 
Gewapenden. Blaest op; ick schiet de wapens aen.
Het gelt Godts eer alleen. Het moet 'er nu op staen. 
GABRIËL.
Dit harnas past zoo braef, al waer 't u aenschapen.
Hier komt de veltbanier, waer in Godts naem en wapen
U toestraelt, en de zon in top u heil belooft.
Hier komen de Kornels u groeten als het hooft
Van 't heir de hemelen, die Godts baniere zwoeren.
Schep moedt, Vorst Michaël: ghy zult Godts oorlogh voeren. 
MICHAËL.
Zoo zal ick, Hou mijn woort om hoogh(2): wy trecken heen. 
GABRIËL.
Wy volgen uwen toght met wenschen en gebeên. 

LUCIFER. BELZEBUB. LUCIFERISTEN.
LUCIFER.
Hoe staet het met ons heir? Hoe is 't 'er mê gelegen? 
BELZEBUB.
Het heir verlangt, gereet, om(3) onder uwen zegen
Te vliegen regelreght op 't spits van Michaël. 
LUCIFERISTEN.
Zoo doet het: ieder wacht op Lucifers bevel,
Om t' effens d' armen en hun vleugels eens te reppen,
Dien grooten vyant lucht en winden t' onderscheppen,
En, als hy leght in zwijm, te ketenen met kracht. 
LUCIFER.
Hoe talrijck is het heir? Waer in bestaet ons maght? 
BELZEBUB.
Die groeit alle oogenblick, en bruist uit alle transen
Ons toe, gelijck een zee van vier en heldre glansen.
'k Vertrou, het derde deel des hemels houdt ons zy,
Is 't niet de halve streeck: want Michaëls gety
Verloopt alle oogenblick, en ebt aen alle kanten.
De helleft van de wacht en eerste hoftrouwanten, 
Uit ieder Orden, van een ieder Hierarchy,
Verzweeren hunnen Heer, Vorst Michaël, als wy.
Men ziet' er Cherubijns, Aertsenglen, Serafijnen
De vaenen voeren. Zelf het paradijs, aen 't quijnen
Geslagen van verdriet, verschiet zijn groente en verf;
En waer men d' oogen keert, daer schijnt een wis bederf,
En boven 't hooft een buy en donckre wolck te hangen.
Dat voorspoock spelt ons heil: men heeft slechts aen te vangen. 
Ghy draeght alree de kroon des hemels op uw kruin. 
LUCIFER.
Die klanck behaeghme meer dan Gabriëls bazuin.
Hoort toe, en geeft gehoor, beneden deze trappen(4). 
Hoort toe, ghy Oversten: hoort toe, ghy Ridderschappen,
En luistert wat wy u vermelden klaer en kort.
Ghy weet, hoe verre wy alree zijn uitgestort
In wraeckzucht tegens 't Hooft de opperste palaizen,
Dat het een dolheit waere, op hoop van zoen, te deizen, 
En niemant dencken durf deze onuitwischbre smet
Te zuivren door gena: dies moet de noot een wet,
Een wisse toevlught van te wancken, noch te wijcken
Verstrecken; ghy, met kracht en zonder om te kijcken,
Dien standert en mijn star verdadigen, met een
Den vrygeschapen Staet der Englen in 't gemeen.
Het ga zoo 't wil: volhardt groothartigh, onverdrietigh;
Geen almaght heeft de maght, dat zy geheel vernietigh'
Het wezen, dat ghy eens voor eeuwighlijck ontfingt.
Indienghe fel en fors met uwe heirspits dringt
In 't hart van 's vyants heir, en komt te triomfeeren,
Zo zal de tiranny der hemelen verkeeren
In eenen vryen Staet, en Adams zoon en bloet,
Gekroont in top van eere, en met een' aertschen stoet
Omcingelt, uwen hals niet boeien aen de keten
Van slaefsche dienstbaerheit, om hem ten dienst te zweeten,
En onder 't koopren juck te hijgen, zonder endt.
Indienghe my voor 't hooft van uwen vrydom kent,
Gelijckghe uit eenen mont dien standert hebt gezworen,
Zoo staeft den eedt noch eenstemmigh, dat wy 't hooren,
En zweert getrouwicheit aen onze morgenstar. 
LUCIFERISTEN.
Wy zweeren te gelijck by Godt en Lucifer. 
BELZEBUB.
Maer zie, hoe Rafaël, verbaest, en vol medoogen,
Met zijn vredetack van boven komt gevloogen
Om uwen hals, op hoop van stilstant en verdragh. 

RAFAËL. LUCIFER.
RAFAËL. 
Och, Stedehouder, mont van 't goddelijck gezagh,
Wat heeft u buiten 't spoor van uwen plicht gedreven?
Zoudt ghy den Schepper van uw glori wederstreven?
Lichtvaerdigh weifelen, en wancklen(5) in uw trou?
Dat hoop ick nimmermeer. Helaes, ick zwijm van rou,
En blijve om uwen hals beklemt, bestorven hangen. 
LUCIFER.
Oprechte Rafaël! 
RAFAËL. 
Myn blyschap, mijn verlangen,
Ick bidde u, hoorme. 
LUCIFER.
Spreeck, zoo lang het u behaegh'. 
RAFAËL. 
Genade, o Lucifer! Verschoon u zelven: draegh
Geen harnas tegens my, die treurigh smilte en quijne
Van druck, om uwent wil. Ick koom, met medecijne(6) 
En balzem van gena, gesteegen uit den schoot 
Der Godtheit, die, gelijckze in haeren Raet besloot,
U, boven duizenden gekroonde Heerschappyen,
Gezalft heeft op den stoel van haer stadhouderyen.
Wat dolheit is het, die uw zinnen dus verruckt? 
Zy had haer zegel en gelijckenis gedruckt
Op uw geheilight hooft en voorhooft, overgooten
Met schoonheit, wijsheit, gunst, en wat 'er komt gevlooten
En stroomen, zonder maet, uit aller schatten bron.
Ghy blonckt in 't Paradijs, voor 't aenschijn van de zon
Der Godtheit, uit een wolck van dau en versche roozen.
Uw feestgewaet stont stijf van perlen, en turkoozen,
Smaragden, diamant, robijn, en louter gout.
De zwaerste scepter wert uw rechte hant betrout,
Zoo dra ghy steeght in 't licht, en, op bazuin en bommen, 
Door 't blakende gesternte en steenen quaemt te brommen: 
En zoudt ghy reuckeloos u storten uit dien troon?
Verreuckeloozen al dat heerelijck en schoon?
Zoudt ghy uw glansen, die de hemelen vercieren,
Oms licht verduisteren(7), in eenen knoop van dieren,
En mengsel van gedierte en ondier onder een,
Griffioenklaeu, draeckenhooft, en andre gruwzaemheên,
Misscheppen onbedacht? En zouden 's hemels oogen,
De starren, u zoo laegh berooft zien van vermogen,
En eere, en majesteit, door 't schenden van uw trou?
Dat keer' de goede Godt, wiens aenschijn ick aenschou
In 't zaligh licht, daer wy, geheilight alle zeven,
Hem dienen voor zijn' troon, en sidderen, en beven
Voor zulck een Majesteit, die op ons voorhooft straelt,
Verquickt en leeven geeft wat leeft en adem haelt.
Heer Stedehouder, magh mijn bede uw hart beweegen;
Ghy kent mijn zuiver wit, en hart, met u verlegen. 
Ruck af dien trotsen kam: schud uit dit harrenas:
Smijt neder uit dees hant de heirbijl, de rondas 
Uit d' andre. Hooger niet: legh neder, och, legh neder,
Legh neder, strijck van zelf den standert, en de veder
Van uwe vleugelen, voor Godt en zijnen glans,
Eer hy u den troon, den allerhooghsten trans
Van eere, nederklincke aen gruis en stof te mortel,
Ja zulx dat van den stam der Geesten tack, noch wortel,
Noch geen gedachtenis, noch leven overschiet;
't En waere een leven van elende, van verdriet,
De Doot, de Wanhoop, en een worm, een eeuwig knaegen,
En knersetanden moght den naem van leven dragen.
Vermeêr u: staeck dien toght: ick offere u gena
Met dien olijftack: grijp, of echter 't is te spa. 
LUCIFER.
Heer Rafaël, ick verdien noch dreigement, noch toren. 
Mijn helden hebben Gode en Lucifer gezworen,
En, onder 's hemels eedt, dien standert opgerecht.
Men stroie wat men wil den hemel door: ick vecht
En oorloghe onder Godt, Tot voorstant van zijn kooren,
De hantvest, en het Recht, hun wettigh aengeboren,
Eer Adam zijne zon zagh opgaen, eer de dagh
Zijn paradijs bescheen. Geen menschelijck gezagh,
Geen juck van menschen zal den neck der Geesten plaegen;
Geen Engelsdom den troon van Adam onderschraegen, 
Met zijnen vrijen hals, gelijck een dienstbaer slaef,
't En zy de hemel ons in eenen poel begraef',
Met zoo veel scepteren, en kroonen, glans en voncken,
Als ons de Godtheit uit haer' boezem heeft geschoncken,
Voor eeuwigh, en altijt. Laet bersten al wat berst:
Ick hanthaef 't heiligh Recht, door hoogen noot geperst,
En, na veel wederstandts, my entlijck overdrongen,
Op 't klaegen en gekerm van duizenden tongen.
Ga hene, bootschap dit den Vader, onder wien
Ick dus, voor 't Vaderlant, den standert voere en dien'. 
RAFAËL.
Och Stedehouder, wat verbloemt ghy uw gepeinzen
Voor 't alziende oogh? Ghy kunt uw ooghmerck niet ontveinzen. 
De strael van zijn gezicht ontdeckt de duisternis,
De staetzucht, daer uw geest zoo grof van zwanger is,
En reede in arbeit gaet, om dit gedroght te baeren.
Waer bergh ick my van schrick! Hoe ryzen al mijn haeren!
Verdwaelde Morgenstar, verschoon u zelve toch.
Ghy kunt d' Alwetenheit niet paeien met bedrogh. 
LUCIFER.
Wat staetzucht? Heeft mijn plicht in eenigh deel ontbroken? 
RAFAËL.
Wat hebt ghy in uw harte al heimelijck gesproken?(8) 
Ick wil in 's hemels top, door alle wolcken heen, 
En boven Godts gestarnte opstijgen, van beneên,
Godt zelf gelijck, geen maght bestraelen met genade,
't En zyze aen mijnen stoel met leen verheergewaede: 
Geen majesteit braveer' met scepter, nochte kroon,
Ten zy ick haer beleene uit mijnen hoogen troon.
Bedeckt uw aengezicht: valt neder: strijckt uw pennen,
En wacht u, boven ons, een hooger maght te kennen. 
LUCIFER.
Hoe nu toe?(9) Ben ick dan Godts Stedehouder niet? 
RAFAËL.
Dat zijt ghy, en ontfingt van 't onbepaelt gebiet
Bepaelde mogentheit, en heerscht uit zijnen naeme. 
LUCIFER.
Helaes, hoe lang? Tot dat Vorst Adam ons beschaeme,
En, boven de natuur der Engelen, zijn lot
Uit 's hemels schoot ontfange, en aenzitt' neffens Godt? 
RAFAËL.
Wil d' opperste Monarch zijn maght met mindren deelen;
Ja d' eerste kroon den mensch opzetten en beveelen, 
Hem wijden tot een hooft der Geesten, boven al
Wat kroon en scepter voert, of namaels voeren zal;
Zoo leer ootmoedigh u Godts raetslot onderwerpen. 
LUCIFER.
Dat is de wetsteen om dees heirbijl op te scherpen.(10) 
RAFAËL.
Ghy scherptze reuckeloos voor uwen eigen neck.
Bedenck eens waer wy staen. De hemel kan geen vleck
Van afgunst, haet en nijt noch hovaerdy verdraegen.
De Wraeck des hemels dreight dees schantvleck uit te vaegen.
Hier helpt geen veinzen. Och, of voor d' alziende Zon,
Het aldoordringende oogh, ick deze lastren kon
Bedecken Lucifer, waer is uw glans gebleven? 
LUCIFER.
Mijn glans is Adam en zijne afkomst lang gegeven.
Men noem' my langer niet den eerstgewijden zoon,
Den oudsten erfgenaem. 
RAFAËL.
Vorst Lucifer, verschoon
U zelven: onderworp u 't opperste behaegen.
Gewaerdigh ons, dat wy die blijde tijding draegen
Naer boven: ieder ziet mijn weêrkomst te gemoet.
Ick valle ootmoedigh dus uw heerlijckheit te voet.
Om Godts wil, wacht u toch weêrspanning te stijven, 
Die op uw' wil en wenck, als op hun aspunt, drijven.
Zoudt ghy, in wederwil van 't hemelsche palais,
Dees lucht, vol heiligheit, vol vrede, d' eerste reis,
Met duizentduizenden in 't harrenas, beroeren?
Op trommel en trompet den oorloghsstandert voeren,
En kanten tegens Godt, de stercksten worstelaer? 
LUCIFER.
Ment kant zich tegen ons. Was Adams afkomst maer
Een' zelven staet en stoel, als d' Engelen, geschoncken,
Dat scheen verdraeghelijck: nu vliegen vast de voncken
Van dezen hemeltwist door alle daken heen.
Zwijgh Engelsdom: verhef eerbiedighlijck het leen
Van al wat ghy bezit aen Adam en zijn neven.(11) 
Den mensch weêrstreven, is de Goedheit wederstreven.
Hoe magh het Godt van 't hart, dat hy zoo laegh, zoo diep
Vernedert dien hy tot den grootsten scepter schiep?
Een edelmoeidigheit, geheilight tot regeeren,
Voor eenen minder zich zoo zwaerlijck kan verneêren,(12) 
Van heerlijckheit ontkleên, en opstaen uit haer' staet
En stoel, dat zy vervloeckt den glans en dageraet
Van haeren opgangk, en veel liever had gebleven
Een schaduw, zonder verf, een niet, en zonder leven:
Want niet zijn overtreft verkleening duizentwerf 
RAFAËL.
Geleende heerschappy staet los, en is geen erf. 
LUCIFER.
'k Misdancke dan dit leen, als 't immers leen moet heeten. 
RAFAËL.
Bewaer uw ampt: of is zijn ooghmerck u vergeten?
De Stedehouderschap uw wijsheit wert betrout, 
Op dat ghy 't al in ruste en orden houden zoudt:
En hebtghe teghens Godt het panser aengeschooten, 
Als een meineedigh hooft van blinde bontgenooten? 
LUCIFER.
Wy schoten slechts, uit noot en nootweer, 't panser aen;
Zoo luttel wouden wy de Godtheit wederstaen.
De reden spreeckt, al waer 't dat schilt en wapen(13) zweege.
Wy vrijen onzen Staet: benijt men ons die zege? 
RAFAËL.
Geen zege is heerelijck, daer, in een zelve Rijck,
Slaghordens van een' Staet bestrijden haers gelijck:
En deerlijck is het, zoo gebroeders van eene Orden
Door hun gebroeders zelfs in 't endt verwonnen worden.
Om onzent wil, om Godt, en zijn gedreighde straf,
Och Stedehouder, voer uw regementen af:
Voer af, en laet u toch vermorwen door gebeden.
Ick hoor, 't is schrickelijck, alree de ketens smeden,
Om, na de neêrlaegh, u, geketent, door de lucht
Te voeren in triomf. Ick hoor alree gerucht,
En zie allengs het heir van Michaël genaecken.
Het is hoogh tijt, hoogh tijt dien dollen toght te staecken. 
LUCIFER.
Wat baet het, schoon men zich op 't uiterste bera? 
Hier is geen hoop van pais. 
RAFAËL.
' Verzeker u gena,
En stelme, middelaer, om hoogh voor u te pande. 
LUCIFER.
Mijn Star te dompelen in duisternisse en schande!
Mijn vyanden te zien braveeren op den stoel! 
RAFAËL.
Och Lucifer, waeck op. Ick zie den zwavelpoel,
Met opgespalckte keel, afgrijslijck naer u gapen.
Zult ghy, het schoonst van al wat Godt oit heeft geschapen,
Een aes verstrecken voor het vraetige ingewant
Des afgronts, nimmer zadt, en nimmer uitgebrant?
Dat hoede Godt. Och, och, bewilligh onze bede
Ontfang dien tack van pais: wy offren u Godts vrede. 
LUCIFER.
Of ergens schepsel zoo rampzaligh zwerft als ick?
Aen d' een zy flauewe hoop! aen d' andre grooter schrick.
De zege is hachelijck, de neêrlaegh zwaer te mijden.
Op 't onwis tegens Godt en Godts banier te strijden?(14) 
Den eersten standert op te rechten tegens Godt,
Zijn hemelsche bazuin, en openbaer gebodt?
Zich op te worpen, als een hooft van Godts rebellen,
En tegen 's hemels wet een wederwet te stellen?
Te vallen in den vloeck der snootste ondanckbaerheit?
Te quetsen de genade en liefde en majesteit
Des rijcken Vaders, bron van alle zegeningen,
Die noch t' ontfangen staen, en wat wy reede ontfingen?
Hoe zijnwe nu zoo wijt verzeilt uit onzen plicht!
Ick zwoer mijn' Schepper af. Hoe kan ick voor dat licht
Mijn lasterstucken, mijn verwatenheit vermommen?
Hier baet geen deizen, neen, wy zijn te hoogh geklommen.
Wat raet? Wat best geraemt in dees vertwijfeltheên?
De tijt geen uitstel lijdt. Een oogenblick is geen
Genoeghzaemheit van tijt; indien men tijt magh noemen
Dees kortheit, tusschen heil en endeloos verdoemen.
Maer 't is te spa, en hier geen boete voor ons smet.
De hoop is uit. Wat raet? Daer hoor ick Godts trompet. 

APOLLION. LUCIFER. RAFAËL.
APOLLION.
Heer Stedehouder, op! Het is geen tijt te marren:
De Veltheer Michaël, in aentoght met zijn starren
En regementen, daeght u uit in 't vlacke velt.
De tijt gebiet, dat ghy u in slaghorden stelt.
Treck op, treckt op met ons: wy zien den strijt gewonnen. 
LUCIFER.
Gewonnen? Dat 's te vroegh: strijt is niet begonnen.
Men weegh' dien zwaeren slagh en oorlogh niet te licht. 
APOLLION.
Ick zagh alree den schrick in Michaëls gezicht,
En al zijn benden doots schier omzien naer de hielen.
Wy willen, twijfel niet, haer sloopen, en vernielen.
Hier komen d' Oversten met onzen standaet aen. 
LUCIFER.
Een ieder in 't gelidt: een ieder kenn' zijn vaen.
Nu rustigh de bazuin en krijghstrompet gesteecken. 
APOLLION.
Wy wachten op uw woort. 
LUCIFER.
Zoo volght ons op dit teken. 
RAFAËL.
Helaes, hy stont alreede in twijfel en beraet:
Nu voert hem Wanhoop aen. Helaes, in welck een' staet
Van jammernissen stort d' Aertsengel al de zijnen!
Nu mahg hy nimmermeer in vreught om hoogh verschijnen,
't En zy de Godtheit dit medoogende belett'.
Ghy Hemelreien, komt, en geeft u in 't gebedt:
Misschien of noch dien slagh te schutten waer met smeecken.
Het bidden kan(15) een hart van diamantsteen breecken. 

REY VAN ENGELEN. RAFAËL.
REY VAN ENGELEN.
O Vader, die geen wieroockvat,
Noch gout, noch lofzang waerder schat
Dan godtgelatenheit en stilte(16) 
Van 't schepzel, dat uit nedrigheit 
Behaegen schept aen uw beleit,
En in uw' wil zich zelf versmilte;
Ghy ziet, ô aller telgen stam,
Hoe 't hooft der Geesten zijnen kam
Durf kanten tegens uw behagen
Hoe hy trompet en trommel roert,
En blint, van Staetzucht aengevoert,
U terght op zijnen oorloghswagen.
Ontferm u over 't lasterstuck,
En keer, och, keer het ongeluck
Van duizentduizent lotgenooten,
Die al te jammerlijck misleit,
Me zulck een wederspannigheit
Het harnas hebben aengeschoten. 
RAFAËL.
Verschoon genadigh, och verschoon
Den Stedehouder, die de kroon
Der kroonen op zijn hooft wil zetten,
Om neffens U, en boven al
Te triomfeeren. Och, wie zal
Hem zuiveren van zulcke smetten? 
REY VAN ENGELEN.
Gedoogh niet, dat de schoonste ziel,
Waer op uw oogh genadigh viel,
Gedoogh niet, dat d' Aertsengel sneve.
Hy boete deze ondanckbre daet,
En blijf' gehanthaeft by zijn' staet.
Dat uw gena zijn schult vergeve. 

EINDE VIERDE BEDRIJF

Voetnoten:
(1) Steekt dreigend het hoofd op. 
(2) Wees mijn voorspraak bij God. 
(3) „Om" behoort bij „verlangt". 
(4) Lucifer staat op de trappen, waar hij in het derde bedrijf gehuldigd is. 
(5) Rafaël verplaatst met zeer veel tact de reeds gevallen Lucifer in zijn vroegere toestand, om hem de bekering te vergemakkelijken. 
(6) Rafaël betekent: medicijn Gods. 
(7) Te lezen als: en die ons licht verduisteren. 
(8) In de acht volgende verzen vertolkt Rafaël de heimelijke gedachten van Lucifer. 
(9) Hoe heb ik het nu? 
(10) Integendeel, zegt Lucifer, dat prikkelt ons juist tot den strijd. 
(11) Maak u zelf voor al hetgeen gij bezit tot vazal van Adam en zijn nakomelingen. 
(12) Iemand van adel, van hoge afkomst, die als geboren is tot regeren. 
(13) De zin luidt: Als ons blazoen niet duidelijk genoeg aantoonde, dat wij trouw blijven aan God, dan moest toch het gezond verstand u zeggen, dat wij onmogelijk van zins kunnen zijn, God bestrijden. Het is de oude fictie: „Getrouwigheit aan Godt en onze Morgenstar," „wij zweeren tegelijck by Godt en Lucifer" (3e bedrijf). 
(14) Dit vers (evenals de volgende) is meer een uitroep dan een vraag. 
(15) kan zelfs. 
(16) Stille berusting in Gods wil. 

RAFAËL. URIËL.
RAFAËL. 
De gansche hemel, van den gront tot de kruin
Der aertspalaizen, juicht op Michaëls bazuin
En zwaeiende banier. De veltslagh is gewonnen.
Ons schilden schitteren, en scheppen nieuwe zonnen.
Uit elcke schiltzon straelt een triomfanten dagh.
Daer komt Uriël zelf, de Schiltknaep, uit den slagh,
En zwaeit het vlammend zwaert, dat, scherp van wederzijden,
Gewet van 's hemels wraecke en gramschap, onder 't strijden,
Door schilt en harrenas, en helm van diamant,
Gevaeght heeft, slinx en rechts, al wat de horens kant
En opsteeckt tegens Godts doordringende alvermogen.
Gestrenge Schiltknaep, die het scherprecht uit den hoogen
Bekleet, en 't ongelijck, dat tegens 't eewigh Recht
Zich opworpt, met een' slagh rechtvaerdighlijck beslecht,
Gezegent is 't geweer, gezegent zijn uw armen,
Die d' eer van Englestadt hanthaven en beschermen.
Wat leghtge al prijzen in(1) by d' Oppermajesteit!
Verhael ons toch den strijt: ontvou ons al 't beleit,
En 's hemels eersten toght: wy luistren met verlangen. 
URIËL.
Uw lust ontvonckt mijn' geest om rustigh aen te vangen,
Dien vreesselijcken storm t' ontvouwen op een ry.
Geluckigh vecht het heir, dat Godt heeft op zijn zy.
De Veltheer Michaël, [verwittight uit den hoogen,
Door 's hemels afgezant, die neder quam gevlogen,
Noch sneller dan een star, die door de lucht verschiet,(2) 
Hoe Lucifer zoo trots zich tegens 't hoogh gebiedt,(3) 
Had opentlijck gekant, gereet heen aen te voeren, 
Die hem bewieroockten, zijne starre en standert zwoeren;]
Schoot voort, op 't aenstaen van den trouwen Gabriël,
Het schubbigh panster aen, en gaf terstont bevel
Aen al zijn Oversten, en hoofden en Kornellen, 
De heiren, in Godts naem, in hun geleên te stellen,
Om met gemeene maght en kracht, op 't luchtigh ruim,
Van 't zuivre hemelsblaeu al dit meineedigh schuim
Te vaegen, al dit spoock in duisternis te dompelen,
Eer zy 't ongezienste ons moghten overrompelen.
Op dezen last vergaêrt Godts heirkracht in der yl 
Slaghordenwijs, zoo snel gelijck een vlugge pijl,
Gedreven van de pees. Men zagh ontelbre drommen,
In een driekantigh heir, aen alle kanten brommen, 
Gelijck een driehoeck steeckt en straelt op ons gezight.
Men zagh een enckelheit in een driepuntight licht,
Zoo spiegelgladt, gelijck een diamant, geslepen:
Een heirspits, eer van Godt dan eenigh Geest begreepen.
De Veltheer, met den gloet des blixems in de hant,
Hiel recht voor Godt baniere, in 't hart van 't leger, stant. 
Wie moedt wil houden, en triomf en zege baeren,
Die moet voor al het hart verzeekren en bewaeren. 
RAFAËL.
Waer bleef 't verwaten heir, dat ons bestormen wou? 
URIËL.
Het quam vol moedts ter baene, en had zijn eersten trou,
Gehoorzaemheit en eer en eedt en al vergeeten,
Te heiloos en verwaent op Godt en ons gebeeten
Het groeide snel, en wies, gelijck een halve maen(5) 
Het wet zijn punten, zet twee horens op ons aen;
Gelijck 't gestarrent van den Stier de hemeldieren
En andre monsters, die rontom hem heenezwieren,
Met goude hoornen dreight. De rechte horen wort
Vorst Belzebub, op dat hy ons de vleugels kort',
En zijne wacht betrout; Vorst Belial de slincken
Men ziet hen beide om strijt in hunne rusting blincken.
De Stedehouder, nu Veltmaerschalck tegens Godt,
Verzekerde den buick des legers, om het slot,
Der regementen knoop, in 't midden te bewaeren.
De trotse standert, daer de dagh scheen op te klaeren,
Uit zijne morgenstar, wert van Apollion
Gehanthaeft, achter hem, zoo moedigh als hy(6) kon,
In zijnen vollen krits, om hoogh ten troon gezeten. 
RAFAËL.
Helaes, wat durf d' Aertsengel zich vermeten!
Och, of ick hem by tijts tot afstant had gebroght!(7) 
Beschrijfme niettemin het aenzicht van dien toght, 
En in wat schijn de Vorst de benden quam geleien. 
URIËL.
Omringt van zijn staffiers en groene lievereien,(8) 
Hy, wreveligh aengevoert van onverzoenbren wrock, 
In 't gouden panser, dat, op zijnen wapenrock
Van gloeiend purper blonck en uitscheen, steegh te wagen,
Met goude wielen, van robijnen dicht beslagen.
De Leeuw, en felle Draeck, ter vlucht gereet, en vlugh,
Met starren overal bezaeit op hunnen rugh,
In 't parrele gareel, gespannen voor de wielen,
Verlangden naer den strijt, en vlamden op vernielen.
De heirbijl in de vuist, de scheemrende rondas,
Waer in de morgenstar met kunst gedreven was,
Hing aen den slincken arm, gereet de kans te wagen. 
RAFAËL.
O Lucifer, ghy zult dien hooghmoedt u beklagen.
Ghy fenix, onder al wat Godt daer boven looft,
Hoe steeckt ghy, onder 't heir, zoo fier met hals en hooft,
En helm, en schoudren uit! Hoe heerlijck past u 't wapen,
Als waer 't natuurlijck uw wezen aengeschapen!
O hooft der Engelen, niet hooger: keer weêrom. 
URIËL.
Zoo stonden zy gekant, en slaghree, drom by drom,
Een ieder op zijn lucht en hoefslagh,(9) en by rijen
Gesnoert aen hun gezagh, om 't schoonst van wederzyen;
Wanneer de dolle trom en klinckende trompet
Zich mengen; het geluit geweer en handen wet,
En steigert in den trans van 't heiligh licht der lichten;
Een klanck, waerop terstont een zwangre wolck van schichten
Geborsten, slagh op slagh, een' gloênden hagel baert,
Een' storm en onweêr, dat de hemelen vervaert,
De hofpijlaeren schudt; de kreitsen, en de starren,
Verbijstert in hun ronde en ommeloop, verwarren,
Of zwijmen op de wacht, en weten niet waer heen
Te drijven, oost of west, of boven of beneên.
Al weêrlicht, wat men ziet, al wat men hoort is donder. 
Wat blijft 'er in zijn' stant? Het bovenste raeckt onder.
De heiren, na 'et gedreun van 't eerste schutgevaert, 
Geraecken hantgemeen met knods, en hellebaert, 
En sabel, speer, en dolck. Het gaet 'er op een kerven
En steecken. Al wat kan, wat toeleit op bederven,
Op schenden, rept zih nu, bederft, en treft, en schent.
De broederschap heeft uit, en niemant ziet noch kent
Zijn' medeburger meer. Men ziet 'er parle parlen huiven, 
Gekrolde vlechten hair, en pluim, en pennen stuiven,
En schitteren, in 't vier der blixemen gezengt.
Men ziet turkoisblau, gout, en dieament gemengt,
En perlesnoer, en wat de hairlock kon vercieren;
De vleugels, half geknot; gebrocken pijlen zwieren
En zweven door de lucht. Een gruwzaem veltgeschrey
Verheft zich uit den stoet der groene lievery;(10) 
Daer lyt het krygsheir last, geperst uit noot te deizen.
De dolle Lucifer hervat den stryt drie reizen,
En stut de de flaeute van zyn regement zoo trots,
Gelijck het zeegedruis al schuimende op een rots
Gestuit wort, reis op reis, en meer niet uit kan rechten. 
RAFAËL.
Gewis, het heeft wat in, de Wanhoop af te vechten. 
URIËL.
De dappre Michaël laet blazen: Eer zy Godt.
De regementen, op doe leus en zyn gebodt,
Gemoedight, te gelyck aen 't steigeren, en stygen
Naer boven, om de loef van 's vyants heir te krygen;
Dat styght met een om hoogh, maer met een' traeger vaert,
En raeckt in 't ende in ly: als of men hemelwaert
Een' valck zagh, van om laegh, op zyne wackre pennen
Zich geven in de lucht, eer hem de reigers kennen,
Die sidderen van schrick, in 't bosch, by eenen beemt, 
Zoo dra het hooge nest dien vyant daer verneemt.
De reiger schreeut, en styght, en, bang voor 's vyants pooten, 
Verwachten hem op den beck, om door de borst te stooten,
Vanonder, als hy ploft van boven op den buit. 
RAFAËL.
O Lucifer, wat raet! Het ziet 'er schricklyck uit.
Ghy zweeft hier op een vlackte, en zonder poorten en wallen.
Een gruwelycke Orkaen wil plotsling u bevallen, 
En zincken in een' poel en afgront, zonder gront. 
URIËL.
Wat gaf 't een schoon verschiet, om laegh een hallef ront,
Of halve maen, om hoogh een driekant spits t' aenschouwen,
De regementen, die zich sluiten en ontvouwen,
Op 't wencken van hun hooft, een ieder in zyn vaen,
Te zien zoo pal, gelyck metaele muuren staen,
Als op een wederwicht van lucht en eige zwaerte,
Met al hun slingertuigh, geschut, en stormgevaerte.
Zy hangen even als men zich een wolck verbeelt,
Een wolck, waer in de zon met heure straelen speelt,
En schildert en schakeert door luchte regenboogen.
De hemelsche adelaer, zoo steil in top gevlogen,
Bespiet Godts vyandin, de havicksvlucht, beneên.
Hy klapt van moedigheit zijn pennen tegens een,
Misguntze 't weiden niet, en vruchteloos braveeren,
Terwijl hy vlamt om haer te zitten in de veeren,
Te plonderen eerlang van haere gladde pluim;
Zoo ras de kromme beck en klaeu, op 't luchtigh ruim,
Het aes bevalle, of drijf voorwint af, uit zijn oogen.
Dus komenze afgestort, en stroomen uit de hoogen,
Gelijck een binnenzee, of noortschen waterval,
Die van de rotsen bruischt en ruischt, met een geschal
Dat dier en ondier schrickt, in diepgezoncke daelen;
Daer steenen, van de steilte, en dicke waterstraelen,
En masten, zonder tal, verpletten, en vertreên
Wat tegens woest gewelt van stroom en hout en steen
Niet opgewassen is. De heirspits treft de navel
Der halve maene fel met roode en blaeuwe zwavel,
En vlammen, slagh op slagh, en donkerkloot op kloot.
Dat baert een luchtgeschrey. Het hart van 't heir in noot
Begint van langer hant den wrevelen t' ontzacken.
De boogh de halve maene, aen 't kraecken en aen 't knacken,
Zoo stijf gespannen staet [want d' einden krommen vast]
Dat hy in 't midden moet bezwijcken voor den last,
En springen, wort hem flux geen' ademtoght gegeven.
De troste Lucifer, den hier dan daer gedreven,
Schiet toe op dit geschrey, en geeft zich rustigh bloot,
Om zijn groothartigheit, in 't nijpen van den noot,
Te toonen voor de vuist, op zijnen oogloghswagen.
Dat geeft den flaeuwen moedt. Hy schut de wreetste slagen
En scheuten op 't gebit van zijn verwoet gespan.
De Leeuw en blaeuwe Draeck,(11) aen 't woeden, vliegen van
Zijn hant, op elcken wenck, met vreeselijcke driften.
D' een brult, en bijt, en scheurt, en d' ander schiet vergiften, 
Met zyn gespitste tong, ontsteeckt een pest, en raest,
En vult de lucht met smoock, dien hy ten neuze uitblaest. 
RAFAËL.
Hier wil de barrening van boven hem beknellen. 
URIËL.
Hy zwaeit de heirbyl vast, om Godts banier te vellen,
Die neêrstyght, en water uit Godts naem een schoone licht 
En schooner straelen schiet in 't gloên van zyn gezicht. 
Men dencke eens na, of hy dit voorspoock ons benyde.
De heirbijl in zyn vuist, aen d' eene en d' andre zyde,
Den toescheut stuit, en sloopt, of schutze(12) op zyn rondas,
Tot dat hem Michaël, in 't schittrend harrenas,
Verschynt, gelyck een Godt, uit eenen kring van zonnen.
„Zit af, ô Lucifer, en geef het Godt gewonnen.
Geef over uw geweer en standert: stryck(13) voor Godt. 
Voer af dit heiloos heir, dees goddelooze rot, 
Of anders wacht uw hooft(14)." Zoo roept hy uit den hoogen.
D' Aertsvyant van Godts naem, hardneckig, onbewogen,
En trotser op dat woort, hervat in aller yl
Den slagh, tot driewerf toe, om met zyn oorloghsbyl
Den diamanten schilt, met een Godts naem, te kloven:
Maer wie den hemel terght, gevoelt de wraeck van boven.
De heirbyl klinckt en springt op 't heiligh diamant
Aen stucken. Michaël verheft zyn rechte hant,
En klinckt den blixemstrael, gesterckt door 't alvermogen,
Dien wrevelmoedigen, door helm en hooft, in d' oogen
Al t' ongenadigh,(15) dat hy achterover stort,
En uit den wagen schiet, die omgeslingert, kort
Met Leeuw en Draeck en al, den meester volght in 't zincken.
De standert van de star vergaet hier op het blincken;
Zoo ras Apollion myn vlammend zwaert gevoelt,
Den standert geeft ten roof, dar 't barrent en krioelt
Van duizentduizenden, om 't hooft der helsche schaeren 
In 't vallen voor den val en neêrsmack te bewaeren.
Hier yvert Belzebub: daer trotst ons Belial.
Daus wort de maght ontsnoert, en met den zwaeren val
Des Stedehouders breeckt de boogh der halve maene
In stucken. Echter kont Apollion ter baene
Met zoo veel monstren als de kloot des hemels draeght.
De Reus Orion(16) schreeut, dat al de lucht versaeght,
En pooght met zyne knods ons heirspits 't hoofd te kneuzen,
Die op Orions past, nocht knodzen, noch op reuzen.
De Noortsche Beeren(16) op hun achterklaeuwen staen,
Om met een dommekracht in 't hondert toe te slaen.
De Hydra(16) braeckt vergift, en gaept met vyftigh keelen.
Ick zie een galery, vol oorloghstafereelen,
Geboren uit dien slagh, zoo wyt men af kan zien. 
RAFAËL.
Gelooft zy Godt: valt neêr: aenbidt hem op uw knien.
Och Lucifer, helaes, waer blyft uw valsch betrouwen?
Helaes, in welck een' schyn zal ick u lest aenschouwen?
Waer is uw klaerheit nu, die allen glans braveert? 
URIËL.
Gelyck de klaere dagh in naeren nacht verkeert,
Wanneer de zon verzinckt, vergeet met gout te brallen; 
Zoo vort zyn schoonheit oock, in 't zincken, onder 't vallen, 
In een wanschapenheit verandert, al te vuil;
Dat helder aengezicht in eenen wreeden muil;
De tanden in gebit, gewet op stael te knaeuwen;
De voeten en de hant in vierderhande klaeuwen;
Dat glinstrend parlemoer in eene zwarte huit.
De rugh, vol borstlen, spreit twee draeckevleugels uit.
In 't kort. d' Aertsengel, wien noch flus alle Englen vieren
Verwisselt zyn gedaente, en mengelt zeve dieren(17) 
Afgryslyck onder een, naer uiterlycken schyn: 
Een' leeu, vol hoovaerdy, een vraetigh, gulzigh zwyn,
Een' traegen ezel, een rinoceros, van toren
Ontsteecken eene sim, van achter en van voren
Al even schaemteloos, en geil en heet van aert,
Een' draeck, vol nyts, een' wolf en vrecken gierigaert.
Nu is die schoonheit maer een ondier, te verwenschen,
Te vloecken, zelf van Godt, van Geesten, en van menschen.
Dat ondier yst, indien 't blicken op zich slaet,
En deckt met damp en mist zijn gruwelijck gelaet. 
RAFAËL.
Dat leert Staetzucht Godt naer zijne kroon te steecken.
Waer bleef Apollion? 
URIËL.
Hy zagh zijn ty verstreecken,
Op 't ondergaen der sterre, en vloodt: een ieder vloodt.
De hemelsche kortou van boven, schoot op schoot,
Met weêrlicht, blixemen en donderen aen 't rollen,
De monsters, in het licht geklautert, holp aen 't hollen,
En groeide in zulck een jaght. Dat was 't een dwarreling
Van buien ondereen! Hoe ruischt 'et hier! Wat ging,
Wat ging 'er een gety! Ons maght, van Godt gezegent,
Ruckt voort, en treft, en sloopt voor 's hants van zy bejegent. 
Wat green hier overal, waer 't op een vlughten ging,
Een wilde woestheit, een gestaltverwisseling, 
In leden en in leest! Men hoortze brullen, bassen. 
D' een janckt, en d' ander huilt. Wat zietmen al grimassen 
En Engletroniën nu zweemen naer de hel,
En helsche gruwzaemheên. Daer hoor ick Michaël,
Om triomfant in 't licht met Engleroof(18) te praelen.
De Reien groeten hem met lofzang, en cimbaelen, 
Schalmeien, en tamboer. Zy treden hier vooruit,
En stroien lauwerloof, op 't hemelsche geluit. 

REY VAN ENGELEN. MICHAËL.
REY VAN ENGELEN.
Gezegent zy de Helt,
Die 't goddeloos gewelt,
En zijn maght, en zijn kracht, en zijn standert
Ter neder heeft gevelt.
Die Godt stack naer zijn kroon, 
Is, uit den hoogen troon,(19) 
Met zijn maght in den nacht neêrgezoncken. 
Hoe blinckt Godts Naem zoo schoon!
Al brant het oproer fel,
De dappre Michaël
Weet den brant met zijn hant uit te blusschen,
Te straffen dien rebel.
Hy handhaeft Godts banier. 
Bekranst hem met laurier. 
Dit palais groeit in pais en in vrede.
Geen tweedraght hoort men hier.
Nu zingt de Godtheit lof, 
In 't onverwinbaer hof.
Prijs en eer zy den Heere aller Heeren.
Hy geeft ons zingens stof 
MICHAËL.
Gelooft zy Godt: de Staet hier boven is verandert.
D' Aertsvyant leit 'er toe. Hy laet ons zijnen standert,
En Morgenstar, en helm, en vaenen, en rondas, 
Dien afgejaeghden roof, aen 's hemels heldre as,
Met juichen, en triomf, en eere, en lofgezangen,
Bazuinen, en trompet, ten klaeren spiegel hangen
Van wederspannigheit en Staetzucht, die den kam
Verheffen tegens Godt, den onverzetbren stam,
En oirsprong, en de bron en Vader aller dingen,
Die wezen en natuur en eigenschap ontfingen.
Men zal niet meer den glans der Oppermajesteit
Bezwalckt zien door den damp van snoode ondanckbaerheit.
Zy zwerven in de lucht, en tuimelen, en woelen,
Heel diep beneden ons gezicht en deze stoelen,
Benevelt, en verblint, en ysselijck misvormt.
Zoo moet het gaen, die Godt en zijnen stoel bestormt. 
REY VAN ENGELEN.
Zoo moet het gaen, die Godt en zijnen stoel bestryden,
Den mensch, naer 't hemelsch beeldt geschapen, 't licht benijden. 

GABRIËL. MICHAËL. REY.
GABRIËL.
Helaes, helaes, helaes, hoe is de kans gekeert!
Wat viert men hier? 't Is vergeefs getriomfeert:
Vergeefs met wapenroof en standerden te brallen. 
MICHAËL.
Wat hoor ick, Gabriël? 
GABRIËL.
Och, Adam is gevallen;
De vader en de stam van 't menschelijck geslacht
Te jammerlijck, te droef alree ten val gebraght.
Hy leit 'er toe. 
MICHAËL.
Dat is een donderslagh in d' ooren.
Al yze ick, my verlangt die nederlaegh te hooren.
Heeft dan 't verwaten hoofd het aerdtruck oock bestreên? 
GABRIËL.
Hy ruckte, na den slagh, 't verstroide heir by een,
Doch eerst zyne Oversten, die voor elckandre gruwen;
En zette zich, om 't licht van 't alziende oogh te schuwen,
In eene holle wolck, een duistre moortspelonck
Van nevlen, daer geen vier dan uit hun blicken blonck;
En, midden in den ring des helschen Raets gezeten,
Hief uit zyn' zetel aen, te helsch op Godt gebeeten;
„Ghy maghten, die zoo trots voor ons gerechte zaeck
Dien afbreuck hebt geleên; nu is het tyt om wraeck
Te nemen van ons leet, en listigh en verbolgen, 
Met onverzoenbren wrock den hemel te vervolgen,
In zijn verkoren beelt, en 't menschelijck geslacht
Te smoren in zyn wiegh en opgang, eer het maght
In zyne zenuw kryge, aenwinne in zyne erven.
Myn wit is Adam en zyn afkomst te bederven.
Ick weet, door 't overtreên der eerstgestelde wet,
Hem aen te wrijven zulck een onuitwischbre smet,
Dat hy, naer lijf en ziel, met zijn nakomelingen
Vergiftight, nimmer zal ten zete innedringen, 
Waeruit men ons verstiet: edoch gebeurt het al,
Dat iemant bovenstijge, een kleen, en dun getal,(20) 
En noch door duizent doôn, en arrebeit, en lijden,
Zal steigren tot den Staet en kroon, dieze ons benijden.
Elenden zullen zich terstont, op Adams spoor,
Verspreiden zonder endt, de wijde weerelt door.(21) 
Natuur zal, van dien slagh getaistert, schier verteeren,
En wenschen in een Niet of mengelklomp te keeren.
Ick zie den mensch, die naer het beelt der Godtheit zweemt,
Van Godts gelycknis verbaster en vervreemt,
In wil, geheugenis en zyn verstant ontluistert,
Het ingeschapen licht benevelt en verduistert,
En wat den dagh beschreit, in 's moeders bangen schoot,
Gevallen in den muil der onvermybre Doot.
Ick wil de tiranny verheffen, altijdt stouter
En u, mijn zoons, gewijt tot Godtheên,(22) op het outer,
In kercken, zonder tal, tot aen de lucht gebout,
Vereeren offervee, en wieroockgeur, en gout,
Oock zoo veel menschen, als geen tong vermagh te noemen,
En al wat Adam teelt in eeuwigheit verdoemen,
Door gruwelstuck op stuck, Godts naem ten trots begaen.
Zoo dier wil hem mijn kroon, en zijn triomffeest staen." 
MICHAËL.
Verwaten vloeck, zoo trots de Godtheit noch braveeren!
Wy willen u eerlang dat lasterstuck verleeren. 
GABRIËL.
Aldus spreeckt Lucifer, en zent Vorst Belial,
Op dat hy datelyck den menschen breng' ten val.
Dees schiet de boosheit zelf, de listighste aller dieren,
De slang aen, om met glimp van woorden te vercieren
Het lockaes, 't welck aldus d' onnoosle schepzels ving,
Daer zy geslingert om den tack der kennis hing.
„Heeft Godt, op halsstraf, u zoo dier, zoo streng, benomen 
Den vrydom van dit ooft, den smaeck van 't puick der boomen?
Neen Eva, simple duif, geensins: ghy zyt verdwaelt.
Aenschou eens, bid ick u, dien appel. Ay, hoe straelt,
Hoe gloeit dit ooft van gout en karmozijn te gader
Hoe noodt u dit bancket! Ay dochter, trê wat nader:
Hier nestelt geen venyn in dit onsterflyck loof.
Hoe lockt dees vrucht! ay pluck, ay pluck vry: ick beloof
U weetenschap en licht. Wat deistghe, bang voor schennis?
Tast toe, en wordt Godt zelf, in wysheit, en in kennis,
En weetenschap gelyck, en eere, en majesteit,
Hoe zeer hy 't beny. Zoo vat men 't onderscheit
Het wezen en den aert en d' eigenschap der zaecken."
Terstont begint het hart der schoone bruit te blaacken,
T' ontvoncken, en zy vlamt op d' aengepreze vrucht.
De vrucht bekoort het oogh, het oogh den mont, die zucht.
De lust beweeght de hant al bevende te plucken.
Zoo plucktze, en proeft, en eet (dat wil haer afkomst drucken!) 
Met Adam, en zoo dra hunne ooghen opengaen,
En zy hun naecktheit zien, bedenckenze, met blaên,
Met vijgenloof, hun schaemte en schande en erfgebreken,
En gaen zich in geboomte en schaduwen versteecken, 
Versteecken, maer vergeefs, voor 't aldoordringende oogh.
De lucht betreckt allengs. Zy zien den regenboogh
Gespannen, als een bode en voorspoock van Godts plaegen.
De hemel treurt in rou. Geen handewringen, klaegen,
Noch schreien helpt den mensch en zijne weêrgade. Ach,
Het weêrlicht, reis op reis: het dondert, slagh op slagh.
Al wat men hoort en ziet, is schrick, en angst, en zuchten.
Zy vlughten voor hun schim, maer kunnen niet ontvlughten
Den worm, die 't hart doorknaeght, het overtuight gemoedt.
De knickebeenen beide, en struicklen, voet voor voet.
Het aengezicht ziet doots, en d' oogen, diep verdroncken
In traenen, zien geen licht. Hoe is de moedt gezoncken!
Hoe stack hy flus het hooft zoo moedig in de lucht!
Het ritslen van een bladt of beeck, een kleen gerucht
Verbijstert hen; terwijl een zwangre wolck komt daelen,
Die scheurt, en baert allengs een licht, een' glans, en straelen, 
Daer d' Opperste uit verschijnt, in dien bedruckten staet,
En dondert met zijn stem, die hen ter aerde slaet. 
REY.
Och, och, och, och, de mensch waer nutter nouit geschapen.
Dat leert zich aen een vrucht, een' mont vol saps, vergaepen 
GABRIËL.
„O Adam", dondert Godt, „waer zijt ghy toe geraeckt?" 
„Vergeefme, ô Heer. Ick vlught uw aenzicht, bloot en naeckt."
„Wie leerde u," vraeght hem Godt, „uw schaemte en naecktheit kennen?
Durft ghy uw lippen aen verbode vruchten schennen?" 
„Mijn gade, mijne bruit bekoorde my, helaes."
Zy zeght: „de slimme slang bedrooghme met dit aes." 
Dus schuift elck van den hals den oirsprong der gebreken. 
REY.
Gena! Wat vonnis wort op de vergrijp gestreecken? 
GABRIËL.
De Godtheit dreight de vrou, die Adam heeft verleit;
Met weên, baerensnoot, en onderworpenheit;
Den man met arbeit, zweet, en zorge, en lastigh slaven;
Den acker, die den mensch ten leste zal begraven,
Met onkruit en veel ramp; de slang, om 't loos misbruick
Van haer doortrapte tong, zal kruipen op den buick,
Langs d' aerde heene, en slechts by stof en aerde leven.
Maer om den armen mensch een' vasten troost te geven,
In zulck een jammernis, belooft de Godtheit trou
Te wecken, uit het zaet en bloet van d' eerste vrou,
Den Stercken, die de Slang, den Draeck, het hooft zal pletten, 
Door erfhaet, van geen tijt noch eeuwen te verzetten.
En schoon dat felle Dier hem naer de hielen bijt,
Noch triomfeert de Helt met eere, na dien strijt.
Ick koom uit 's Hooghsten naem dat onheil u ontvouwen.
Stel daetlijck orden, eerze ons moeite op moeite brouwen. 
MICHAËL.
Uriël, Schiltknaep, die het heiligh Recht bewaert,
En reuckeloosheit straft; grijp aen uw vlammend zwaert:
Vliegh heene naer om laegh, en drijfze beide uit Eden,
Die d' eerste wet zoo blint, zoo reuckloos overtreden.
Bewaeck den ingang van 't ontheilight paradijs,
En keer de ballingen met kracht af van de spijs,
Den boom, die 't leven reckt. Gedoogh niet, datze pluicken 
D' onsterfelijcke vrucht, en 't hemelsch ooft misbruicken.
Ghy wort op schiltwacht voor den hof en boom gestelt.
Dat Adam buiten zwerve, en, vroegh en spade, velt
En klaigront ommeploegh', waer uit hem Godt bootseerde.
Ozias,(23) aen wiens vuist de Godtheit zelf vereerde
Den zwaren hamer van gekloncken diamant,
En ketens van robijn, en krammen, spits van tant,
Ga heene, vang en span het heir der helsche dieren,
Den Leeu en fellen Draeck, die tegens ons banieren
Dus woeden: vaegh de lucht van dees vervloeckte jaght,
En boeize aen neck en klaeu, en ketenze met kracht.
Dees sleutel van den put des afgronts en zijn holen,
Wort, Azarias,(23) u en uwe zorgh bevolen.
Ga heene, sluit in 't hol al wat ons maght bestrijt.
Maceda,(23) neem dees torts, die vlam is u gewijt:
Ontsteeck den zwavelpoel, in 't middelpunt der aerde,
En pijnigh Lucifer, die zoo veel gruwlen baerde,
In 't eeuwigbrandend vier, gemengt met killen vorst;
Daer Droefheit, Gruwzaemheit, Versteentheit, Honger, Dorst,
De Wanhoop, zonder troost, de prickel van 't geweeten,
En Onverzoenbaerheit, een straf van 't boos vermeeten, 
Versteecken van den glans der Godtheit, in dien roock,
Getuigen 's hemels ban, gevelt op 't heiloos Spoock;
Terwijl 't beloofde Zaet,(24) verzoenende Godts toren,
Herstelle uit liefde al wat in Adam wert verloren. 
REY.
Verlosser, die de Slang het hooft verpletten zult,
't Vervallen Menschdom eens van Adams errefschult
Verlossen t' zijner tijt, en weêr voor Evaes spruiten 
Een schooner paradijs hier boven opensluiten;
Wy tellen d' eeuwen, en het haer, en dagh en uur,
Dat uw gena verschijn'; de quijnende Natuur
Herstell', verheerlijcke in lichaemen en zielen;
Stoffeerende den troon,(25) daer d' Engelen uit vielen 

- UIT - 

Voetnoten:
(1) Wat verwerft gij een schat van verdiensten. 
(2) Een komeet. 
(3) Oppergezag van God. 
(4) Men bedenke, dat de driehoek het symbool der Heilige Drieëenheid is. 
(5) De halve maan is het veldteken van de Turken. 
(6) Lucifer. 
(7) Had ik hem maar overgehaald, om van zijn plan af te zien! 
(8) Staf in groenen wapendos. De vlag der Turken is groen. 
(9) Wachtpost in het luchtruim. 
(10) Luciferisten. 
(11) zwellende van vergif. 
(12) Het logisch onderwerp van schut is Lucifer. 
(13) Stryck den standert (strijk de vlag = geef u over) 
(14) Ander verliest u uw hoofd. 
(15) Al te betekent bij Vondel dikwijls: zeer. 
(16) Orion, Noortsch Beeren (Grote en Kleine Beer) en Hydra zijn benamingen van sterrenbeelden. 
(17) Zeven dieren, die de zeven hoofdzonden voorstellen. 
(18) Oorlogsbuit, op de afvallige engelen behaald. 
(19) De hemel. 
(20) Slechts een kleen en dun getal zal steigren, is hoofdzin. 
(21) Overal waar Adam en zijn afstammelingen gaan. 
(22) De afgoden worden als duivels voorgesteld. 
(23) Ozias: kracht Gods. Azarias: hulp Gods. Maceda: vuurgloed. Deze drie komen in de Bijbel niet voor als engelen; de namen zijn door Vondel gekozen, om hun betekenis. 
(24) Christus. 
(25) De Hemel.