Gijsbreght van Aemstel

Dit is hoogstwaarschijnlijk het meest bekende toneelstuk uit de Nederlandse literatuur. Het
is geschreven door Joost van den Vondel ter ere van de opening van de Stadsschouwburg
in Amsterdam.

Het stuk behandelt een periode uit de vroegste geschiedenis van Amsterdam -- de
belegering van de stad door naburige steden. Gijsbrecht van Aemstel is de leider van de
Amsterdammers maar wordt in het stuk doorlopend heen en weer geslingerd tussen moed
en wanhoop.

Over de opvoeringskwaliteiten van het stuk kan misschien lang en vruchteloos
gediscussieerd worden --maar het mooist zijn natuurlijk de reien.

Inhoudsopgave 

     Opdracht. 
     Voorspel. 
     Op den nieuwen schouwburgh. 
     Kort Begriip. 
     Personagien. 
     Het eerste bedryf. 
     Het tweede bedryf. 
     Het darde bedryf. 
     Het vierde bedryf. 
     Het vyfde bedryf. 
Opdracht

Den Heere Huigh de Groot Gezant der Koninginne en Kroone van Zweden, By
den Allerchristelijksten Koning, Luidewijck van Bourbon, Koning van
Vranckerijck en Navarre Myn Heer,

Het rijzen van onzen nieuwen Schouwburgh, gevordert door de heeren Weesvaders, en
inzonderheid door den yver des Raedsheeren Nicolaes van Kampen, niet onbedreven in
Bouwkunst, en liefhebber van alle fraeie geesten en wetenschappen, dede onzen lust
rijzen, om dit aenzienelijck gebouw in te wijen met eenigh werck, dat deze stad en
burgerije moght behagen; waerom wy voor onze stoffe uitkoozen de jammerlijcke
verwoesting van Aemstelredam, en ballingschap van Gijsbreght van Aemstel, doenmaels
heer der zelve stede:

     Genus a quo principe nostrum,
        De rechte stam van Amsterdam.

Het is kennelijck dat d'aloude dichters pooghden de ghedichten den volcke smaeckelijck
te maecken met zaecken te ververschen, die hunne vorsten en voorouders betroffen.
Homeer verhief de daeden en rampen der Griecken, zijne landslieden, en trompette wat
geduurende en na het belegh van Troje gebeurde. Maro geleide Aeneas, na Priamus
ondergang, van Xanthus aen den Tiber, en huwde het Latijsche aan het Trojaensche
geslacht, waeruit de Romers zich roemen gesproten te zijn. Silius voert den Punischen,
Lukaen den burgerlijcken oorlogh. De poeten onzer eeuwe volgen der aelouden
voetstappen. Tasso doet der Christenen ooren na hem luisteren, terwyl hy Buljons
Christelijcke dapperheid voor Jerusalem zingt. Ronsard kittelt de Vrancken met zijnen
Francus, Hektors oir, den stam der Fransche koningen; en Hoofd, de Drost van Muiden,
streelt d'Amsterlanders en zijn geboortestad in Velzens treurspel, met de voorspelling van
de Vecht, en de Baethouwers met zijnen Baeto, der Katten vorst, waer van de
Baethouwers, nu Hollanders genoemt, hunnen oirsprong rekenen; en onder de Griecksche
tooneeldichters hangen Sofokles, Euripides en Aeschylus doorgaans om Ilium, en wat daer
aen vast is, gelijck wolken om het geberghte, en bouwen hunne bloedige tooneelen te
Thebe, t'Argos en elders, en smelten tot traenen van droefheid, of raecken aen 't hollen
van dolligheid en ydele inbeeldingen:


Eumenidum veluti demens videt agmina Pentheus,
Et solem geminum, & duplices se ostendere Thebas;
Aut Agamemnonius scenis agitatus Orestes,
Armatam facibus matrem, & serpentibus atris,
Cum fugit, ultricesque sedent in limine dirae.

Gelijck het Pentheus docht, wanneer zijn brein aen 't glijen
Geraeckte, dat hy zagh ontelbre Razernijen,
Twee Thebens in de lucht, twee zonnen klaer van strael;
Of Agamemnons zoon Orestes t'elckemael
Op 't hoogh tooneel gejaeght, terwijl met schrick bevangen
Hy vlood voor 's moeders geest, verzien met zwarte slangen
En tortzen, daer de Wraeck den drempel dicht bezet.

Het en is oock de reden niet ongelijck, dat onze eige zaecken ons meer ter harten gaen
dan die van vreemden en uitheemschen. Beneffens dit inzicht prickelde ons hier toe de
genegenheit, om eens (waer het mogelijck) den schoonen brand van Troje t'Amsterdam, in
het gezicht zijner ingezetenen, te stichten, na het voorbeeld des goddelijcken Mantuaens,
die een vier ontstack, dat geuriger en heerlijcker blaeckt dan de hemelsche vlam die den
fenix verteert; gelijck hy d'eenige fenix is in wiens schaduwe het ons lust (zijn wy des
waerdigh) laegh by der aerde te zweven; en uit wiens assche, eens om de honderd
jaerenm een fenix te voorschijn koomt, dien ick nu met den vinger niet en hoef te wijzen,
nadien de glans van zijn pennen alle de wereld in d'oogen schittert. Wy bouwden dit
treurspel op de gedachtenis, ons by de schrijvers en de faem daer van nagelaeten; en
stoffeerden en bekleedden de zaeck na de wetten, regelen en vrijheid der poezije; oock na
de toneelwetten, waer tegens wy wetende niet en misdeden, 't en waer Voorspel
van Gysbreght van Aemstel

Aen
Schout, Burghemeester, Schepens en Raed van Amsterdam

De trotze Schouwburgh heft zijn spitze kap
Nu op, en gaet de starren naderen,
En wellekoomt met dartel handgeklap
Al 't Raedhuis, en ons wijze Vaderen.
Het heiligh Raedhuis wijd den Schouwburgh in,
En wacht met zijn aendachtighe ooren
Soo vierigh als Karthagoos koningin,
Belust het droef verslagh te hooren,
Hoe Ilium van Argis werd verplet,
En door de torts in d'assche raeckte,
Dat, zoeter dan al 't Afrikaensch bancket
De tong, haer leckre zinnen smaeckte.
Het nieuw tooneel drie eeuwen springt te rugh
Om Aemstels vesten te verstooren,
En bouwt de wreedheid eene breede brugh.
't Aeloude Troje wordt herboren
En gaet te gronde in 't gloeiende Amsterdam.
Ons Amstel zal een Xanthus strecken,
Geverwt van bloed; de Kermerlandsche vlam,
Als 't Griexsche vier, de daecken lecken.
't Bestormt stadhuis dat zweemt na Primas hof.
Hoe kort kan 's werelds pracht verandren!
Hoe stuiftze wech voor wind in roock en stof!
Kristijene strecken hier Kassandren,
Ny 't hair gesleurt. De bisschop Gozewijn
Besprenckelt als Priaem d'autaeren,
Daer Pyrrhus woed en moord in Haemstees schijn,
En geen Klaeris noch grijze hairen
Verschoont. De helsche en goddelooze Vries
Geen snoode Ulysses wijckt in boosheyd.
Noit lee Heleen door 't schaecken dit verlies,
Dat door des schenners trouweloosheid
Vrouw Machtelt dee. De schalcke Vossemeer
Bootst Sinons aerd na in 't stoffeeren.
Het zwanger paerd van Troje baert 'er weer
De krijghslien, die de kans doen keeren.
Heer Gijsbreght draeght zich als Anchises zoon,
En word door tegenspoed niet slapper:
Zijn deughden staen in top voor elck ten toon,
Niet min godvruchtelijck als dapper.
Proost Willem stort in 't ptiesterlijck gewaed,
Als Panthus, Phebus priester, neder.
Vrouw Badeloch, die op Kreuze slaet,
Verbeeld ons, hoe getrouw en teder
Oprechte liefde in rampen is belaen
Met haer beminde wedergade.
In Veenerick herleeft de kleine Askaen,
Waermee de held op Gods genade
Zich scheep begeeft, en op een beter wacht;
Dat wy ter goeder uur beleven,
Nu Amsterdam en 't Aemstelers geslacht
Zijn kroon ten hemel heeft geheven.
Zoo eens de vree ons scheeprijck Y bestrael,
En 't oorlooghs onweer rust van ruisschen,
Kiest gans Euroop dees stad tot Amirael;
En 'k zie eer lang ons zilvre kruissen,
Bezaeit met goud van starren eerst ontdeckt,
En 't wapen tot een hemelsch teecken
Om hoogh, van mist noch aerdschen damp bevleckt,
Den zeeheld hart en moed in spreecken,
Daer hy, beducht door 't gieren van de naeld,
In d'yszee drijft en dwaelt.

Op den Nieuwen Schouwburgh

Aen den raedsheer
Nikolaes van Kampen

Wy bootzen 't groote Rome na in 't kleen,
Nu Kampen bezigh is met bouwen,
En na den hemel vaert met hout en steen.
Geschut noch donders van kortouwen
Versteuren hem, terwijle Spinola
Van boven ziet zijn maenden krimpen
In 's Princen weecken, en hoort in Breda
Ons kort, zijn lang belegh beschimpen.
De bouwkunst bloeit in 't midden van 't gevecht.
En opent schouwburgh en tooneelen;
Daer strijckt de grijze Raed het voorhoofd slecht.
En word door droeve en blijde speelen
Verquickt; daer groeit ons Amsterdamsche jeughd,
Die in haer schick den bouwheer prijzen,
Zoo dat zijn naem, op 't schatren van haer vreughd,
Tot in den boogh om hoogh koomt rijzen,
En stuit 'er op, en barst ten venstren uit.
Pompejus zou zijn eer benijden,
En Scaurus zelf, vernamen zy 't geluid,
Dat, na'et verloop der eerste tijden,
Hun faem verdooft, mits 't oude Rome vlack
Ter aerde plofte met zijn wallen,
En 't ijsselijck gevaerte kreegh een' krack,
In puin begraeven of vervallen.
De krijgh ziet heiligh noch onheiligh aen:
Wat kan 'er tegens staen?
Kort Begriip

Gysbreght van Aemstel, heer van Aemstelredam en Aemsteland, met meer treffelicke
heeren en edelen, om het vangen van graef Floris, die den ouden adel verdruckte, en
vrouw Machtelt van Velzen, zijn zusters dochter, schendigh verkrachte, lang in
ballingschap omgezworven hebbende, quam, na de dood van 's graeven erfgenaem, weder
t'Aemstelredam; maer de graefsgezinden (waeronder Kennemers en Waterlanders de
verbittersten waren) belegerden hem in zijn stad een rond jaer lang, en om die te
ermeesteren, verzierden ten leste eenen aanslagh, en gelieten zich ofze aftrocken. Die van
de stad vervolghden hen een stuck weghs, en brogten Vosmeer, den doortrapten spie,
uitgemaeckt om d'Aemstelredammers te bedriegen, gevangen. Dezen, van Gijsbreght
ondervraeght, werd het leven geschoncken, en belast het rijsschip, genoemt het Zeepaerd
(waer in het puick van ridderen en knaepen en de bloem der krijgsleden, met den reus,
verborgen lagen) te helpen inhaelen. Ter middernacht, zijnde Kerstnacht, eer de maen op,
en terwijl de burgery zonder achterdencken ter kercke in haeren yver opgetrocken was,
overweldighde de verborge laege de Haerlemer poort, en Vosmeer stichte brand in 't
rijsschip en door al de stad; waerop Diederick van Haerlem met zijn kryghsvolck, dat zich
heimelijck in 't Katuizers klooster onthiel, en voort Willem van Egmond met het gantsche
leger, 't welck spade in den avond weder keerde, binnen ruckten. Broer Peter, deken van
de groote kerck, bragt d'eerste tijding op het huis, zoo mevrouw van Aemstel over haeren
droom en gezicht vast bekommert was; dies de heer van Aemstel, gevolght van de reedste
bloedverwanten en bondgenooten, na den Dam vloogh, en daer en elders orden zocht te
stellen, en kerck en marckt te beschermen, doch al vergeefs; waer van Badeloch bescheid
kreegh door zijnen broeder Arend. Het raedhuis middelerwijl bestormt en vermeestert
zijnde, raeckte Gijsbreght van daer in het Klaerisseklooster, begeerigh om bisschop
Gozewijn van Aemstel, zijnen oom, en d'abdis Klaeris van Velzen, zijn nicht, te bergen;
het welck zy weigerden. De vianden op d'abdy aenvallende, dwongen den heer over den
binnen-Aemstel te vluchten. Hy aldaer de nieuwe zijde verloren en d'oude mede in brand
ziende, en hoorende de ruitery de Doelebrugh over trecken, weeck na den burgh met
eenen hoop vlughtelingen, en verhaelde zijn gemaelin het overige van zijn wedervaeren;
gelijck oock de bode kort daer op hem verslagh dede, hoe het met d'abdije en al de stad
voort afgelooopen was. Terstond dedemen van 't slot eenen uitval en werd binnen
gedreven, met verlies van Arend van Aemstel, dien de broeder doodlijck gewond boven
brogt, daer hy daetelijck den geest gaf. Strax quam den heer van vooren het huis
opeisschen, het welck Gijsbreght hem rustigh afsloegh. Maer terwijl hy ijverde om
gemaelin en kinders met allen den gevlughten scheep te doen gaen, en voor had zelf het
huis te verdedigen, verscheen 'er Rafael, een der zeven engelen, die hem vermaende zich
met allen den zijnen te water en na Pruisen te begeven, en daer een stad, die noch Holland
heet, te stichten, en vertrooste den godvruchtigen held met de voorspelling der
toekomende grootheid van Aemstelredam en 't geluck zijner nakomelingen. En daer op
verliet Gijsbreght het slot. Het tooneel is voor en in de stad en op het huis. Gijsbreght van
Aemstel doet de voorrede. De Reien bestaen uit Amsterdamsche maeghden, edelingen,
Klaerissen en burghzaten. Het treurspel begint na middagh ten drie uuren, en eindigt in den
morgenstond. 
Spreeckende Personagien

Gysbreght van Aemstel
Willebrord          Vader van 't Kathuizers Klooster
Arend van Aemstel        Gijsbreghts broeder
Vosmeer             de Spie
Rey van Amsterdamsche maeghden
Willem van Egmont   veldheer
Diedrick van Haerlem     maerschalck
Hoplieden
Portier van 't klooster
Rey van Edelingen
Badeloch            vrouw van Aemstel
broer Peter         deken
Bondtgenooten
Rey van Klaerissen
Gozewyn van Aemstel bisschop van Uitrecht
Klaeris van Velzen       abdis
Rey van Burghzaten
Bode
Vlughtelingen
De heer van Vooren  met den trompetter
Adelgund       Gijsbreghts dochter
Veenerick      Gijsbreghts zoontje
Rafael              een der zeven engelen

Stomme


Katuizer
Egmonds soldaten
Gysbreght van Amestels dienaers
Witte van Haemstee       Graef Floris onechte zoon
Het eerste bedryf


GYSBRECHT VAN AEMSTEL
Het hemelsche gerecht heeft zich ten lange lesten
Erbarremt over my en mijn benaeuwde vesten
En arme burgery, en op mijn volcx gebed
En dagelix geschrey de bange stad ontzet.
De vyand, zonder dat wy uitkomst durfden hopen, 
Is, zonder slagh of stoot, van zelf het land verlopen.
Mijn broeder jaaght hem na. Zy nemen vast de wijck,
En vlughten haestigh langs den Haerelemmer dijck.
Zoo stuift de zee voor wind met haar gedreve golven
Zoo zaghmen menighmael een kudde wrede wolven
En felle tigers vlien voor 't ysselick geschreeuw
Van aller dieren vorst, den hongerigen leeuw,
Om niet al levendigh en versch te zijn verslonden
Van hem, die op zijn jaght geen aes en had gevonden.
Hoe snel, hoe onverziens is deze kans gedraeit!
Alhier, daer 't leger lagh, is 't veld alsins bezaeit 
Met wapens en geweer, verbaest van 't lijf gereten,
Van ingebeelden schrick, en uit der hand gesmeeten,
Om zonder hindernis te vlieden langs den wegh.
Ja op 't verjaeren zelf van 't jaerige belegh
Word d'afgestrede muur van 't lang belegh ontslaegen.
Hoe zal het gansche land van ons verlossing waegen!
De Kermerlander had met Waterlander dier
Gezworen duizendwerf, dat hy met zwaard en vier
Vernielen zou eerlang de menschen en de daecken,
En tot een kerreckhof en asch en puinhoop maecken
Mijn oud, mijn wettigh erf, en delven al mijn eer
In eenen poel, tot wraeck van Floris hunnen heer,
Om wiens vervloeckte dood ick lijde zoo onschuldigh,
Als yemant lyden magh, doch draegh mijn kruis geduldigh;
Of zoo ick schuldigh ben en heeft het my gemist,
't Is uit onnoozelheid, en zonder argh of list.
Neef Velzen, lang geterght, van eige wraeck geprickelt,
En Woerde hebben my hier in gewickelt,
En 't schoonste voorgestelt, en eerst de zaeck verbloemt
Met wonderbaeren glimp; maer 'k heb hun wit verdoemt,
Zoo dra als ick verstont, hoe grof zy zich vergreepen,
Met den gevangen graef op Engeland te scheepen,
En sloegh dien voorslagh af, ten beste van 't gemeen,
En ried de ridderschap en al de groote steen
Te roepen, om den vorst `ijn' moedwil te besnoeien,
En geen uitheemsche maght noch koningen te moeien,
Noch overzees geweld te haelen in het land,
Veel min het hoofd des lands te helpen aen een' kant;
Waer uit een springvloed is van zwarigheen gesproten,
Die over steden ging en vast gebouwde sloten,
En dorpen zonder end, en menschen zonder tal,
Van allerhande staet, dien 't eeuwigh smarten zal.
Noch hiel de wraeck geen' stand, en gaf zich noyt te vrede,
Al had zy uitgeroit ten negenste gelede,
Wat Velzens stram bestond, of van zijn maeghschap scheen.
De nieuwe ridderschap en steden in 't gemeen
Verbonden zich wel streng, met diergezwooren eeden,
Handtasting en geschrift, dat zy bezeeglen deden
Van nu in eeuwigheid met onverzoenbren haet,
Aen Woerden, Velzens bloed en Aemstel dezen smaed
Te wreecken, en van zoen te reppen noch te roeren.
Ons maegschap zit verdruckt, durf schil noch wapen voeren
En geeft gewilligh schot en lot, om zoo gerust
Te leven, en de glans des adels blijft gebluscht.
Hier holp geen tusschenspraeck van koningen en heeren.
Men wou mijn trouwe stad  noch 't onderst boven keeren
Met Burgery, met al wat my is hou en trouw.
De hoop was, dat de tijt allengskens slyten zou
De bitterheid des volx, en d'oude wrock versterven;
Waerom ick my getrooste in ballingschap te swerven
Veel jaeren achter een. Of ymmers, doen de zoon
Van Floris werd gehaelt in aller zielen troon,
Verhoopte ick zonder last van deze burgerije
Te keeren in 't bezit en d'erref-heerschappije
Van Vecht en Aemstelstroom; dan 't laes! 't is al om niet.
En was 't om my alleen, het was een klein verdriet.
Ick liet my zelf van lidt tot lidt in stucken zaegen,
En bam op my alleen de gruwlixste plaegen
Die oit tyran bedacht, was dan de schuld geboet,
En sprackmen daer mee vry mijn al t'onnoozel bloed,
Mijn lieve gemaelin, en willige onderzaeten.
Ick wou om hunnent wil alleen mijn leven laeten,
En springen in een' poel, en stoppen deze wel,
En dempen met een' sprong de nimmerzatte hel.
Dat weet hy, die het al bezichtight uit den hoogen,
En wat in duister schuilt, met zijn alzienden oogen,
Ontdeckt tot op den grond, en alle harten kent.
Waerom hy oock mijn Recht gehandhaeft heeft in 't end,
En met den zegekrans my heerlijck begenadight,
En tegens al de maght der vyanden verdaedight,
Die licht slaen  in den wind van ouds genote deughd,
Waer aen wy volck en vorst verplIchten van ons jeughd
Zoo yvrigh, zonder oit van trouwe te verandren.
Mijn vader heeft gestreckt een hoofd vn Waterlanderen
En Kennemers in 't veld, en met geweld alom
(Hoewel door nood geparst) vervolght den adeldom,
En aller vyandschap op zijnen hals geladen.
De koning Willem zou getuigen van zijn daeden,
Indien hy eenmael moght verrijzen uit het graf.
Ick zelf heb Floris trouw gehandhaeft by zijn' staf,
Zoo lang hy zat vervooght, en niet een woord kon spreecken.
'kHeb hem zijn vaders dood rechtvaerdigh helpen wreecken,
Het koninglijck gebeent ontdeckt, den Vries getemt,
En als geheimen raed in al zijn heil gestemt:
Met Brero voor de vuist het Vlaemsche heir geslaegen,
En in Kazant met kracht den standerd weghgedraegen,
Doen Guido nijdigh was, dat Floris, al t'uitheemsch
Gezint, zijn' erfgenaem wou huwen aen den Teems,
En Vlaendren Walchren zocht te trappen met zijn rotten.
Oock voer ick over zee, om hem de kroon der Schotten
Te zetten op het hooft, hoewel het anders viel.
Ick stond den graef en 't volck ten dienst met lijf en ziel,
En noch verzaemeltmen in 't harnas zoo veel troepen,
Die over Amsterdam en Aemstel wraecke roepen,
En brullen nacht en dagh, en zien niet hoe de vlam
Van deze fellen brand haer' eersten oirsprong nam
Uit Floris geile borst, en 't schandelijck omhelzen
En schennen van mijn nicht, die schoone bloem van Velzen,
'tVerongelijcken van den adel, in zijn Recht,
Bezworen met zijn' mond. Verblinde menschen, zeght,
Indien geen wrock en wraeck uw oogen en verblinden,
Zoud hy niet stofs genoegh tot Aemstels onschuld vinden?
Hoe zochtmen hem van ouds te maecken tot een' slaef!
Wat leed hy niet al leeds van Bisschop en van graef!
Men wou zijn loflijck bloed in 't bisdom niet gedoogen.
d'Artsbisschop aen den Rijn kon met zijn nijdige oogen
Niet aenzien ons geluck, gaf Gozewijn de schop,
En zette zijnen neef den hoogen myter op.
Wy streden om den staf, tot datze my en Woerden,
Aen weerzy van zijn paerd, tot een triomfe voerden
In Uitrecht, met veel smaeds, van yeder aengehoort.
Men heeft my ;t Vrielandsch slot ontweldight, hem Montfoort.
'kBeken: het slot was my met voorwaerde opgedraegen,
Maer nergens om gebouwt, dan om mijn land te plaegen.
'k heb 's graeven vangenis wel zeven jaeren lang
Bezuurt, en Zwaenenburgh noch afgestaen door dwang
Mijn erf in leen verkeert, en manschap moeten zweeren
Daer ick eerst God alleen, en anders geene heeren
En kende in mijn gebied, noch rekeninge gaf;
Noch dringtmen evenwel op my zoo stijf en straf.
Doch Haerlem draeght met recht de groote schuld van allen,
 Dat om zijn voordeel wrockt, en wenscht mijn stercke wallen
Te slechten tot den grond, in schijn van 's graeven zaeck,
En weet zijn baetzuht loos te decken met de wraeck,
Misbruickt hier toe de Zeeuw, de Hollanders en Vriezen,
Om door mijn grootheid niet aen eere te verliezen.
Zoo leit de zaeck bij my, en daer op ga ick aen,
En heb in 't zwaer belegh de stormen uitgestaen,
En dagh en nacht voor aen geworstelt op de wallen,
't Vermoeide volck gesterckt, en rustigh uitgevallen,
Mijn broeder Ot gequetst zien sterven in mijn' schoot
Krackeelen neer geleit, in brand, in hongers nood
Ghelijck een vader my voor 't algemeen gedraegen.
En noit bezweeck mijn moed in droeve nederlaegen;
Noch 'k blies my zelven op in voorspoed, noch zocht roem
In 's vyands ondergang; hoe noode ick vyand noem
Die onverzoenlijck zich tegens my verzetten,
En wenschen met mijn bloed hun blanck geweer te smetten.
'k Vergeef hen dese feil en die onwetendheid,
En stel my in zijn hand, die Recht van onrecht scheid,
En streckt in 's hemels stoel der onderdruckten trooster.
Maer 'k zie den vader daer van ons Katuizers klooster
Genaecken van ter zy, op dat hy my begroet.
Hy schijnt om ons geluck verheughd en wel gemoed.
'k Zal best verstaen uit hem, die noit en was besproken,
Waerom het leger zy dus schichtigh opgebroken.

     WILLEBRORD, GYSBREGHT VAN AEMSTEL

WILLEBRORD
Myn welgeboren heer, de zoete Jezus zy
Met u en uwe stadt, en sta u eeuwigh by
In allerhande nood. De Broeders van ons orden
En ick zijn zoo verblijd, als ofwe levend worden
Getrocken in den troon van Gods volmaeckte vreughd.
Ons klooster zingt en klingt, en is niet meer verheughd 
Op 't allerhooghste feest en heiligh jaergetije,
Het welck de kercke viert ter eere van Marije,
Die zuivre moedermaeghd, of Christus haeren zoon,
Die ons verloste aen 't kruis, en droegh een een doorne kroon,
Als nu om uwent wil, die van de wreede plaegen
Des goddelozzen krijghs verlost zijt en ontslaegen;
Nu al uw vyanden verbaest zijn doorgegaen,
En laeten tenten, tuigh en hunne hutten staen,
En alles wat zy meer uw volck ten besten geven.
'k Geloof, Gods engel zelf die heeftze weghgedreven,
Als 't heir des Assyriers, die zijn vermeetle stem
Hiskia hooren liet, tot voor Jeruzalem:
Het welck in eenen nacht zoo wonderlijck verkeerde,
Doen een die 't al regeert, dat stoffen hem verleerde.
Hoe menigh dreigement en vloeck heb ick gehoort!
Wat heeftmen gift en gal gebraeckt, en brand en moord
Getiert, en 't gansche jaer gescholden en gekreten,
Niet anders of zy u met tanden wouden eten!
d'Een zette u levend en geketent op een radt, 
Een ander rolde u naeckt in Velzens spijckervat,
Een ander wou uw hoofd, uw beckeneel, vergulden
En vatten in fijn goud. 't Was byster hoeze brulden,
En deelden bloed voor wijn, uw vleesch voor voedsel uit,
En keven om 't geraemt, en dongen na uw huid,
En wouden die getouwt op eenen kete; spannen,
Tot endeloozen schrick van schelem en tyrannen.
Maer God zy eeuwigh danck, die hunne boosheid schut.

GYSBREGHT
Dien d'opperste beschermt, die heeft een vaste stut.
Godvruchte vader, dat u God en Christus loonen,
Nadien de broeders zich met u zoo gunstigh toonen
Te mywaert. Ick vertrouw: uw vierige gebeen,
Die hebben dagh en nacht voor mijne stad gestreen,
De stormen afgekeert, en 't vier van onze daecken;
Want wapens zijn onnut, zoo d'englen niet en waecken,
En 't yverigh gebed van 't geestelijcke volck.
Wat hing u over 't hoofd een zwarte en donkre wolck
Van zwaerigheen, terwijl hier 't leger heeft gelegen!
Ghy zijt niet midgedeelt in 's oorlooghs milden zegen.

WILLEBRORD
Geen hair is ons gekrenckt, geen overlast gebeurt.
Men heeft het klooster noit in zijnen dienst gesteurt.
Wy hebben staegh volhard in onzen ouden yver.
De boomgaerd leed geen scha aen vruchten, noch de vyver
Aen visschen, noch de kerck aen d'allerkleenste ruit.

GYSBREGHT
Wie heeft dan des soldaets baldaedigheid gestuit?
Wat hiel zoo kort in dwang die breidelooze gasten?

WILLEBRORD
Met geen inlegering wou Egmond ons belasten,
Behalven dat hy zelf en zijne lijfwacht mee
(Die altijd tuchtigh is) hier nam zijn legerstee,
En boven onze poort liet aenslaen 's graeven waepen,
Daer wy in zekerheid gerust op moghten slaepen.

GYSBREGHT
Dat doet my wel, gelijck een liefelijcke lucht.
Ick zelf en al de stadt was meest om u beducht,
En vreesden ofghe lang verjaeght waert, en geplondert.
Maer vader, zegh my eens: een yeder is verwondert,
Waerom 't verbittert heir zoo onverziens vertrock,
En liever niet volharde in 't opzet van zijn wrock.

WILLEBRORD
Verwonder u niet eens: de nood heeft hen gedrongen.

GYSBREGHT
Mijn burgers lagen stil, en 't leger onbesprongen.

WILLEBRORD
Van buiten wel, maer niet van binnen, dat ghy 't weet.
Het wintert fel, wanneer 't een ondier 't ander eet:
Zoo ging 't in 't leger toe. Belieft het u te hooren
Al 't geen ich heb gehoort met dees mijn eigen ooren,
En met mijn oogen zelf gezien noch dezen dagh?

GYSBREGHT
Godvruchte vader, spreeck; ick luister na'et verslagh.

WILLEBRORD
Na dat ick d'oversteen een wijl had hooren mompelen
Van Amsterdam al stil by duister t'overrompelen,
Rees tusschen Diederick zelf en Egmond een krackeel,
Dat uitborst meer en meer, en yeder trock een deel
Van 't krijgsvolck op zijn zy, en zocht het stuk te stijven,
En na zijn eigen hoofd den aenslagh door te drijven.
Veel hoplien yverden te slissen het gheschil.
Maer Diedrick, stijf van kop, die nimmer luistren wil
Na reden noch bescheid, en 't veld behoud met kryten,
Werd trotzer, overmits de lange Klaes van Kyten,
De Sparewouwer reus, zoo onbeschoft als groot,
In alles wat hy dreef hem hulp en bystand bood,
En Egmond met zijn klock en grove stem vervaerde,
En dreef hem met een vuist, dat hy een wijl ter aerde
In wijm lagh en voor dood. Die moedwil en die hoon,
Den veldheer aengedaen, ging veelen aen hun kroon,
En zonder het ontzagh des reuzen, fel gebeten,
Men had malkanderen terstond in 't hair gezeten,
En onder een banier malkanderen aengerand.
Men raesde een heele weeck. De haet, het misverstand
En misvertrouwen wies. Daer sporrelden de zinnen.
Men vreesde min de stad en meer verraed van binnen;
Tot dat al d'oversten verzaemelden heel stil
In 't klooster, dezen dagh, tot slechtingh van 't geschil;
Doch al vergeefs: men was veel eer gezint te vechten,
En dees oneffenheid met degens te beslechten,
Dan recklijck en bedaert te luistren na verdragh.
Ick trad'er in den hoop, gelijck ick zomwijl plagh,
En sprack hen toe, en broigt aldus hen aen 't bedaeren:
Manhafte hoplien, God wil 't leger spaeren
In onderlingen peis, het eenigh dat'er magh
Uw' vyand, wie 't oock zy, gedijen tot ontzagh.
De tweedraght is een pest, die allen staet te schroomen.
Gedenck dat u de stad, die 't rieckt, op 't lijf zal koomen.
Wat middel is'er om den Aemstel 't hoofd te bien,
Nu elck, wantrouwigh, d'een na d'ander om moet zien?
Ghy zijt, aleer men 't gist, geslaegen of gevangen.
Wanneer de harder dwaelt, wat pad, wat rechte gangen
Kan d'arme kudde gaen? Dus maeckt een kort besluit:
Verdraeght het scheel, of schort den krijgh, en scheidt'er
uit,
En keert van waer ghy quaemt. Waer toe veel wercks begonnen,
Berockent zoo veel spels, als 't niet word afgesponnen?
Ick merckte dat mijn raed niet weinigh en vermoght.
Men nam mijn woorden in. Zy kregen achterdocht,
En zorge voor gevaer van uw versteurde wallen,
En dat de burgery en landzaet uit moght vallen.
Daer liep een klein gerucht: ghy waert al op de been!
De doodschrick qua'er in. Men ruckte 't heir by een.
Men brack al heimlijck op, en zonder eenigh teecken
Van horen of trompet, of hut in brand te steecken.

GYSBREGHT
Ghy hebt de stad en my geen kleinen dienst gedaen,
Een deughd, die nimmer zall uit mijn gedachten gaen.
Gedenck my in 't gebed voor uw autaer ten goede.

WILLEBRORD
De lieve Jesus neeme u eeuwigh in zijn hoede.

AREND VAN AEMSTEL, GYSBREGHT VAN AEMSTEL, VOSMEER

AREND
Heer broeder, zijt gerust en luid van vreughd de klocken!

GYSBREGHT
Waer is 't heir? Hoe veer waert ghy hen nagetrocken?

AREND
Ontrent een booghscheut weeghs aen geen zy Slooterdijck.

GYSBREGHT
Hoe ging 't u op den tocht?

AREND
               Zy stoven algelijck
Voor uit, als voor den wolf een kudde onnoosle schapen.
Mijn volck hoefde op dien toght geweer noch eenigh waepen,
En keert met rijcken buit. De Kermers scheenen stom,
Want hoemen 't vechten zocht, zy zagen niet eens om,
En reckten vast hun pad, van doodzen schrick bezeten.

GYSBREGHT
Noit kraeide haen, als hem de kam was afgebeten.
Een dogh en baste noit, maer droop, als hy 't verloor,
Met ingetrocken staert en hangende ooren door.
Wat vogel brenghtghe dus geknevelt en gevleugelt?

AREND
't Is eener uit de vlught van 't vlughtige geveugelt,
Gegrepen buiten dijx, alwaer hy stack in 't slick.
Hoe beeft hy! 't Aengezicht ziet doods en bleeck van schrick.
Hy is gesleept, gesleurt, en heeft veel smaeds geleden.

GYSBREGHT
Een woedende gemeent en staet in recht noch reden,
Wenze yemant over magh. Men breng hem hier voor my.
Wie zijtghe? Waer van daen?

VOSMEER
               Heer Gijsbreght, strafme vry.
Ick ben van 's vyands volc, en waerdigh om te sterven.
'k heb mee gezocht uw stad en burgers te bederven,
En duizendmael verdient een schandelijcke dood.
Ick geef my in uw hand, geparst door hoogen nood.
Mijn ramp wil Kennemer en Waterland behaegen,
Maer 'k zal de dood van u met minder pijn verdraegen
Dan van mijn eigen volck, dat zich ondanckbaer toont,
En mijn' getrouwen dienst zoo onrechtvaerdigh loont.

GYSBREGHT
Wat zijtghe voor een gast? Of in wat land geboren?

VOSMEER
Ick ben een Goyers kind, vervallen in Gods tooren,
Te Haerlem opgevoed. 'k Ontliep mijn' oudren vroegh.
Mijn vader vielme hard, want ickme paslijck droegh.
'k Heb al mijn leven lang gevolleght vreemde Heeren,
En buiten moeten, 't geen ick t'huis niet woude leeren.
De bittere armoe heeft mijn herssenen gewet.
'k Heb menigh stuck verziert en 't lijf daer na gezet,
Om door een braeve daed of aenslagh op te raecken,
En door een anders scha eens mijn fortuin te maecken;
Maer altijt heeftze my den rugge toegewent;
Doch noit zoo dwars als lest. Het noodlot, ick beken't,
Is stercker dan de mensch of zijn geboortestarre.
En of ons brein yet bouwt, dit stoot het al om verre,
Met eenen dertlen voet. Met wat een listigheyd,
Met wat een' rijpen raed was d'aenslagh aengeleit,
Om te vermeesteren uw lang bestormde muuren.
Zoo Vosmeer na zijn' zin dat schip had mogen stuuren,
Gelijck het by hem lagh, zij hadden, het is waer,
Gewonnen in een uur door list, dat in een jaer
Door uiterlijck geweld noch stormen werd verovert.
Het schijnt dat d'oversten verblind zijn en betovert.

GYSBREGHT
Sta op, en heel my niets van alles wat ghy weet.

VOSMEER
Nu ben ick ymmers vry van Hollands dieren eed,
En Egmond kan my hier niet heeten of verbieden.
Hy dreightme met de dood, en parstme hier te vlieden.
Myn aenslagh is verbrod en ydel en onnut.
Heer Gijzelbreght, gena. Ick geef my in uw schut.
Ghy kuntme, wiltghe slechs, een vriend en vader strecken,
Nadien ick u 't verraed volkomen wil ontdecken,
En hoe 't geschoren lagh in 's krijghs geheimen raed,
Tot ondergang vanu en uwen heelen Staet.

GYSBREGHT
Ontbind den knecht; zoo magh hy onverhindert spreecken.

VOSMEER
De hoplien wenschten dick het leger op te breecken,
Nadien met storm op storm en endeloos gevecht
Het heele ronde jaer niet meer was uitgerecht
Dan moeite en volck gespilt, en tijd onnut versleten,
Het welck zoo menighmael den veldheer werd verweten,
Een smaed die lastigh viel; en hiel hem niet verplicht
Zijn eer en eed, hy had zijn ancker lang gelicht;
En och, of 't waer gebeurt een goede wijl te voren,
My waer dit ongeluck noch onheil niet beschoren,
Want 't is een maand geleen, dat ick hem heimlijck ried
Te maecken, op mijn woord, een ende van 't verdriet,
En zoo hy was gezint een luttel volx te waegen,
Ick wou hem in de stad op bey mijn handen draegen,
En stappen zelf voor aen, en maecken hen het spoor.
Ick opende mijn wit en sloegh het middel voor.
'kHad zomtijds door de graft, by duyster nacht, gezwommen,
En al de wacht bespied, en 't groot rondeel beklommen,
Dat aen den hoeck van 't Y uw sterke stad bewaert.
Hier lagen Blijden in en ander krijghsgevaert.
'kNam aen, en 't kon geschien, door muur, door al te booren,
Recht waterpas, zoo stil, dat niemant my zou hooren.
Wanneer nu door de breuck een krijgsman heenen moght,
Zou 't braefste puick, hier toe geloot en uitgezoght,
De graft, daerze ondiepst is, met rijs op Kerstnacht dammen,
En kruipen in 't rondeel om d'eerste poort te rammen,
Als d'afgewaeckte wacht gevelt lagh en vermoort.
Het heir dan over dam en door geramde poort
Aen 't nederhouwen, wat op straet zich openbaerde,
Terwijl de burgery kappel en kerck bewaerde.
En 't was te nacht de tijd; en vraaghtghe na bewijs?
Ghy ziet, hoe daer een schip, het Zeepaerd leit, vol rijs,
Het wlck men door de vlught verzuimt heeft en vergeten.
Wat werdt'er niet al tijds met kibbelen versleten!
De hoofden laegen vast ellendigh over hoop.
Men schoof de schuld op my: 'k had menschen vleesch goed koop,
Noch wist niet wat ick dreef; zy zouden 't niet gehengen,
Dat ick het volck zoo licht zou op de vleeschbanck brengen,
En jagen in hun dood. -- Dus ging 't aen d'eene zy;
Aen d'andre stemdemen eendraghtelijck met my.
Terwijl verliep de kans, en d'aenslagh die bleef steecken.
Doen zochtender een deel hun leed aen my te wreecken.
Daer quamen, zonder slot, vee;l klghten t'mijnen last:
Ick was een tovenaer; en daer op raeckte ick vast,
En most, door pijn geparst, al 'topgedichte melden.
Men doemde my ter dood, en heden zou 't my gelden.
Maer gistren avond brack een vriend mijn boeien los.
Ick vlughte langs den dijck, gelijck een hollend ros,
Doch hielt'er niet, uit angst van 't leven te verliezen.
Ick zloegh ter zijen af, en schoot'er in de biezen,
En stack in diep moerasch al den verleden nacht.
Zy trocken my voorby. Ick hielme stil, en zagh't;
Tot dat uw burger quam de Kermers na gevlogen.
Ick riep om hulp, en werd uit het moerasch getogen,
Want anders was ick daer gebleven en versmoort.
Doch zoo ick sterven moet, 'k wil liever voor uw poort,
Aen wie ick 't heb verdient, dit lastigh leven laeten,
Dan by mijn eigen volck, die my met onrecht haeten.

GYSBREGHT
Ga heen, ick schenck u 'tlijf. 'T en is geen straffens tijd:
Wy zijn van onsen hals de groote vyand quijt.
'k Ontfang u in mijn dienst, en zal u wel betaelen.
Ga, help terstond het rijs en 't Zeepaerd binnen haelen.
De kou begint, en is nog veer van haer vertreck.
In 't wachthuis en op 't slot is hout en brand gebreck:
Men maghze stacx verzien, en barnen 't rijs tot asschen;
Zoo kunnen zy hier mee de vesten niet verrasschen.
Ick hoor: de Goyer doet de waerheid niet te kort,
Want zijn vertelling stemt met vader Willebrord.

REY VAN AMSTERDAMSCHE MAEGHDEN
Nu stelt het puick van zoete keelen,
Om daer gezangen op te speelen,
Tot lof van God, die op zijn troon
Gezeten is, zoo hoogh en heerlijck,
Van waer hy zien kon, hoe begeerlijck
Het Sparen stack na Aemstels kroon;
Hoe wraeck met zwaerden en met speeren
De torenkroon van 't hoofd wou scheeren
Der schoone en wijdvermaerde stad,
En rucken door geweld van benden
Der vesten gordel van haer lenden,
En plondren haer kleenood en schat;
En schenden d'edele en getrouwe,
Gelijck de schender Velzens vrouwe,
Wel ruim zoo waerdigh als Heleen
Den brand van een herboren Troje,
En krijgh, die 't overschot verstroje,
Na datmen jaeren heb gestreen.
Waer is de reus met al zijn stoffen,
Die Gijsbreghts stad ter neer wou ploffen,
En om haer' muur zijn armen slaen?
Wat ydle schrick heeft hem geslaegen?
Wat ydle vreeze magh hen jaegen,
Die nu met schande strijcken gaen?
'tIs tijd de kercken te stoffeeren,
Te danssen en te bancketteeren,
En met een' uitgelaeten geest
Dees blijdschap Aen de vreughd te huwen
Die wrolijcke englen ons vernuwen
Met zang, op Gods geboortefeest.
Treck in, o Aemstel, treck nu binnen,
Die zonder slagh kunt overwinnen.
Treck in, o braeve burery,
Die u zoo moedigh hebt gequeten.
geen eeuw en zal uw eer vergeten.
De hemel sta u eeuwigh by.
Het tweede bedryf

WILLEM VAN EGMOND, DIEDRICK VAN HAERLEM
HOPLIEDEN

EGMOND
Wy zijn by 't klooster weer, daer Willebrord in vree
Met al de broeders woont, en stort zijn avondbee.
'tZal nodigh zijn dat wy den hoplien openbaeren
Het geen op handen is.

DIEDRICK
               'tIs tijd, zy wisten gaeren
Wat hier van wezen magh. Verlos hen van die pijn.

EGMOND
Manhafte hoplien, hoort! Wy hebben, onder schijn
Van onderling krackeel, een' aenslagh voorgenomen,
Om beter tot ons wit op eenen sprong te komen.
Men heeft daer op het heir van daegh te rugh gevoert;
Mear dat en is het niet, waer opd e veltheer loert,
Noch 't geen men onder ;t volck veel dagen hoorde mompelen.
Ons wit is desen nacht den vyand t'overrompelen,
Nu hy zich veligh acht, en buiten krijghs gevaer.
Voor 't opgaen van de maen (ten duncke niemant zwaar)
Zal 't leger meester zijn van poorten en van vesten.
Wat is 'er dan voor u een rijcke buyt ten besten!
Hoe zultghe weiden gaen op 't slot en in de stad!
Zoo yemant streeft an eer, ick toon hem 't rechte pad,
De heirbaen van de deughd, om moedigh op te steigeren.
Zy offert u den prijs, 'ten zy't uw handen weigeren.
Wie rustigh is, die spreeck, en houde wapens ree.
Wie zich flaeuwhertigh vind, dat die te rugge tree.
Ick heb my op dit stuck met weinigen beraeden,
En 't Zeepaerd, 't welck eerst lagh aen 't Y, met rijs doen
laeden,
De Sparewouder reus, met yver aengezocht,
Ging met de bloem des volx en 't puick van al de grooten
Te nacht grootmopedigh scheep, op 't noemen van de loten.
Mijn broeder Wouter zelf, Vianen, met de zorgh
En hope van zijn huis: Abkou en Ryzenborgh,
Put, Grobber, Kuilenburgh, met Arckel, Borsslen, Vooren,
En 'sgraven zoonen beide; en 't schip, na dat wy hooren
Uit ons doortrapten spie, is al in stad gehaelt
Door Vossemeers beleit. Zoo dat 'er niets en faelt
Dan nu te nacht, zoo ras zy poort en sloten breecken,
En Zwaenenburregh viert, te letten op dat teecken,
En voort met alle maght te volgen op het licht
Des schrickelijcken brands, dien Vosmeer binnen sticht.

HOPLIEDEN
De veldheer geef slechts last; aen ons zal 't niet gebreecken.

EGMOND
Waer zalmen best een deel van 't oorloghsvolck versteecken?

DIEDRICK
't Katuizers klooster is ons 't reedst; het leit hier by.

EGMOND
Dat volck is liefst verschoont, en van inlegring vry.

HOPLIEDEN
't Is voor ons een korte wijl.

EGMOND
               Een Godshuis zoo t'ontwijen:
Ick heb het lang verschoont.

DIEDRICK
               Laet my daer mee betijen.
Ghy hoplien, voert terwijl den voortoght herwaert aen;
Wanneer ghy koomt, zoo zal het klooster open staen,
Of 't most my aen de maght, dat zweer ick hen, ontbreecken.

EGMOND
Ick gae terwijl na stad om Vosmeer noch te spreecken,
Die ter gezette tijd koomt zwemmen door den boom.
Versteur de broeders niet, maer hou u wat in toom,
Noch roept niet luid: men moght uw stem te verre hooren.

DIEDRICK
Een krijgsman laet zich niet van paepen ringelooren.

POORTIER, DIEDRICK VAN HAERLEM, WILLEBRORD

POORTIER
Wie klopt'er?

DIEDRICK
           Doe vry op, en vrees niet. 't Is uw vriend.

POORTIER
'tIs avond, en een tijd daer ons geen vriendschap dinet.
Koom morgen vroegh by daegh.

DIEDRICK
                    Wat sal ons hier gebeuren?
'k Zegh anderwerf: doe op!

POORTIER
               Men opent hier gheen deuren
Zoo spade. Ga uw gang. Koom morgen tijdigh weer.

DIEDRICK
Ick zegh voor 't lest: doe op! En doet ghy 't niet, ick
zweer...

POORTIER
Wie zijtghe, die dus raest, als wild en uitgelaeten?
Wy dochten langer niet om ruiters noch soldaten.
Heer maerschalck, wel, hoe dus? Wat jaeght u hier zoo spa?
Men sloegh u 't heiligh kruis, doen 't leger op trock, na.
'kGeloof niet dat ghy ons al weder zoeckt te quellen.
en koomtghe dus alleen? Waer zijn uw rotgezellen?

DIEDRICK
Ick koom alleen. Waer is uw meester Willebrord?

POORTIER
Ter kercke, daer hy vast en zijn gebeden stort.

DIEDRICK
Ga, roep hem, want ick moet dien goeden vader spreecken.

POORTIER
O Jesus, sta ons by: dit is een mislijck teecken.
Ick heb gebelt. Hy koomt. Ga, roep den vader, flux.
Soldaten brengen ons heel zelden veel gelux.
Wy zienze noo van voor, en allerliefst van achter.

DIEDRICK
Al wie een hopman huist, die heeft een' trouwen wachter,
En ridderlijck beschut, en hoeft geen poort noch slot.

POORTIER
De beste wachter is de stercke en groote God,
Die nimmermeer en slaept, en luistert na ons zuchten.
Wy bidden staegh om peis en haeten krijghsgeruchten,
En hooren met verdriet het kraeien van dien haen.
In oorlogh houden eerst abdy en klooster aen.

DIEDRICK
Ghy zat hier in 't belegh voor allen moedwil veiligh.

POORTIER
Wy weeten 't Egmond danck, en houden hem voor heiligh.
Daer is de vader zelf, zoo bleeck en afgevast.

WILLEBRORD
Heer maerschalck, wel, wat nu?

DIEDRICK
                    Ick koom by u te gast.

WILLEBRORD
Ghy zijt my welekoome, al koomt ghy ongebeden.
'k Verwachte u t'avond niet, en luister na de reden
Dat ghy dus schichtigh keert; daer is wat meer aen vast.

DIEDRICK
'k Verzoeck alleen aen u, en dat door Egmonds last,
Of ick wat krijgsvolck magh te nacht in 't klooster leggen.
Het is een krijgsmans bee; ghy mooghtze niet ontzeggen.

WILLEBRORD
'g Geloof, ghy deunt met my.
DIEDRICK
               't Is errenst, en geen spel,
En Egmonds eigen last. Hy gafme dit bevel.

WILLEBRORD
Hoe zalmen dit verstaen? Heeft Egmond dat bevolen?
Hy stack noit Godshuys aen, noch zocht zich by de kolen
Te warmen van dat vier. 'tIs enkel misverstand.
Ghy zijt my wellekoom, mijn heer, daer is mijn hand.
'k Zal u en uwen stoet gewilligh innelaeten:
Maer 't Godshuis op te doen baldaedigen soldaeten
Of ruitren, 'k ly het niet, 'k vermagh 't met geen gemoed.
Het klooster is Gods erf, en Jesus eigen goed.
Wie kloosters raeckt, die racekt den appel van Gods oogen.
Heer overste, geloof: 't is buiten ons vermogen.

DIEDRICK
't Is om een uur of twee te doen, ten hooghste dry.
Ick blijf u borghm en hou uw kerck en klooster vry
Van overlast en scham en zal de boosheid straffen.

WILLEBRORD
Met krijghsmans borreghtoght en heb ick niet te schaffen;
Al was 't de veldheer zelf, ick zey 't hem in 't gezicht.
Dit is een overoud en vorstelijck gesticht,
Verzorght in vree en krijgh met zegelen en brieven,
Dat wie het quetst, gedenck een' vorst des Rijx te grieven,
Die zeit: hy raeckt mijn kroon wie 't Godhuys yet misdoet.
Sint Andries is 't gewijd. 'T en past geen krijgsman voet.
't zy veer dat Diedrick nu 's Katuizers vyand werde.
Twee Alexanders zelfs, de vierde en oock de derde,
Gelijck de tweede Urbaen, bevestighden dit slagh
VAn Godsdienst, daermen Bruin wel d'eer van geven magh.
Ja, op dat geen gerucht zou steuren ons gemoeden,
Magh niemant deze plaets beneden honderd roeden
Betimmeren, veel min bezwaeren met den last
dien d'oorloogh na zich sleept, of eenigh oorloghsgast.
Wy staen op keizerlijcke en pauzelijcke wetten.

DIEDRICK
De wetten zwijgen stil voor wapems em trompetten.
De nood breeckt wet; ghy mooght op geene wetten staen.

WILLEBRORD
Ontwijd ghy dan 't gewijde?

DIEDRICK
                 Als David heeft gedaen,
Doen hy voor Sauls zwaerd te Nobe quan gevloden,
En zijnen honger boete aen priesterlijcke brooden,
Dat niemant en vermoght 't en waer 't gezalfde hoofd.

WILLEBRORD
De stoute Usia werd rechtvaerdelijck berooft
Van zijn gezondheid, die hy 't heilighdom ontwijde.
De Priesters hebben god en d'englen op hun zijde.
Dit is het errefdeel dat ons te beurte viel.
Hy laed des graeven vloeck rampzaligh op zijn ziel,
Die 't Godshuis in zijn Recht en vrydom wil verdrucken.
Hebt ghy een' aenslagh voor, 't en kan u niet gelucken.

DIEDRICK
Hoe luidt des graeven vloeck, dat ick u wel versta?

WILLEBRORD
Dat aller heilgen toorne en eeuwige ongena
Alleen niet treffen zal den kindren en den vader,
O gruwel! maer hy moet met Judas, Gods verrader,
Met lucifer en al zijn engelen vergaen,
En schaemrood en verdoemt voor Jesus vierschaer staen;
'tIs schrickelijck. Begint uw hart noch niet te beven?

DIEDRICK
Ja, 't klooster heeft dien vloeck den landsheer
voorgeschreven.

WILLEBRORD
Het zy daer mee zoo 't wil, men opent nu geen poort.
't Is Kersmis; 't klooster viert Gods vrolijcke geboort,
De hooghste feest van 't jaer; dus laet dit werrecksteecken.

DIEDRICK
Katuizer, hier en geld geen prevelen noch preecken.
Bewilligh mijn verzoeck en sta mijn bede toe,
Of anders ly dat ick het ongebeden doe.
De tijd verloopt, 't is spa: daer komen mijn soldaten.

WILLEBRORD
'k Getroost my eer de dood dan ick dit toe zal laeten.
Wat, wilt ghy 't Helsche vier op uwe halzen laen?

DIEDRICK
T'sa mannen, vaert vry voort, en steeckt het klooster aen.
't is koud, zoo mogen wy ons by de kolen warmen.

WILLEBRORD
Och maerscahlck, hou gemack, en wil u doch erbarmen:
't en is geen Kristen mensch, die brand in kloosters sticht.
Al wat het Godshuis heeft, huisvesting, vier en licht,
En spijs en dranck, het is voor 't krijgsvolck al ten beste.

DIEDRICK
Nu mannen, treckt vry in, treckt voor, ick blyf de leste.

VOSMEER, WILLEM VAN EGMOND

VOSMEER
Ick koom al heimelijck gezwommen door de grachten.
Waer sammelt Egmond nu? Hy zou my hier verwachten.
't Is doncker. Ick ben nat, en klippertand van kou.

EGMOND
Wel, waer of Vosmeer blijft? Ons afscheid was, hy zou,
Verzeker op dees uur alhier zich laeten vinden.

VOSMEER
Hier is de man al zelf. Die zich durf onderwinden
Een' aenslagh vol gevaers, moet passen op zijn tijd.

EGMOND
Weest welkoom, braeve borst. Nu blijckt het, datghe zijt
Een krijghsman, op wiens woord men wle een kerck magh bouwen.
Hoe hebt ghy 't met den heer van Aemstel al gebrouwen?

VOSMEER
Zoo geestigh, dat'er niets aen dezen aenslagh faelt.
De burgery heeft zelf het Zeepaerd ingehaelt,
Met zangen en triomf, als die van Troje deden.
Ick stuurde en hiel het roer: maer 't oorloghsvolck beneden
En liep geen klein gevaer. De bodem slorpte 't nat
Door 't stooten op een' pael, waer door een yeder zat
In 't water tot de knie, en vreesde te versticken.
Het ongemack was groot, noch durfde niemant kicken;
Doch 't leck geraeckte dicht, en stopte wonderbaer
Van zelf; doen brogt de hoest ons weder in gevaer, 
Vermits men 't schor geluid bescheidelijck kon hooren.
Zoo God niet had verdooft des Amsterdammers ooren,
Wy waren van ons stem en eige keel verraen.
Ick gaf my zelven moed, en hief eens rustigh aen
Te zingen dat het klonck, schoon hart en nieren krompen.
Dan trantelde ick van kou; dan viel ick aen het pompen.
Zoo raeckten wy in stad, daer als een waterval
Al 't volleck schoot na'et schip, van straet en burreghwal.
De geest van oud en jong door een scheen gespannen.
Men brogt het Vosmeer toe met kroezen en met kannen.
Maer 'tzagh er deerlijck uit, doen Gijsbreght liet gebien,
Men zou de naeste poort en 't slot van rijs verzien,
Want door het lang belegh en door de koude dagen
Was al de torf verbrand. Ick holpze rustigh draegen,
En scheen de gaeuwst van al, in 't bangste van dien nood;
Want had het lang geduurt, de zolder waert ontbloot,
Waer onder 't krijghsvolck lagh gedoken in zijn laegen.
Doch d'avond viel heel kort, en ick begon te klaegen,
En hiel me gansch vermoeit, en riep: van daegh genoegh
Geslaeft, men staeck het werck, en valle'r morgen vroegh
Met nieuwe kracht op aen. Het is nu tijd van vieren,
Nadien ghy van den schrick der Hollandsche banieren
Genadigh zijt verlost, en ick'er 'tlijf afbrogt.
Ick schonckze vry gelagh en gafze geld, en zocht
Geveinst den arrebeid tot morgen uit te stellen.
De tijd en lijd nu niet, u alles te vertellen:
Hoe slecht het in het schip en onder het krijghsvolck stond,
En elck verscheelde, en wat een yeder raedzaem vond;
Hoe ickze menighmael door dreigement dee zwijgen,
en konze, om 't leven zelf, niet aen 't bedaeren krijgen;
Hoe Arkel, zeer verkoud, zijn' eigen ponjaerd bloot
Gezet had op den strot, en trooste zich de dood,
Om al zijn mackers niet door 't hoesten te verklicken.
Nu schort'er dat wy elck ons werreck voort beschicken.
Het Zeepaerd, zwanger van gewapenden, zal gaen
In arbeid, en van vracht voor 't opgaen van den maen
Ontrent ter middernacht verlossen, als de kercken
Op 't hooghtijd zijn gepropt van menschen, die 't niet
mercken;
Dan zal de laegh, in twee gedeelt, eer 't yemant hoort
Terstond vermeestren gaen de Haerelemmer poort,
En rammenze met kracht; en ick, om u te lichten
Van veer, zal daedlijck brand in 't holle Zeepaerd stichten,
Dat midden in de stad by d'andre schepen leit.

EGMOND
De maerschalck wacht op u in 't klooster, al bereit
Terstond met duizend man de muuren in te trecken,
En 't leger leit niet veer. Ick ga het hen ontdecken.

VOSMEER
En ick al weer na stad. Nu, veldheer, pas op 't stuck.

EGMOND
God geef, dat u en my dees aenslagh wel geluck.

REY VAN EDELINGEN
Wy edelingen, bly van geest,
Ter kerke gaen op 't hooge feest,
Den eerst geboren heiland groetn,
En knielen voor de kleene voeten
Van 't kind, waer voor Herodes vreest;
Het kind waer voor een starre rijst,
Die Wijzen met haer straelen wijst
De donkre plaets van zijn geboorte,
En leit hen binnen Davids poorte,
Daer d'allerhooghste 't laeghste prijst.
Het Oosten offert wieroock, goud
En myr, tot 's levens onderhoud
Van hem, die, neergedaelt van boven,
In 't arme Bethlem leit verschoven,
Hoewel hy alles heeft gebouwt.
't Gevogelt, dat op wiecken zweeft,
Zijn nest, de vos zijn holen heeft,
En woont in bergen en in bosschen;
Een stal van ezelen en ossen
Den Schepper naulix herbergh geeft.
De kribbe hem een wiegh verstreckt, 
Die 't aerdrijck met den hemel deckt,
En elleck dier bestelt zijn voeder.
O kind, ghy zijt, gelijck uw moeder, 
Met pracht noch hoovaerdy bevleckt.
Hier voert de neergedaelde God
De trotze weereld om met spot
In zijn triomf, tot smagd der hoven;
Hier voert hy 't nedrigh harte boven
Met hem, in 't onverwinbre slot.
Hier schuilt dat godlijck aengezicht,
Waer uit de zonne schept haer licht,
En alle starren glans en luister.
Hier leit hy zonder gland in 't duister,
Die englen tot zijn' dienst verplicht.
Des hemels reien wiegen hem
In slaep met hunne zoete stem,
Die noit van vaeck en was beschoten, 
En weckt het hoofd van alle grooten,
In 't koningklijck Jerusalem.
Augustus Rijck verliest zijn eer;
De Roomsche scepter reickt niet veer;
Het Oost versmaed Latijnsche naemen;
Maer dees beheerscht het al te zaemen,
Oock daer de zonne neemt haer' keer.
De hemel, 't aerdrijck en de hel
Die luistren scharp na zijn bevel,
En ziddren voor de zuivre wetten,
Die hy door visschers laet trompetten,
En blaezen over duin en del.
De doecken daer dit kint in leit
In 't purper van zijn majesteit,
Waer in de harders hem aenschouwen,
Dien God de zielen komt vertrouwen,
Gelijck van ouds was toegezeit;
Dat God zijn kudde weiden zal,
En hoen voor ramp en ongeval,
En na'et verdwaelde schaepken vraegen,
En dat op zijne schouders draegen
Met vreughd by 't overigh getal.
Hier is de wijsheid ongeacht;
Hier geld geen adel, staet noch pracht.
De hemel heeft het kleen verkoren.
Al wie door ootmoed word herboren,
Die is van 't hemelsche geslacht.
Ghy die der vorten harten leit,
Gelijck een beeck, en schift en scheid
Het licht van dicke duisternissen,
Laet den tyran zijn' aenslagh missen,
Die den onnooslen laegen leit.
Het darde bedryf

BADELOCH, GIJSBREGHT VAN AEMSTEL, 
BROER PETER, BONTGENOOTEN, 
AREND VAN AEMSTEL

BADELOCH
Ick had zo haest niet aen mijn pronck en Kersnachts kleeren,
Om in de Kerck met al de stad te triomfeeren
Voor God, die 't leger dreef van d'aengevochten wal,
En zich vernedren quam in Bethlems arme stal,
Of 'k raeckte in eenen stoel aen 't sluimren en aen 't dromen,
En ben benaeuwt en bang uit mijnen slaep gekomen,
Gelijck de dauw getuight, die op mijn kaecken leit.

GIJSBREGHT
Wel liefste, wat is dit? Hoe zietghe zoo bescreit?
Wat nevel van vedriet bezwalckt uw blinckende oogen?
Sta stil, mijn lief, sta stil: uw Gijsbreght zalze droogen.
Nu kus hem eens, en zegh: wat is het dat u smart?

BADELOCH
My leit, 'k en weet niet wat, een zwaerigheid op 't hart.
Ick heb in mijnen slaep yet schrickelijx vernomen.
Een droom bezwaert mijn hart; gezichten doenme schroomen.

GIJSBREGHT
De droomen zijn bedrogh. Ghy vreest uit misverstand.

BADELOCH
Nicht Machtelt, dochtme, stond voor mijne ledekant,
Bedruckt, en in dien schijn, waer in zy by haer leven
My dick haer hartewee te kennen plagh te geven,
Wenze in haer traenen zwom, en van geduld berooft
De handen deerlijck wrong, en 't hair trock uit heur hoofd,
De blancke borsten krabde, en scheurde 't kleed aen flarden,
En zagh begruist van stof, zoo dat ick 't nau kon harden,
Noch hooren al 't gekarm en jammerlijck misbaer,
Noch 't schelden op den graef, voor schelm, geweldenaer,
Verkrachter van een vrouw, zoo kuisch, zoo welgeboren!
Helaes! zy quam my niet in die gestalt te voren
Waer mee haer zuivre ziel, van droefheid afgepijnt
In 't leven, nu voor God en d'engelen verschijnt,
Met eenen pallemtack in haer sneeuwitte handen,
En in het sneeuwit kleed, en oogen die nu branden
In 't hemelsch paradijs als starren aen de lucht.
Ick sprackze al schreiende aen, na eenen diepen zucht:
O adelijcke spruit van 't huis weleer te Woerden,
Om welcker ongelijck de helden oorlogh voerden,
Dat oorloogh, 't welck, na dat ghy in den hemel trockt,
Zoo onverzoenelijck tot noch toe smoockt en wrockt,
Wat oirzaeck drijft u hier op ongeruste paden?
Of koomtghe om onzent wil, met zwaerigheid beladen,
Om d'uwen by te staen in 't kommerlijck belegh?
Nicht Maghtelt, 't is vergeefs: de vyanden zijn wegh.
Wat treurtghe? Wy zijn vry van laegen, van bespringen.
Dus hellep ons om hoogh by God triomfe zingen.
Omring uw pruick met licht, in stee van lauwerkrans,
En ley der englen rey met vrolijckheid ten dans.
Zy schudde 't hoofd, en scheen van gramschap te veranderen
In 't aengezicht, en sloegh de handen van malkanderen,
En steeden, en zuchte zwaer, en borst in 't end dus uit,
Maer met een heesche keel en dof en schor geluid:
Onnoosle, zijtghe nu van vyanden ontslaghen?
en slaeptghe zoo gherust? En vreestghe niemants laegen?
Daer ghy, om mijnent wil, op 't alderuiterst zijt
En naest aen uwen val? Op, op, 't en is geen tijd
Van slaepen; het is tijd na andere gewesten
Te vlieden van dit huis. De vyand heeft de vesten.
De stad die staet in brand, het is met haer gedaen.
Oom Gijsbreght heeft vergeefs zijn burgers voorgestaen
Geen tegenworstelen noch strijden magh u baetne.
Gods heilgen hebben kerck en outers lang verlaeten.
Op, op! Bergh Gozewijn! Voor al mijn eenigh pand,
Klaeris, mijn zoete zorgh, aleer d'abdije brand,
Of eenich booswicht haer mishandel en misbruicke
Na zijn' vervloeckten lust, en zy haer oogen luicke.
Al zijn de straeten dicht bezet en naeuw bewaert:
'k Zal Gijsbreght ongequetst van spiets of eenigh zwaerd
En zonder eene nop van 't kleed door 't vier te zengen
Geleien, en gezond op dezen drempel brengen.
Verlaet dan flux dit slot; steeck af, op Gods gena,
En geef u zeewaert in, aleer het word te spa.
Al d'englen zullen u voor stormen en voor stranden
Behoedenm en de vloot behouden doen belanden.
Gedenck eens, welck een schrick mijn slaeprigh hart beving.
Mijn hair dat rees te bergh, en aen een yeder hing
Een druppel nats; het zweet begon my uit te breecken.
Mijn lijf werd kil als ys. Ick wou, en kon niet spreecken,
En schoot uit mijnen droom, al bevende en bevreest,
Greep toe, en zocht vergeefs t'omhezen haeren geest,
Die door mijn armen droop en wegh vloogh uit mijn oogen,
En liet my heel verbaest en van het spoock bedrogen.
Dat is het datme steurt, en in de zinnen speelt.

GYSBREGHT
't Is louter ydelheid, die zich het brein verbeeld.

BADELOCH
Och of het ydel waer! Ick heb mijn uur verslaepen
Om na de kerck te gaen. 't Is spade.

BROER PETER
                    Wapen, wapen!

BADELOCH
Bescherm ons, goede God, behoe ons voor gevaer.
'k Hoor onraed. Och, ik zorgh: mijn droom is al te waer.

GYSBREGHT
Broer Peter, wel, hoe dus? Wat port u zoo te roepen?
Wat jaeght u hier by nacht?

BROER PETER
               God lof, dat ick de troepen
Des vyands ben ontvloon, ter dood toe afgemat.

GYSBREGHT
Wat vyand? Hoe? Ghy raest.

BROER PETER
               De vyandt is in stad!
Het is met Amsterdam en met zijn hooge wallen
Gedaen; zy is de wraeck in 't end te buit gevallen.
De gruwelijcke reus heeft eene poort vermant.
Het Zepaerd lost zijn vracht en Vosmeer sticht den brand
In 't midden van 't gevecht, met schimpen en braveeren.
De wachters vechten flaeuw, en zine hen niet te keeren.
Het leger treckt vast in met duizenden, een maght
Zoo groot als Waterland noch oit te velde bragt,
En Kennemer en Vries en Zee- en Hollant t'zaemen
Met allen die, op ons gebeeter, herwaert quamen.
De Kerstnacht heeft gedient tot dit verraeders werck,
Bestaen voor maeneschijn, doen 't volleck in de kerck
Met offren bezigh was, en zingen in de kooren,
Vermits de stad vol vreughd, als Christus, scheen herboren,
Wy weder uit den muil der bleecke dood verlost.
Vergeefs heeft dit belegh u zoo veel zweet gekost,
en bloed en arrebeid, nu alles loopt verloren.

GYSBREGHT
Ick zal terstond om hoogh gaen zien van Schreiers toren.
Ghy dienaers, brengt mijn' helm en harnas by der hand.

BADELOCH
Helaes wat gaet my aen, in dezen droeven stand!
Is dat triomf? Heet dat zijn vyanden verjaegen?
Nu kentmen haerlem eerst; nu blijcken Egmonds laegen;
Nu lachenze om mijn stad, zoo lang door hen benijd.
Mijn goede vrome man gaet quijnen, en verbijt
Zijn leet des daeghs, en brengt de nachten door met waecken.
Ick vind hem menighmael met traenen op de kaecken;
En vraegh ick, wat hem deert: hy zucht, en antwoord niet,
En kropt zijn hartewee, en dubbelt mijn verdriet.
Hoe veel geluckiger zijn arme en slechte dorpen,
En hutten laegh gebouwt, min stormen onderworpen
Dan eenigh heeren huis dat door 't geboomte steeckt,
En daer het bulderen des winds zijn kracht op breeckt.
Weet hier van eenigh mensch, ick weet'er van te spreecken!
Als ick den ganschen tijd mijns levens overreken,
Van mijne bruiloft af, van dat ick zat verlooft:
Wat stormen zijn my niet gewaeit al over 't hoofd?
Wat toren is zoo hoogh, van waer ick deze baeren
En zee kan over zien van al mijn wedervaeren?
En wie zagh noch het end van dien begonnen strijd?
Hier mee ga ick mijn' man, naest God mijn toevlucht, quijt.

BROER PETER
Geduld mevrouw, geduld. God proeft zijn uitverkoren.

GIJSBREGHT
Ick kan bescheielijck en klaer 't geklicklack hooren,
En 't rammelen van 't stael; 't geluid koomt dichter by.
De schepen branden al, en schitteren in 't Y,
En in de Diemermeer en alle burreghwallen.
Ick zagh het groot gebouw, Jan Witten gevels, vallen.
En 't naeste huis daer aen dat staet in lichten brand.
De klocken kleppen vast. De heele waterkant
Die is in rep en roer. Het bloedigh zwaerd gaet weien.
Men steeckt er de trompet. Men hoort de menschen schreien.
Brengt hier mijn harrenas. T'sa dienaers, schaft geweer.
Al wie in 't harnas sterf, die sterft met krijgmans eer.
Waer vrienden in den nood? Waer zijn ons bondgenooten?

BROER PETER
Voor 't huis vergaren vast de besten van de grooten,
Als Heemskerck, die vol viers om uwe zuster quam,
Oudshooren, en Polaen, hoe grijs hy is en stram,
En Zwieten, Teilingen,  en Warmond en uw broeder,
En Kluick en Kraeienhorst. Geen tigers zijn verwoeder
Om aen te gaen op roof.

GIJSBREGHT
               Men roep hem voor den dagh.

BONTGENOOTEN
Mijn heer, 't is vechtens tijd, zoo vechten helpen magh.
Wy zijn getroost met u te leven en te sterven.

GIJSBREGHT
Ghy zult in eeuwigheid by God uw loon verwerven
Voor dezen trouwen dienst in mijnen lesten nood.
Ghy ziet hier anders niet voor oogen dan de dood;
Doch zooghe zijt gezint den vyand te verletten
Zoo veel als mooghlijck is en 't leven op te zetten
By stad en burgery, zoo volghtme; dat's u voor.

BONTGENOOTEN
Wy volgen algelijck, en houden 't zelve spoor.
Beschermt mijn lieven man, dat bid ick, vroome heeren.

AREND
Vrouw zuster, ick beloof: 'k zal zonder hem niet keeren.

REY VAN KLAERISSEN
O Kerstnacht, schooner dan de daegen,
Hoe kan Herodes 't licht verdraegen,
Dat in uw duisternisse blinckt,
En wort geviert en aengebeden?
Zijn hooghmoed luistert na geen reden,
Hoe schel die in zijn ooren klinckt.
Hy pooght d'onnoosle te vernielen
Door 't moorden van onnoosle zielen,
En werckt een stad en landgeschrey,
In Bethlehem en op den acker,
en maeckt den geest van Rachel wacker,
Die waeren gaet door beemd en wey,
Dan na het westen, dan na'et oosten.
Wie zal die droeve moeder troosten
Nu zy haer lieve kinders derft?
Nu zy die ziet in 't bloed versmooren,
Aleerze naulix zijn geboren,
en zoo veel zwaerden rood geverft?
Zy ziet de melleck op de tippen
Van die bestorve en bleecke lippen,
Geruckt noch versch van moeders borst.
Zy ziet de teere traentjes hangen
Als dauw aen druppels op de wangen;
Zy zietze vuil, van bloed bemorst.
De winckbraeuw deckt nu met zijn booghjes
Geloken en geen lachende ooghjes,
Die straelden tot in 't moeders hart,
Als starren, die met haer gewemel
Het aenschijn schiepen tot een' hemel,
Eer 't met een' mist betrocken werd.
Wie kan d'ellende en 't jammer noemen,
En tellen zoo veel jonge bloemen,
Die doen verwelckten, eerze noch
Haer frissche bladeren ontloken,
En liefelijck voor yeder roken,
En 'smorgens droncken 't eerste zogh?
Zoo velt de zein de korenairen;
Zoo schud een buy de groene blaeren,
Wanneer het stormt in 't wilde woud.
Wat kan de blinde staetzucht brouwen,
Wanneerze raest uit misvertrouwen!
Wat luid zoo schendigh dat haer rouwt!
Bedruckte Rachel, schort dit waeren:
Uw kinders sterven martelaeren,
En eerstelingen van het zaed,
Dat uit uw bloed begint te groeien,
En heerlijck tot Gods eer zal bloeien,
En door geen wreedheid en vergaet.
Het vierde bedryf

GOZEWIJN VAN AEMSTEL, KLAERIS VAN VELZEN,
REY VAN KLAERISSEN, GIJSBREGHT VAN AEMSTEL

GOZEWIJN
Het loopt met Amsterdam, gelijck ghy hoort, ten ende,
En wy verwachten deel aen d'algemeene ellende,
't En zy dat elck van ons zich daetelijck verzie.
Voor mij: 'k ben oud en traegh; my voeght niet dat ick vlie;
Zoo veele moeite en is het leven my niet waerdigh.
Belief het God, hy koom: zijn dienaer staet al vaerdigh;
Hy hael my in zijn troon en aengenaeme rust.
Maer ghy, mijn dochterkens, dien noch het leven lust
En in het bloeienst zijt van uwe jonge jaeren,
Zet ghy 't op vlughten aen, of Jesus u wou spaeren,
En helpen in der noot. Klaerisse, reine maeghd,
Die t'onrecht noch den haet van Vader Velzen draeght,
Begeef u op de vlught; al d'anderen zullen volghen.
De vyand, blind van wraeck, is bitter en verbolgen,
En allermeest op u. O moeder, vlught voor heen.
Ick zal u bystand doen met traenen en gebeen,
En volgen met mijn hart daer my geen voeten brengen.
Ga henen, Machtels kind, of God het wou gehengen
Dat ghy geborgen werd; 'k ben meest met u begaen.

KLAERIS
Och vader Gozewijn! Waer zietghe my voor aen?
Zoo ick u dus begaf, hoe zou dat my betaemen?
Ghy zijt mijn maeghschap doch, na vleesch en geest te zaemen.
Zou ick u hier alleen verlaeten tot een' roof,
die my een vader streckt, en 't Christelijck geloof
My in het herte prent, van kinds been herbaerde,
Den geest versterckte, en 't lijf in reinigheid bewaerde?
'k Verlaet u nimmermeer.

REY
               Dit outer is ons wijck.

GOZEWIJN
O edel maeghdeken, hoe zijtghe zoo gelijck
Van aerd die Klaere zelf, na wie ghy heet Klaerisse!
Waer vind ick onderscheid in dees gelijckenisse?
Doen 't Sarazijnsche heir vermeesterde al de stad
Daer sint Klaere was, wat deedze toch? Zy trad
Grootmoedigh in de poort van 't klooster daerze woonde,
En zagh den vyand wegh, zoo ras hy zich vertoonde;
Haer moed, haer sterck geloof en yverigh gebed
Verstreckte haer een zwaerd, een harnas en helmet.
Ghy mooght dan, nu ghy hebt die zelleve gedachten,
Met my, voor dit autaer, de vyanden verwachten.
Maer treckme (dat mijn dood zy veer van schande en smaed)
Eerst aen dit lamme lijf mijn prachtighste gewaed,
Gelijck een Bisschop voeght, aleer zy ons verrasschen.
Zet my den mijter op: hy zal niet qualijck passen
Op mijn gezalfden kruin. Breng hier den gouden ring,
En steeck aen deze hand, die beeft, den vingerling,
Daer ick de bruid van 't Sticht, de Roomsche kerck, mee
trouwde.
Geef my den harderstaf, tot steunsel van mijn oude,
Daer ick Gods kudde mee gehoed heb en geweit.
'k Heb noit de teeckenen van 't Bisdom afgeleit
Met wil, maer door bedwang, al leef ick als gebannen;
En 't waer een klein verlies, al hadmen my verkort
In naem en eer, was slechs geen Christen bloed gestort
En zoo veel zaeds vertreen van mensche- en paerdevoeten.
Most niet 't onschuldigh volck de schuld der heeren boeten?
Nu kinders, zet u hier, en dat een yeder non
Met my den lofzang zingt van oude Simeon.

REY
Vergun, o God, op zijne bede,
Na uw belofte uw' knecht verlof,
Op dat hy reis van hier met vrede
Om hoogh na'et hemelsche vredeshof,
Nadien ick met mijn eigen oogen
Den algemeenen heiland zagh,
Die als een zon schijnt uit den hoogen,
Daer yeder zich in verblijden magh:
Een schoone zon, die met haer straelen
het blinde heidendom verlicht,
En Jacobs huis en Isrels paelen
Verheerlijckt, en noch veel vaster sticht.

GIJSBREGHT
Dat God u allen spaer! Is 't hier noch tijd van zingen?
De vyand zackt vast neer om 't klooster te bespringen.
Oom Gozewijn, koom hier, en zijdt ghy oud en traegh,
Gedoogh dat ick u op mijn beide schouders draegh.
Klaerisse nicht, ghy zult my volgen met dees reien,
Waer God of 't goed geluck ons allen wil geleien.
Nu vader, volgh mijn' raed. De vyand woed en raest.
Wie 't leven bergen wil, die bergh eht in der haest.

GOZEWIJN
Gemack, mijn trouwe neef, ghy mooght dees moeite derven.

KLAERIS
Wy zijn aleens gezint, en wel getroost te sterven.

GIJSBREGHT
Hoe nu? Heeft God my dan door water en door vier,
Door spiets en zwaerd gered, en menigh blanck rappier,
Dat ick den Bisschop noch voor 't outer zou zine slaghten,
En in het laeuwe bloed de nonnekens verkrachten?
Dat werde nimmer waer! O Goddelijck geslaght!
Nicht Machtels geest verscheen mijn liefste dezen nacht,
En my belaste een stem haer kind en oom te bergen.
Haer schimme waert om u, en moet ick 't u noch vergen?
En maecktghe zelf uw ziel noch schuldigh aen dien moord?
De krijgslien zijn niet veer van deeze kloosterpoort,
Die leit met eenen slagh ter aerde neer geworpen.
Dees godgewijde vloer zal 't kuische bloed haest slorpen.
Het krijgsvolck nadert vast: ick hoor het aen 't gedruis.
Ick bid om zijnent wil, die levendigh aen 't kruis
Om ons genagelt hing, voor Sions wreede muuren,
Ick bid u om zijn hand en voet en hartquetzuuren,
En om de doorne kroon, die 't hoofd verplette en brack,
En om de scharpe spiets die in zijn zijde stack:
Vergun me deze troost in zoveel zwaerigheden,
Onschuldigh blijven magh aen uwer aller bloed.
Dit eenige is mijn wensch; en kan ick uw gemoed
Door smeecken noch gebeen noch bittre traenen buigen,
Dat geenerley gevaer, noch zlef de felle dood
My hinderden uw lijf te bergen in den nood.

GOZEWIJN
Ghy hebt godvruchtigh, neef, u neffens ons gequeten. 
Wy zullen 't noch voor God noch engelen vergeten.
Den grooten God alleen zy eere in 't hemelrijck.
Wy bidden u, sta op. Ghy doet ons ongelijck,
Dat ghy ter aarde knielt voor sterffelijcke menschen.
Hoe zoud ick schooner dood na'et lange leven wenschen,
Dan hier voor martelaer, op deze heilge stee,
Te offeren mijn bloed, in 't vierighst van mijn bee,
Op 't allerhooghste feest van Gods geboortenisse.
Waer of de dood vertreckt. Ick heb een rein gewisse,
En haeckte lang te gaen na aller zielen bed;
Al zedert dat ick uit mijn' zetel werd gezet,
Doen Uitrecht, dat den vorst gelijck zijn' vader eerde.
Door staetzucht opgeruit, my wars den neck toekeerde,
Van dien tijd was ick al dit lastigh leven moe.

GIJSBREGHT
Daer is de vyand zelf. Ick vliegh na boven toe,
en zal zo lang ick magh de kloosterpoort beschutten,
Of mijne hulp noch kon uw leven onderstutten.

BADELOCH,  AREND VAN AEMSTEL

BADELOCH
Heer Broeder, wel wat's dit? Hoe keertghe dus alleen?
O God, waer blijft mijn heer? Is hy gebleven?

AREND
                         Neen.

BADELOCH
Wat tijdingh brengthe dan? Zegh op: is hy gebleven?

AREND
Ick liet hem voor 't Stadhuis gezond en noch in 't leven.

BADELOCH
Helaes, waer magh hy zijn, mijn troost, mijn hoop, mijn hoofd?
En keertghe zonder hem? Dat hadghe niet belooft!
AREND
Versla u niet, maer toef. ghy zult hem haest aenschouwen.

BADELOCH
Dat toeven valt me bang. Och, was hy slechs behouwen
In 't onweer daer het schip in zee drijft zonder roer.
Ick bid: verhaelme doch al 't geen u wedervoer.

AREND
Ghy eischt een' zwaren eysch. Wie zou daer niet voor gruwen?
het zal ons hartewee en droefheid slechts vernuwen.
Wie hoort dit treurspel aen, die niet zijn traenen laet?
Al stond hier Grobber zelf, of 't heilloos basterdzaed,
Het waer onmogelijck dat hy dit hooren konde.
Het is een nieuwe slagh in mijne versche wonde.
Oock steeckenwe alle bey noch midden in den druck,
En wachten op den slagh van 't uiterste ongeluck,
Ten zy het God verziem en zet de wraecke paelen;
Doch nu ghy 't zoo begeert, hoor toe, ick zal 't verhaelen.
     Wy quamen niet zoo haest ontrent den Middeldam,
Daer wat vergaering was van burgren, men vernam,
Hoe 't ingetrocken heir de nieuwe zy areede
Vermeestert had, en 't volck onnutten weerstand dede;
Dies Gijsbreght liet gebine, men zou in vaerdigheid
De bruggen, daer de stad zich recht in 't midden scheid,
Verbranden, en voor al den Middeldam bezetten,
Om 's vyands overkomst daer mede te beletten,
En datmen d'oude zy moght vrijen voor gevaer,
Schoon of het krijghsvolck van de nieuwe meester waer.
Hy zellef was de voorste, om elleck moed te geven,
En ging daer op met ons na merckt en raedhuis streven,
En brogt met al zijn maght de burgers op de been,
Die ruckten hier en daer van allesins by een.
Men spande ketenen voor 't haestige verasschen.
Men stopt den toegang dicht met zacken, kisten, kassen,
En alles wat men reedst kon vinden by der hand.
Doen vlogen wy met hem te zaemen na den brand,
Om, waer het mogelijck, daer orden op te stellen.
Maer laes! Het was te spa. Wat mond kan u vertelen
Den zuuren arrebeid van dezen naeren nacht,
En met hoe groot een' moord die over word gebragt?
De dooden lagen vast langs burreghwal en straeten.
Geen kruiswegh die niet dicht bezet werd van soldaeten.
Men ziet'er allesins verbaestheid, en men hoort
Zich mengen onder een bloedstorting, brand en moord.
De groote aeloude stad, vermaert in oorelogen,
Zoo scheeprijck, en voor wie zicj zee en stroomen bogen,
Den vreemde en nagebuur en rijcken tot ontzagh,
Gaet plotzelijck te gronde, en zinckt met eenen slagh.
Wy worden niet te min door wanhoop aengedreven,
Dat menigh graefsgezinde en Kermer kost zijn leven,
En 't Aemsterlandsche bloed en sneuvelt niet alleen.
De lijcken groeien aen, en leggen onder een,
Met 't aenzicht na de straet gekeert of op hun ruggen.
De kennis van den wegh, van stegen, straeten, bruggen
En stads gelegenheid, by 't schijnsel van de maen,
Die quam oons vry te baet, en hiel de drommen staen
Der vyanden, die dick het zetten op een loopen.
Dan ging'er eens een deur, en dan een venster open.
Wy groeiden in getal en moed, en ruckten voort,
Of 't mooghlijck had geweest de Haerelemmer poort,
Die overweldight was, met dooden te verkroppen,
En weer met kracht al was in stee was uit te kloppen,
Maer quamen veel te spa. De naeuw onslipte wacht
Verhaelde ons, hoe alree de voortoght met de kracht
De ruitren binnen was; wie zou daer tegens mogen?
En ofmen hier en daer een brug had opgetogen,
Men rechte weinig uit. De brand nam ymmer toe.
d'Ontsteltheid was te groot. Men wist niet waer of hoe.
Mijn broer, proost Willem, quan, geladen onder d'aremn
Met overschot van 't kruis des heilands: helpt beschermen
Ons hoofkerck, rijck gebouwt ter eere van Katrijn,
En Jezus moeder zelf. o Burgers, berght Kristijn,
Heer Gijbreghts zuster doch; en naulix kon hy spreecken.
Ick hebze in 't vrouwe koor al bevende versteecken,
En raeckte naulix uit. De reus die is'er veur.
Men hoort zijn stem. Hy loopt met boomen op de deur.
Om Gods wil, gaet de  kerck op 't hooge feest ontzetten.
Wy schieten derwaert aen, om 't onheil te beletten,
Als beeren, die, by nacht van honger uitgejaeght, 
Gebeten zijn op roof. Wy vliegen onversaeght
Door vier en zwaerden heen, om 't al voor God te waegen,
Maer vinden voor ons komst de kerckdeur opgeslaegen,
En hooren eenen galm, die uitbarst over straet
En over al de stad, en God voor 't voorhoofd slaet
In zijnen hoogen troon, als eer de kerck der Joden.
d'Autaeren en het koor zijn opgehoopt met dooden.
Wat bleef' er ongeschent! Wat kreegh' er niet een' krack!
't Gevlughte volleck zit op trans, gewelf op dack,
En bied noch tegenweer, en quetst ons zelfs met steenen
En hout, uit misverstand. Men hoort de vrouwen weenen
En kindren, die vol schrick krioelen hier en daer,
De binnetranssen langs. De kaerssen op 't autaer
Zijn zommigen gebluscht, en zommigen die blaecken.
De kerreckschenners woen, en passen wat te raecken,
En vechten om den buit, en plondren 't al; oock zelf
Het Marianum, dat te pronck hing van 't gewelf,
Word afgeruckt. Men zet in 't glibbrigh bloed zijn stappen.
Men torst'er kelcken uit, kassuifelen en kappen,
Die stijf staen van gesteent, vna parlen en rood goud,
Om 't heerelijckst, als 't pagh, wanneermen hooghtijd houd,
En koor- en outerkleen. De Kersnacht lagh in stucken...

BADELOCH
Hoe ging't u met Kristijn? Hoe moest dit Gijsbreght drucken.

AREND
En my, bedenk dat eens. Hoe staet my 't schouspel voor!
Men sleepteze by 't hair uit ons lievrouwe koor,
Om d'armen dun en teer, met koorden stijf gebonden.
Hoe diep ging dit in 't hart die na haer huwlijck stonden,
Doch Heemskerck meest, die, dol, dit langer niet verdroegh, 
Doen zy na 's hemels troon haer blaeckende oogen sloegh.
Wy sloten ons wel dicht, en volgden hem altezaemen,
En rucktenze uit de maght des knevlers. Daer op quamen
De Gelderschen, de Zeeuw, de Vries en Kennemaer
Van allesins te hoop, vol spijts, op 't groot misbaer,
En om d'ontruckte maeghd. Men zagh'er 's graeven zoonen,
Men zagh'er d'Egmonds zelfs en Diedrick mee zich toonen
Om 't moedighste, elck om 't zeerst, met Grobber, helsch van
aerd.
De winden buldren zoo, al eer het weer bedaert,
Des winters tegens een, en weten van geen strijcken,
En zetten in gevaer de dammen en de dijcken,
Door 't parssen van den vloed. De vyand werd te sterck,
En groeide, en dee met kracht ons deizen uit de kerck,
En wijcken na den Dam, om versch te zijn gesteven.
Neef Heemskerck had by 't koor alree den geest gegeven,
Die ridderlijcke held en eere van zijn stam.
Polaenen viel'er by, die hem te hulpe quam,
En niemant weeck in moed, noch bilijckheid van oordeel,
En Kuick, hem zeer gelijck. De deughd en had geen voordeel.
Het heilighdom van 't kruis den proost dee weinigh nuts.
Geen stool beschutte hem, noch geen vierkante muts,
Noch geen godvruchtigheid kon Jesus priester helpen,
Doen wy, o Willem broer, uw bloed niet moghten stelpen,
Daer ghy te sneuvlen quaemt, recht over 't hoogh autaer.

BADELOCH
Wat hoor ick hier al leeds; hoe voel ick my zo naer.
Verhael my evenwel al d'overige ellende.
't Begin vernoeghtme niet. 'k Verlang met schrick na'et ende.
Hoe kon mijn droeve man zoo scheiden van zijn bloed?

AREND
In zoo veel rampen hiel hy al den zelven moed,
En yverde om den Dam te houden onbezweecken,
Waer langs de vyand zocht geweldigh in te breecken,
Gelijck een waterstroom geweld doet op een sluis,
En elx gehoor verdooft met ysselijck geruis.
De deuren van de sluis zich kanten tegens 't wringen
Des springvloeds, voor een wijl, totdat zy open springen,
En geven 't water ruimt, den vloed den vrijen toom:
Die wint dan veld, en ruckt de wortels met den boom,
En huis en hof om veer, en zet de laege landen
In een baerre zee, met groene en nieuwe stranden.
Dus ging't, na datmen wel een heele uur lang den Dam
Verdadigt had, zoo dra de burgerij de vlam
Ten daecke van de kerck ten hemel uitgeslaegen,
En 't heerelijck gebouw zagh branden lichter laegen,
En hoorde 't moordgeschrey des volx, dat, oud en jong,
Van boven, om het vier t'ontgaen, te barsten sprong,
Of in de spietsen viel teraerde. Dit gezichte
Benam hen al den moed. De helsche Grobber sticht
Met een gewijde toorts den brand in 't heiligh dack.
Hoe leed het God, dat hem de moord niet eer en stack!
Doen was het: elck voor zichm een yeder bergh zijn leven!
Mijn broeder riep, ick zou my flux op 't slot begeven,
En zijne gemaelin en kindren gade slaen.
Hy zelf weeck op 't stadhuis, en bleef de leste staen.
Ick werd op wegh verlet, en koom den burgh bewaren,
En hoop: de goede God zal mijn' heer broeder spaeren.

BADELOCH
Een hopelooze hoop. Och Gijsbreght, lieve heer,
Ick reken hem al dood, en zie hem nimmer weer.

REY VAN BURGHZATEN, BADELOCH

REY
Waer werd oprechter trouw
Dan tusschen man en vrouw
Ter weereld oit gevonden?
Twee zielen gloende aen een gesmeed,
Of vast geschakelt en verbonden
In lief en leedt.
De band die 't harte bind
Der moeder aen het kind,
Gebaert met wee en smarte,
Aen hare borst met melck gevoed,
Zoo lang gedraegen onder 't harte,
Verbind het bloed;
Noch sterker bind de band
Van 't paer, door hand aen hand
Verknocht, om niet te scheiden,
Na datze jaeren lang gepaert
Een kuisch en vreedzaem leven leidden,
Gelijck van aerd.
Daer zoo de liefde viel,
Smolt liefde ziel met ziel
En hart met hart te gader.
die liefde is stercker dan de dood.
Geen liefde koomt Gods liefde nader,
Noch schijnt zoo groot.
Geen water bluscht dit vuur,
Het edelst dat natuur
Ter weereld heeft ontsteecken.
dit is het krachtigste ciment,
Dat harten bind, als muuren breecken
Tot puin in 't end.
Door deze liefde treurt
De tortelduif, gescheurt
Vn haer beminde tortel.
Zy jammert op de dorre ranck
Van eenen hoogen boom, verdrooght van wortel,
Haer leven langk.
Zoo treurt nu Aemstels vrouw,
En smelt als sneeuw van rouw
Tot water en tot traenen.
Zy rekent Gijsbreght nu al dood,
Die, om zijn stad en onderdaenen,
Zich geeft te bloot.
O God, verlicht haer kruis,
Dat zy den held op 't huis
Met blijschap magh ontfangen,
Die tusschen hoop en vreeze drijft,
En zucht, en uitziet met verlangen
Waer dat hy blijft.

BADELOCH
My dunckt ick hoor gerucht. Daer roept een aen de poort.
God lof, het is mijn heer. Ick heb zijn stem gehoort.
Het vijfde bedryf

GIJSBREGHT VAN AEMSTEL, BADELOCH, BODE

GIJSBREGHT
Mijn lief, hoe hebtghe dus us oogen uitgekreten?

BADELOCH
Nu ghy behouden zijt, is al mijn leed vergeten,
Mijn trouwe bruidegom, mijn hoofd, mijn troost, mijn schat.
Nu ghy behouden zijt, wat geef ick om de stad,
Om al des weerelds goed! Hoe zijtghe hier gekomen?

GIJSBREGHT
Na dat de vyand nu den Dam had ingenomen,
Nam ick en 't overschot na'et raedhuis toe de wijck,
En hiel hem staen met kracht, als water voor den dijck,
Wen 't landvolck, opgeklept, zich zoeckt by nacht te redden,
En brengt vast zoden aen, en steenen, paelen, bedden
En bulsters, en al 't geen den zeedijck stutten kan,
Daer die is doorgeweeckt; en zweet met alle man.
Dat speetden grooten Reus, die zliet zich vreeslijck hooren,
En stack met hals en hoofd, gelijck een steile toren
En spitze, boven 't volck en alle hoofden uit,
En scheen een olyfant, die omsnoft met zijn' snuit.
Zijn spietze was een mast in zijne grove vingeren.
Ick zagh hem man op man gelijck konijnen slingeren
Wel driemael om zijn hoofd, gevat op 't eene been,
En kneuzen dan den kop op stoepen of op steen.
Hy kan met zijnen pols een' burghwal over springen.
Hy proeft op grendelen de deughd der staele klingen,
En houwt met eenen slagh door yzer en door stael,
En proeft zijn beckeneel op poorten van metael.
Hy scheen een Polyfeem, het krijghsvolck scheen zijn kudde.
De toren van 't stadhuis beweeghde zich en schudde,
Zoo dick hy op een' post, of op den gevel stiet.
Hy vreesde Herkles knods noch Samsons vuisten niet.
De Kermers volgen hem, en Noorderlandsche knechten.
Men voert den stormbock aen; men gaet de ladders rechten,
En klimt, met d'eene han ten gevel uitgestreckt,
In d'ander met den schild, die hals en hooft bedeckt
Voor eene hagelbuy van steenen, hout en pijlen.
Ons jeughd, daer tegens aen, die wentelt heele stijlen
En eicke balleken, en uitgelesen hout,
En wat'er is van ouds tot pracht en prael gebouwt,
Van boven in den hoop; en of ze luttel hoopen,
Zoo dient het om hun huid ten diersten te verkoopen, 
En Burgemeesteren en Raeden voor te staen,
Tot quyting van den eed, haer overheid gedaen.
Men ziet'er zelf het bloed der overheid verhitten,
En stijven de gemeent, behalven die dier zitten
Blootshoofd, en half gekleed, en zonder weer te bien,
Van zwacken ouderdom, en durreven wel te zien
Zoo eerelijck een dood kloeckhartigh onder oogen,
En vechten met hun hart, nu handen niet en mogen.
Een deel der burgery beneen met hellebaerd
En sabelen en spiets de poort en muur bewaert.
Ick steegh den toren op, die boven 't dack koomt rijzen, 
In 't midden van 't stadhuis, van waer men u kon wijzen
De tenten om de stad, en hoe al 't leger lagh,
En van wiens trans men flaeuw de Dom van Uitrecht zagh,
By klaer en helder weer. 'k Zagh hier uit hoeze streden,
En met den storrembock de poort geweld aen deden,
En ramden reis op reis, verdadight door een dack
Van schilden, dicht gevoeght. De deur gaf krack op krack.
Wy stelden flux in 't werck de dissels en de bijlen,
En hieuwen in het rond in stucken alle stijlen,
En stieten spitze en al 't gevaert van boven af,
Het welck een' slagh en roock de marreckt over gaf,
En maeckte een vreeslijck loch in zoo veel ysre koppen,
Dat anderen terstond, gevoeght in orden, stoppen.
Terwijle stack de kerck de naeste huizen aen.
Van daer begon de vlam in 't leien dack te slaen
Van 't Raedhuis, en de roock en smoock verblinde ons oogn.
De poort bezweeck, het volck quam raezende ingevlogen.
'k Was al mijn vrienden quijt, en stond verbaest en stom.


BADELOCH
En zaegtghe done noch niet na vrouw en kinders om?

GIJSBREGHT
In die verbaestheid scheen een wolxken uit den hoogen
En goddelijcke glans te blincken voor mijn oogen,
En uit die heldre wolck quam eene stemme voort.
Ick heb het licht gezien, en zelf de stem gehoort:
O Gijsbreght, laetghe nu Klaeris, uw nicht verlegen?
Magh u oom Gozewijn, die grijze niet bewegen?
En steltghe huis en vrouw en kinders in gevaer?
Doen schrickte ick en steegh af, en packte my van daer,
Door een' verholen gang, die uitkoomt in een' kelder.
'k Aenbad het heilgh licht, dat voor my ging zoo helder.
Ick raeckte op straet en quam gevaerlijck in d'abdy.
Maer niemant gaf gehoor, noch luisterde na my,
Die tegens 't noodlot aen noch reuckeloos wou wrijten,
En boven op het dack my in het uiterst quijten.
Want eer ick boven quam, lagh poort en post om veer;
Dies glee ick by een touw in 't kloosterschuitjen neer,
Dat juist nogh achter lagh, en 'k voer den Aemstel over.
Daer klom ick op een' boom, nu dor en zonder lover,
En luisterde, en zagh toe, hoe 't met d'abdy verging.
My docht, dat ick 't misbaer met bey mijn ooren ving,
En zagh, doen ick een poos verbaest had zitten proncken,
Een' dicken roock en smoock, en na den roock de voncken.
Ick hoorde paerdevolck, dat langs de Doelebrugh
Quam trappelen na ons toe. Mijn voeten werden vlugh.
Men had, o groot verzuim, dees brugh niet afgesmeten.
Ick vloogh'er heen en zocht te stillen die vast kreeten,
En gaf hen moed, en wou de ruiters houden staen;
Zy zouden achter my de brugh in stucken slaen,
Of steecken die in brand. Maer niemant durfde 't waegen.
Oock zagh ick d'oudste zy nu branden lichter laegen,
Een voorbo van het geen was naderhand gebeurt,
En dat de Middeldam alree most zijn gescheurt.
Dies gaf ick 't op, en voort de gansche stad ten besten,sEn
waerschuwde yeder een, en gafme lngs de vesten
Na'et slot toe, met een' sleep van menschen arm en rijck,
Een' troostelozen hoop, die herwaert neemt de wijck.

BODE
Most ick den Bisschop noch zien sterven en d'abdisse?
Och vader Gozewijn! Och reine maeghd Klaerisse!

GIJSBREGHT
Hoe is het mogelijck dat ghy 't hebt konnen zien?

BODE
't Is mooghlijck, guntghe my dat ick u daer op dien.
Doen Heemskerck Borsselen gevelt had voor uw oogen,
Lagh 't lijck ter zijden 't koor, in eenen hoeck getogen,
Na dat ick in den drang des vyands my verstack, 
Mits dat ghy te rugge weeck, en vielt dat pas te zwack.
Zoo dra men om den brand de groote kerck most ruimen,
Ontwapende ick den doode, en zette helm en pluimen
Van Borsselen op 't hoofd, en togh zijn rusting aen,
En bond het zwaerd op zy, om in dien schijn te gaen
Ons vyanden bespien, en letten hoe men 't maeckte.
Ick volghde Haemstee na, doen hy in 't klooster raeckte
En vloogh de kerckdeur in, daer Gozewijn noh zat,
In 't midden van de rey, die even vierigh bad
En door een vast geloof op God zo moedigh steunde,
Dat niemant zich het woen der vyanden en kreunde.
Hy scheen een zon gelijck, en zy de klaere maen;
Al d'andren starretjes, die bly ten reye gaen,
En juichen om dees twee, daer zy haer' glans uit scheppen.
Men zaghze naulix yet dan kuische lippen reppen.
Maer Haemstee vaert hem toe met opgestroopten arm,
Beklad en rood, en van Kristijnes bloed noch warm,
En vat hem by den baerd met d'eene, met den degen
Gereed in d'ander hand, bebloed en bloot. Mit stegen
De nonnen op, en geen, hoe lieflijck van gemoed,
Die geen leeuwin geleeck, wannerze brult en woed,
Vermits de jaeger 't nest wil plondren en berooven.
Zoo quam oprechte trouw en eedle gramschap boven.
Zy worstelen een wijl. Klaeis zet voet by voet,
Omarremt gozewijn, omringt van haeren stoet.
Wie zou 't godvruchtigh hoofs een hairbezeeren konnen,
Omheint met eenen muur van godverloofde nonnen,
Gestrengelt arm in arm? O christelijcken knoop!
Ick zie de deughden zelfs, Geloof, en Liefde, en Hoop,
Met haeren zusteren, die tegens Ondeughd strijden
En na den  zege staen door kruis en medelijden.
De vyand stond versuft, en deisde om deze zaeck.
Maer 't aenzien van Klaeris beweeghde 't hart tot wraeck,
En bragt hem in den zin den moord van zijnen vader,
En dat zy d'afkomst was van Velzen, den verraeder.
Hy blaeckte, en kreeg een koorts, en door de koortze dorst
Na haer en Aemstels bloed, en stiet eerst door de borst
Met zijn bemorste poock dan d'eene dan d'ander.
Zy vielen over hoop, en lagen by malkander
In 't rond, gelijck een krans van roozen wit en rood.
Doen stond Klaerisse daer by Gozewijn, ontbloot
Van menschelijcke hulp. Ghy zoudze bey zien proncken,
Als bloemen op haer' steel, in eenen beemd, verdroncken
Van eenen rooden plas. d'Een zuchte noch, en d'een 
Vertrock het hoofd, die d'arm, en deze noch haer been;
Een ander had den geest zoo daetelijck gegeven.
De Bisschop, schoon hy stond op d'oever van zijn leven,
En toomde zich niet in, van gramschap en van rouw:
Uw vader ley de hand wel eerloos aen een vruow,
Maer zoop noit vrouwenbloed, of is daer om gelastert.
Dus blijckt het, datghe zijt een overwonnen basterd
Na lichaem en na geest, nu ghy uw' aerd betoont
Aen nonnen, die altijd in 't woeden zijn verschoont.\
En d'ander antwoord hem: Ghy zult die eedle Reien
Als basterdbisschop dan gaen volgen en geleien.
HArdneckige, legh nu den valschen mijter neer.
Zoo sprack de basterdzoon, en ruckte hem om veer
Met stoel met al in 't bloed; de mijter vierl'er mede.
Klaerisse viel'er by, doen zy haer beste dede,
En hiel hem even sterck om zijnen hals gevat,
En scheen gevormt albast, met purper overspat.
Hy duwde 't bloedigh zwaerd in 's grijzen loome zyde,
Tot aen 't verguld gevest. zoo zaghmen eer, ten tijde
Van 't blinde heidendom, voor 't aengesteken vier,
Met 's priesters mes gekeelt een' witten offerstier,
Wiens gladde hoornen goud, wiens lenden kranssen decken.

GIJSBREGHT
Hoe droegh Klaerisse zich?

BODE
               Zy holp den degen trecken
Uit 's ooms gewonde zy, en zete hem terstond
Den mijter op het hoofd, en kust den bleecken mond.
Hy opent pijnelijck zijn half-geloken oogen,
En zietze noch eens aen, en schijnt met haer bewogen,
Die hem zijn oogen luickt. Hy geeft den lesten zucht.
Zy vangt den veegen geest, en die benaeuwde lucht,
En zwijmt een poos van druck. Maer Haemstee, eer ze weder
Bekoomt, die worrept haer oop 't doode lichaem neder
En boet'er schendigh mee zijn' godvergeten lust.
z'Ontwaeckt in 't ende, en word van 't schellemstuck bewust,
En roept: Mijn bruidegom, zie neder hoe ick lije,
En hoemen mij schoffeert. O zuivre maeghd Marije!
O Klaere, aenschouwtghe dit? Vrouw Machtelt, zie uw kind!
De booswicht slaet heur klaght en woorden in den wind,
Gelijck een vogel grijp 't gepiep der simple duiven,
Wen hy 'er uit de vlught een vast krijght in zijn kluiven.
Ga henen, zeit hy, klaegh uw moeder uwe smart.
Hy trappeltze op den buick, en op 't benauwde hart,
Dat haer het bloed ten neus en monde uit quam gevlogen,
En zij den doodsnick gaf, en sloot die hemelsche oogen,
En uitging ofzie sliep, in 's Bisschops open arm.

BADELOCH
Hoort God dan langer niet na'et jammerlijck gekarm
Van zijn verkore schaer? Of lust het hem de boosheid
Te stijven in haer quaed, door zijne straffeloosheid?

GIJSBREGHT
Was doen de moed gekoelt van alle schendery,
En d'oude wrock gepaeit?

BODE
               't En bleef'er noch niet by.
Niet verre van 't autaer, vereert met rijcke gaven,
Stond een albaste tombe; in deze lagh begraven
Het kostelijck gebeent en d'overheilige asch
Van een, die om 't geloof aen God gemarteld was;
Daer most de snoode schelm zich zelven noch aen wreecken.
't Is wonder, als God zwijght, dat dooden niet en spreecken.
Hy schon en sloeg'er aen zijn klaeuwen, vuil van bloed,
En brackze toornigh op met grooten overmoed.
Terstond quam hem een geur en yet wat lieflijcks tegen;
Maer die verwaten mensch, wat zou zijn hart bewegen?
Hy vaert al voort,  en stroit de beenen hier en daer.
En zmijt de tombe in twee, en breeckt 't gewijde autaer,
En doet terstond den bran in 't dack van 't klooster steecken.
Het vier nam d'overhand, waer voor de plondraers weecken.
Ick quam ontrent de Beurs, te water uitgebouwt,
Nu half gebrand, en zagh al 't zilverwerck en goud,
Geplondert heilighdom, tapijten en schilderijen,
Schaerlaken en fluweel, langs heen de gaelerijen
Geworpen over hoop, daer Grobber hiel de wacht.
Men zagh'er by een schaer van weduwen en weezen,
Bekreten en bedruckt, en die noch arger vreezen.
zoo raeckte ick onbekent door 't krijghsvolck heen by 't slot,
Tot berging van mijn lijf. 'k Vertrouw my u en God.
De wind steeckt op, memn hoort hem in de vlammen bruizen.
Een zee van gloed verdrinckt al d'overige huizen.
De burgh lijd last. 't Waer best dat ghy een uitval deed,
En dan de grugh afbraeckt.

GIJSBREGHT
                Mijn broeder staet gereed.


BADELOCH, AREND VAN AMESTEL, GIJSBREGHT VAN AEMSTEL,
BROER PETER, VLUCHTELINGEN

BADELOCH
Wat zienwe te gemoet? De burghzaet komt gevloden.
Mijn man loopt weer te rugh, en zoeckt vast by den dooden
Zijn' broeder, dien hy mist, en al te trouw bemint,
En niet verlaeten zalm en 't zy dat hy hem vind
En levendigh of dood magh torssen op den rugge,
In 't uiterste gevaer. Daer sloopenze de brugge.
Helaes, wat gaet my aen, waer vinde ick mijnen heer?

AREND
Och broeder, laetme los.

GIJSBREGHT
                    Hoe is 't?

AREND
                    'k En kan niet meer.

BADELOCH
Hoe is het, Arend broer?

BROER PETER
               Nu doe ons eenigh teecken.

AREND
Ick ben den adem quijt. Ick kan niet langer spreecken.
Mijn hart bezwijckt door 't bloen. Ick heb mijn plicht
voldaen,
Mijn vaderlijcke stad ten ende voor gestaen,
Na dat ick had soo lang in ballingschap gezworven.
Heer broeder, ick neem verlof, en als ick ben gestorven,
Zoo voer, indienghe moet verlaeten deze plaets,
Mijn lijck met u,op dat de wraecklust es soldaets
Het niet onteer, en gun het een gewijde stede.
Gedenck mijn ziel voor God, o priester, in uw bede.

Ick schey, ick zwijm, ick sterf. Mijn tijd is hier geweest.
Och vrienden, bid voor my. O God, ontvang mijn' geest.

BROER PETER
Hy is al dood, en heeft gena by God verworven.

GIJSBREGHT
Hy is met vollen roem in 't harrenas gestorven,
En volght zijn' broeder Ot in 't hemelsch vaderland,
En triomfeert by God.

BADELOCH
               Ghy mist uw rechte hand.

VLUCHTELINGEN
Nu zal hy zich voortaen ten uitval niet beledigen,
Noch 't Vrelandsch slot noch dit met zulck een' moed
verdedigen,
Noch 't Amsterdamsche Recht beschutten met zijn zwaerd,
En draeven voor het heir op eenigh brieschend paerd,
Om prijs en eer in 't stf door zweet en bloed te winnen.

GIJSBREGHT
Met treck het lichaem uit, men draegh den doode binnen.

DE HEER VAN VOOREN MET DEN TROMPETTER,
GIJSBREGHT VAN AEMSTEL

VOOREN
Mijn Heer, mijn ongeluck is ons van harte leet,
Wy staen voor deze graft tot storremen gereed.
't Waer tijd en meer dan tijd, dat ghy u kort beraede.
En gaeft het huis voort op, met hope van genade,
En schutte d'ongena. Ick eisch 't in 's graeven naem,
En dat door Egmonds last.

GIJSBREGHT
               Ghy eischt dat ick 't my schaem.
'k En schey 'er zoo niet af als met mijn eigen leven,
`En eer ick sterref zal noch menigh met my sneven.

VOOREN
Is 't eere dat een held zich zelf verreuckeloos?

GIJSBREGHT
Men houd de plaets op hoop.

VOOREN
                  Hier is geen hoop altoos.
Met houden is hier niet met allen uit te rechten.

GIJSBREGHT
Dat maghmen dan bezien. Wy zullen'er om vechten.

VOOREN
't Was vechtens tijd, aleer de vyand uwe stad,
De poorten en de vest noch heel vermeesterd had,
Doen alle klocken brand en moord en onraed klepten,
En burger en soldaett om 't zeerst hun handen repten;
Nu die verweldight zijn, het Raedhuis afgebrand,
En wat in 't harnas blonck, gesneuvelt en vermant,
Is 't al vergeefs het slot en overschot verdaedoght.
Bera u kort: ghy word noch mooghlijck begenadight.

GIJSBREGHT
't Is mijn gewoonte niet te bidden om gena.

VOOREN
't Is wijsheid dat men zich zomwijl te buiten ga,
En zijn gewoonte staeck, en stel 't gevaer voor oogen.
Zy kiezen 't best van twee, die beter niet en mogen.

GIJSBREGHT
'k Verwacht een uitkomst dan, en geef het op aen God.

VOOREN
Wat uitkomst wachtghe noch? Ghy zult terstond dit slot
Van alle kanten zien beladdren en bespringen.

GIJSBREGHT
Men zal me van het Y zoo lichtelijck niet dwingen.
Ick heb noch hier en daer veel vrienden op mijn hand.
Mijn toeverlaet, nast God, dat is de waterkant.

VOOREN
Geloofme: 'k zoek u niet met woorden te versaegen;
Ghy zult het van dien kant zoo heerlijck op zien dagen
Met schuiten zonder tal, eer u de zon beschijn.
wat riemen voert of zeil, heeft d'amirael Persijn
Beslaegen in zijn' dienst, bij Vries en Waterlanderen.
Al 't omgelegen volck ruckt haestigh by malkanderen,
En treckt vast op den brand van kerck en toorens aen.
Hoe is het mogelijck die die maght te wederstaen
Met zoo een hand vol volx, dat door de nederlaegen
Der versch vernielde stad vol schrix is en verslaegen?
Ghy vielt, 't is waer, van 't slot op uwen vyand uit;
Wat holp 't? Men dreef u in. Ghy waert zoo kort gestuit,
En keerde op uwen burgh met roo bebloede koppen,
van vreeze datmen u den toegang toe mocht stoppen.

GIJSBREGHT
'k Ontfing geen leedt, alleen mijn boezem zagh bemorst
Van bloed, vermits een kay, geslingert langs mijn borst,
Het vel had afgeschuurt, en effen 't vleesch gewreven.
Geen angst en dreef ons meer dan wy ons zelven dreven.

VOOREN
Daer niet gewonnen word is 't ydel dat men strijd.

GIJSBREGHT
Een krijghsman wint genoegh, al wint hy niet dan tijd.

VOOREN
't Was raedzaemst by verdragh, en niet uit nood gegeven.

GIJSBREGHT
Mijn moeder leerde my, dat ick geen' raed zou leven
Met vyanden, waer van men 't argste moet vermoen.
Mijn heer, ick heb uw' raed voor dees tijd niet van doen.

VOOREN
Mijn meesters harte treckt na alle braeve helden,
Die voor hun eere en erf zich vroom ter weere stelden.
d'Onaetigheis van wraeck, gepleeght na Velzens dood,
En heeft hy noit bestemt, noch yemants schuld vergtoot.
Ick ken hem als my zelf; hy mint u in 't byzonder.

GIJSBREGHT
Hy mint my, als het blijckt, en hkeert het bovenste onder.
Hy mint my averechts. Zijn liefde staet ons dier.
Wie heeft de stad vernielt, verwoest met zwaerd en vier,
En al den nacht gewoe, als wild en uitgelaten?
Wie stopt den Aemstel toe, met dooden? Wie de straeten?
Waer zietmen niet de vlam van dien gestighten brand?
Wat grafstee, wat autaer, wat kerck heeft 's roovers hand
Verschoont? Wat heilighdom, kappellen, kloosters, nonnen
Zijn van die klaeuwen niet geschandvleckt en geschonnen?
Op dat ick niet en rep, hoe gruwlijck de soldaet 
Na'et schennen martelen durf  den godgewijden staet,
Daer al de volgende eeuw met laster van zal spreecken,
En dat Gods streng gerecht te zijner tijd wil wreecken.

VOOREN
Dit, leider! was een nacht vol ramps, vol ongevals;
Maer datmen d'oversten wil schuiven op den hals
Al wat'er is misdaen by krijgslien zonder orden,
En die door geen gezagh in toom gehouden worden
By die gelegenheid, dat lijd de reden niet,
Noch leert d'ervaerenheid, en is wel meer geschied,
Byzonder daer het hart van wraecklust was bezeten.
Wie keert een' dollen leeuw, na'et breecken van zijn keten?
Hy volght zijn' wreeden aerd, en vlieght met eenen loop, 
En grabbelt blindeling den reedsten uit den hoop.
Wanneer 't verbolgen zwaerd eens raekt uit 's krijghsmans
scheede,
Het keert zich langsaem in, en acht gebod noch bede,
Ziet vorst noch veldheer aen. Het zwaerd, geterght van wraeck
En gramschap, vind in 't bloed des vyands zoeten smaeck.
De duisternis des nachts maeckt alle ding oock gruwelijck:
Dan schijnt het, watmen daeghs zich schaemen zou, min
schuwelijck,
In dees bloed dronckenschap en blinde en dartle lust,
Die tot een vonxken toe al 't licht van reden bluscht,
Van tamme menschen maeckt onredelijcke dieren.
Men moet, men wil of niet, dan 't heir den teugel vieren.
Mijn meester, doen hy eerst voor uwe vesten quam,
Wou wel bemaghtigen den muur van Amsterdam,
Maer dien tot in den grond zoo schendigh te verdelgen
Was noit zijn wit, en 't valt hem bitter te verzwelgen;
Hoewel het krijghsrecht hem verschoont, hy verreght niet
Het uiterst van zijn Recht, en straft noch met verdriet,
Is tot verzachting en verschooning meer genegen,
Dan al te stijf te staen op 't punt van zijnen degen.
Verschoon uw leven doch, en gun dees eere aen my.

GIJSBREGHT
Ick ben met eenen dood voor al mijn leven vry.
Vertreckt, en wacht u my meer tijdingen te brengen.
'k Getroost my al wat God u toelaet te gehengen.

GIJSBREGHT VAN AMESTEL, BADELOCH, BROER PETER,
VLUCHTELINGEN, ADELGUND, VEENERICK, BODE, RAFAEL

GIJSBREGHT
Wy gaven Vooren kort en duidelijck bescheed.
Ghy hoort hoe 't krijghsvolck staet tot storremen gereed,
Waerom het noodigh waer, aleer zy 't huis besluiten
Van achter met een vloot van schepen en van schuiten,
My van onnut gezin, en die geen weer en bien,
t'Ontslaen, en met de bloem der mannen te voorzien,
Die maghtigh zy 't geweld des vyands af te keeren,
Het welck ons koomt aen boord met storrembrugh en leeren.
Mijn liefste, geef u scheep, al is het scheiden pijn,
't Is noodigh. Peter zelf die zal uw leidsman zijn,
En dit gevlughte volck en u en uwe kinderen
Vervoeren na een plaets, daer niemant u kan hinderen.
Getroost u daer een wijl te wachten, tot dat God
Ons weer te zaemen breng, en gun een beter lot.

BADELOCH
Helaes, wat ga ick aen? Wat koomt my weder over?
Waer zendghe my, mijn lief? Persijn, den grooten roover,
Uw' vyand, in den mond, die op ons vlamt en loert
Uit Zwaenenburgh, daer hy des graeven vlagge voert?
'tVerdriet hem zulck een slot en vasten burgh te derven,
Die ongerechte gift. Uw zaed, uw wettige erven
Te blusschen in haer bloed, is al zijn wensch en wit,
Opdat hy onverlet volharde in 't nieuw bezit.

BROER PETER
Mevrouw, zijt wel getroost: ick zal u zelf geleiden.


GIJSBREGHT
'k Neem oorlof met een' kus.

BADELOCH
               'k En sal van 't huis niet scheiden,
Noch scheep gaen zonder u, mijn heer, mijn waerde man.

GIJSBREGHT
Ick volgh u eer ghy 't weet.

BADELOCH
               Daer weetghe luttel van.

GIJSBREGHT
De stroom is wijd genoegh, al stoptmen deze haven:
Een schuit onslipt het licht.

BADELOCH
               Men zal u hier begraeven,
Bestulpen onder 't puin. Ick zie dit huis in brand.

BROER PETER
d'Onsterfelijcke God heeft alles in zijn hand.

BADELOCH
Och, of de goede God zich mijner wou erbarmen.

BROER PETER
Mevrouw, betrouw op hem, hy kan ons wel bescharmen,
En voert zijn eigendom door water, vier en vlam.

BADELOCH
Gelijck de brand getuight van gloeiende Amsterdam.

BROER PETER
't Is zijn gehengenis; wie durft zich daer in mengen?

BADELOCH
Wanneer ons leed geschied, dan zal hy 't oock gehengen.

GIJSBREGHT
Mijn lieve gemaelin, ghy stelt u 't zwaerste voor.
Uw droefheid houd geen maet, 't benevelt brein geen spoor.

VLUCHTELINGEN
Nu vollegh raed, mevrouw, en laet u doch gezeggen.

ADELGUND
Och moeder lief, wat raed? Zy komen 't huis beleggen.
Bewaer mijn reinigheid, mijn maeghdelijcken staet.

BADELOCH
Och dochter, moeders troost is krancke toeverlaet.
De klockhen deckt vergeefs het zidderende kiecken
Voor den doortrapten vos met schaduw van haer wiecken:
Hy grijptze beide, en stroit de pluimen in den wind,
En koelt zijn' lust, en ruckt de moeder van het kind.

GIJSBREGHT
Zult ghy dan oirzaeck zijn dat beide uw kinders sneven?

BADELOCH
Ick zou om eenen man wel bey mijn kinders geven/

GIJSBREGHT
Beweeght uw kroost u niet, dit jongsken kleen en teer?

BADELOCH
Niet luttel, maer mijn man beweeghtme noch al meer.

VEENERICK
Wat schreitghe, moeder lief? Zijn ghy bedroeft om vader?

BADELOCH
Om vader schrey ick, kind, en u en ons te gader.

GIJSBREGHT
Uw moeder keert zich niet aen u, noch uwe samrt.

BADELOCH
Met smarte baarde ick ;t kind en droegh het onder 't hart.
Mijn man is 't harte zelf. 'k Heb zonder hem geen leven.
'k Zal u, om lief noch leedt, bezwijcken noch begeven.
'k Beloofde u hou en trouw te blijven tot de dood.

GIJSBREGHT
't Is oock getrouwigheid, wanneer men scheid uit nood.

BROER PETER
Men scheid om beters wil, om weder te verzaemen.

BADELOCH
Indien ick van hem schey, wy komen nimmer t'zaemen.

BROER PETER
Ghy scheide menighmaeil, en zaeght hem weer gezond.

BADELOCH
'k En scheide noit daer 't zoo bedroeft geschapen stond.

BROER PETER
De weerhaen van de kans zeer lichtelijck kan keern.

BADELOCH
't Verkeerde noit zo snel, of 't was om my te deeren.

BROER PETER
't Was best de kinders dan in zekerheid gebrogt.

BADELOCH
't Was best, en hiel me niet de band des echts verknocht.

BROER PETER
Een vrouw gedijt tot last: zij weet niet uit te rechten.

BADELOCH
Bestelme slechs een zwaerd; ick ben bereid te vechten,
Te sterven aen de zy van mijnen vromen man.

GIJSBREGHT
Ghy hebt een vrouwen hart.

BADELOCH
               Neem eens de proef daer van.
Heldinnen stonden eer als onbeweeghde posten.
De faem van vrouwen roemt die stad en volck verlosten.
Uw moeder Baerte toont hoe veel een vrouw vermagh,
Wanneer zy Ysselstein verdedight jaer en dagh.

BODE
Ick waerschuw u, mijn heer, eerwe overrompelt worden.
De triomfeerder stelt zijn vendels in slaghorden,
En d'eer van d'eersten storm verguntmen aan den Vries, Die
groote reeschap maeckt; ons dient geen tijdverlies.
Men voert de stormbrugh aen; men steeckt'er de trompetten.
't Is over tijd den muur en torens te bezetten.

GIJSBREGHT
Al lang genoegh gemart: voort, vort, de nood die prest.
Gehoorzaem uwen heerm en kus hem eens voor 't lest.

BADELOCH
Zer gaerne, braeve held, vergunme slechts een bede,
En ruck, het is mijn wil, dt lemmer uit der scheede,
En stoot het door dees borst, en doop het in dit bloed.
't Is beter dat ghy 't zelf dan Vries of Kermer doet,
Als ick u heb den geest zien geven door uw wonden,
Mijn zoontje zonder hoofd, mijn dochterken geschonden,
En hoor al 't huis vervult met brand, met moordgeschreeuw:
Zoo sterf ick noch uw vrouw, geen kinderlooze weeuw;
Zoo magh mijn kind of ghy noch bey dees oogen luicken,
Nadien ick 's levens licht niet langer kan gebruicken.

GIJSBREGHT
O gruwel, Badeloch, ben ick van zulck een' aerd,
Dat ick een vrouw, en noch mijn eige, met mijn zwaerd,
Zoo eerelijck voor haer, voor kinderen en magen,
En deze goe gemeent mijn leven lang gedraegen,
Vermoorden zou, gelijck een gruwelijck tyran?
Zoo ben ick langer niet uw bedgenoot, uw man;
Zoo hebt ghy onbekent dus lange my versleten,
En ick mijn Christendom verzaeckt, mijn' plicht vergeten.
Hoe laetghe zulck een woord uw' kuischen mond ontgaen?
Of wiltghe, dat ick u altezaemen zal verraen,
En my aen uwe dood en schennis schuldigh maecken?
't Is tijd om weer te bien. De vyanden genaecken.
Het godloos basterdzaed, beweeght door geen misbaer,
Dat onze nicht Klaeris van elzen voor 't autaer
En 't kruisbeeld in 't gezicht haers bruidegoms verkrachte,
En trappelde op den buick, en om den doodsnick lachte,
Zal daetlijck dezen burgh verovren al verwoed.
Ick zal mijn vrouw, mijn zaed, zien in malkanders bloed
Versticken. Haemstee zal 't in eenen beker schincken,
En dat, zoo laeuw als 't is, den vader op done drincken:
Op dat d'onruste geest doorwaer het ingewand,
en pijnigh voor zijn dood het los en vlot verstand.
Waer zijtghe, dienaers? Waer mijn lijfwacht? Waer mijn
knaepen?
Brengt herwaer mijn geweer. Op, mannen, wapen, wapen!
Het is de jongste dagh, en met dit huis gedaen.
Noch zal het wraeckeloos zoo niet te gronde gaen:
Daer moet een groot getal met ons ten hemel vaeren.
Koomt, volghme, daerwe flus in 't harnas bezigh waren,
In 't midden van den moord. 'k Gevoel een nieuwe kracht.

BADELOCH
Waer wiltghe heen? U zelf verdrincken in de gracht?
De brugge brand vast af. Of hebtghe voor te stervan,
Zoo neem ons t'zaemen mee; hier zijn uw wettige erven,
De huwbaere Adelgund, d'onnoosle Veenerick.
Mijn hairen staen te bergh; mijn harte klopt van schrick.
Och vader, 't is mijn schuld, en weest zoo niet verbolggen.
Bedaer wat. Ick ga scheep. Ick zal den Deken volgen,
Te water en te land: hy voerme waer 't hem lust,
Of na den wilden Yr, if aen de Noordsche kust.
Nu vrees ick geen gevaer, noch geen uitheemsche stranden.
Ick neem verlof. Ick ga: ick kus voor 't lest uw handen.
'k Gehoorsaem u, gelijck een Christe vrouwe past.
Ick schrey en klaegh vergeefs. Och mannen, houd hem vast.

VLUCHTELINGEN
Mijn heer, erbarrem u, om uw bedruckte vrouwe:
Zy luistert na uw' raed. Zy zwijmt, zy sterft van rouwe.

ADELGUND
Och vader, moeder sterft. Wat leider gaat my aen?

VLUCHTELINGEN
'tEn zy ghy u bedaert, het is met haer gedaen.

BROER PETER
Om Gods wil, geef gehoor. Ghy ziet, hoe zy u minnen.

GIJSBREGHT
Wat razernij is dit! Wat onverzetbre zinnen!
Men recht met jammeren noch jancken hier niet uit:
De traenen doen 't hem niet. De wreedheid word gestuit
Met dapperheid en moed. Waer laet ghy u vervoeren!
Al 't kermen is onnut: men moet de handen roeren.
Scheep, scheep! Nu zijt getroost, mijn lief, de tijd is kort.

BADELOCH
Voor 't scheiden, laetme toe dat ick mijn bede stort.
Broer Peter, bid voor my, dat God dees arme schaere
Door zijne engel stuure, en mijnen heer bewaere.

BROER PETER
Ghy die der vromen schild en wisse toevlught zijt,
En van den hemel af den jammerlijcken strijd
Der menschen gade slaet, en ziet de steden daelen
En wentelen, en zet de heerschappijen paelen,
Erbarm u over dit bedruckt belegert slot.
Bescherm 't rechtvaerdigh hoofd, en bergh het overschot
Der uitgeroeide stad, genoodzaeckt door de baeren
In lange ballingschap, op Gods gena, te vaeren.
Ghy hebt het huisgezin van Noah wel behoed,
Dat op de baeren dreef en hoogen watervloed,
Doen 't water ymmer wies, tot daer de starren bloncken,
Doen 't hemelhoogh geberghte en alle spitzen zoncken,
En al de weereld lagh in eene baere zee
Gedompelt over 't hoofd, en kende strand noch ree.
Ghy trooste door de duif die overbleve zielen.
d'Olijftack zey haer aen, hoe alle watren vielen.
Vertroost ons degelijx in droeve ballingschap.
Ghy weet daer van de maet, en kent den lesten stap.
Uw geest die blaeze in 't zeil; uw heilige engel stiere
Het roer, en zette ons op, daer elck u vrolijck viere.

RAFAEL    
O Gijsbreght, zet getroost uw schouders onder 't kruis,
U opgeleit van God. 't Is al vergeefs dit huis
Verdaedight: haaden wy 't in ons behoed genomen,
'tEn waer met Amsterdam zoo verre noit gekomen:
Dus wederstreef niet meer uw trouwe gemaelin.
Verlaet uw wettigh erf, en quel u nergens in.
Al leit de stad verwoest, en wil daer niet van yzen:
ZY zal met grooter glans uit asch ens tof verrijzen,
Want d'opperste beleit zijn zaecken wonderbaer.
De Hollandsche gemeent zal, eer drie honderd jaer
Verloopen, zich met maght van bondgenooten stercken,
En schoppen 't Roomsch autaer met kracht uit alle kercken,
Verklaeren 't graeflijck hoofd vervallen van zijn Recht,
En heerschen staetsgewys, hetwelck een bits gevecht
En endeloozen krijgh en onweer zal verwecken
Dat zich gansch Christenrijck te bloedigh aen wil trecken.
In 't midden van den twist, en 't woeden nimmer moe,
Verheft uw stad haer kroon tot aen den hemel toe,
En gaet door vier en ys een andre wereld vinden,
En dondert met geschut op alle vier de winden.
Uw afkomst midlerwijl zal niet ten onder gaen,
Maer eeuwigh adelijck en eerelijck bestaen,
Op sloten en in steen, en loffelijck regeeren,
En Aemstels oude naem en zal geen' roem ontbeeren,
Als uw naemhafte stad haer' Schouwburgh open doet,
En voert op 't hoogh tooneel uw daeden te gemoet
Den Burgemeesteren, en driemael twalef Raeden,
Gezeten op uw' schild, van kruissen overlaeden.
Dus geef u haestigh scheep: 't is tijd, want zonder god
En onze hulp, 't was omgekomen met dit slot.
Ick zal u met een' mist en dicken nevle decken,
En voorgaen met mijn' glans, en 't volck een leidstar strecken
In 't midden van den stroom. Schep moed en wanhoop niet,
Maer volgh gehoorzaem na 't geen u God gebied.
Zijn wil is, dat ghy treckt na'et vette land van Pruissen,
Daer uit het Poolsch geberght de Wijsselstroom koomt
ruisschen,
Die d'oevers rijck van vrucht genoeghelijck bespoelt.
Verhou u daer, en wacht tot dat de wraeck verkoelt.
Ghy zult in dit gewest een stad, Nieuw Holland, bouwen,
En in gezonde lucht en weelige landouwen
Vergeten al uw leet en overbrogten druck,
Waer door uw naezaet klimt den bergh op van 't geluck.

BROER PETER
Zijt ghy dat Rafael? Zijt ghy dat zelf, die beide
Tobias en zijn bruid, zoo veiligh t'huis geleide?
Of liever die gezant des hemels, die zoo klaer
Voor Moses trock, gelijck een vierige pilaer?
Of die den vromen Loth noch berghde, eer 't vier van boven
De steden stack in brand? Of die den gloende oven
Verkoelde, en brogt'er gaef drie jongelingen uit?
Wy volgen op uw licht. Wy zien: 't is Gods besluit.

GIJSBREGHT
Nu buig ick my voor God, mijn lief, mijn uitverkoren;
Nuweiger ick geensins na uwen raed te hooren,
En legh hier 't harnas af. Hier baet geen tegenweer:
Nu God dit huis verlaet en geldt'er zwaerd noch speer.
Al 't volck ga voor, dan 't lijck, en niemant hoef te vreezen.
Ick zelf met mijn gezin zal d'allerleste wezen.
Broer Peter, 'k bid u, tast dit heiligh kruisbeeld aen,
Dat voor mijn' oudren lang heeft op 't autaer gestaen,
en my is aange-erf. Ick storte in tijd van vrede
En oorloogh menighmael hier voor  mijn bede,
Zoo wel des nachts als daeghs. Hoort mannen, hoort na my.
Wanneer men uit den stroom en Pampus raeckt voorby,
Zoo doet ter slincke hand in zee zich op wat weiland,
Het welck een klooster draeght genoemd Mariengaerd,
Een rijcke en oude abdy; wy zullen derrewaert
Ons spoen, voor wind, voor stroom, met riemen en met zeilen,
En leven wijder raed. Gaet scheep, in die gestalt
Gelijck ick heb belast.

VLUCHTELINGEN
               Helaes! Hoe bitter valt
Het scheiden van zijn land, daer alles loopt verloren!

BROER PETER
De liefde tot zijn land is yeder aengeboren.

BADELOCH
Verdelghde stad, wy gaen, en komen nimmer weer.

GIJSBREGHT
Vaer wel, mijn Aemsterland: verwacht een' ander heer.