1 Х_НИЙ ЭРХИЙН Т_ГЭЭМЭЛ Т НХАГЛАЛ ОРШИЛ Хїн тєрєлхтєний г р бїлийн бїх гишїїнд угаас заяасан н р тєр болон т дний т гш, салшгїй рхийг хїл н зєвшєєрєх нь рх ёєлєє, шударга ёс, бїх нийтийн нх тайвны їнд с мєнийг иш їнд с болгон, хїний рхийг їл тоомсорлох, басамaeлах нь зон олны aeигшлийг тєрїїлс н балмад їлйд лд хїрг ae байсан бєгєєд хїмїїс їг х л, итг л їн мшилт й байх, рх ёєлєєт й, айх аюулгїй, гаёигдал зовлонгїй д лхий ертєн ийг бий болгох нь хїн ардын рх м д д рм лзл л мєн х м н їз ae, хїмїїс з рх г засаглал, дарлалын ср г єєрийн рхгїй сийн арга болгон з вс гл н босоход хїрг хгїйн тулд хїний рхийг хуулиар хамгаалах нь зайлшгїй ёухал г дгийг анхааран, улс тїмний хооронд нєхєрсєг харил аа хєгaeїїл х д тус дєхєм їзїїл х шаардлагатайг харгалзан, Н гдс н "нд стний Байгууллагад н гдс н улс тїм н хїний їндс н рх, бие хїний н р тєр, їн хїндийг сахин хамгаалах, р гт й, м гт йёїїдийн т гш рх д итг л тєгс байгаагаа Дїр мд нотолae, улам єргєн рх ёєлєєт нєх єлд нийгмийн д вшил, амьдралын нєх лийг сайaeруулахад дєхєм їзїїл х р шийдв рл снийг харгалзан, Гишїїн улсууд Н гдс н "нд стний Байгууллагатай хамтран хїний рх, їндс н рх ёєлєєг нийт р хїндл н сахиулахад тус дєхєм їзїїл х їїр г авсныг їнд сл н, н хїї їїргийг бїр н бие лїїл х д хїний рх, рх ёєлєєний мєн ёанарыг н г н мєр ойлгох явдал н н их аё холбогдолтойг харгалзан, Ерєнхий Ассамблей, Хїний рхийн н хїї тїг м л Тунхаглалыг д лхийн бїх улс тїм н, бїх улс орон зорилтоо болгон д вшїїлae, хїн бїр, нийгмийн н гae байгууллага болгон н хїї зорилтыг биелїїл хийн тулд л Тунхаглалын їз л санааг тїг н д лг рїїл х замаар дг р рх, рх ёєлєєг хїнд тг н мєрдєх явдалд дєхєм їзїїл х, їнд сний болон олон улсын х мae ний д вшилт т арга замаар хїний рх, рх ёєлєєг Н гдс н "нд стний Байгууллагын гишїїн улс орны ард тїм н, т дг р улсын рх м д лд байгаа нутаг д всг р д р оршин суудаг ард олны аль алинаар нь зохих ёсоор 2 зєвшєєрїїл н х р гaeїїл хийг зарлан Тунхаглаae байна. Нэгдїгээр їйл Хїн бїр тєрae м ндл хдд рх ёєлєєт й, адилхан н р тєрт й, иaeил рхт й байдаг. Оюун ухаан, нандин ёанар заяасан хїн г гё єєр хоорондоо ахан дїїгийн їз л санаагаар харь ах уёиртай. Хоёрдугаар їйл Хїн бїр н Тунхаглалд заасан бїхий л рх, рх ёєлєєг ямар ё ялгаваргїйг р, арьс їнд с, арьс єнгє, хїйс, х л, шашин шїтл г, улс тєрийн болон бусад їз л бодол, їнд сний буюу нийгмийн гарал, д хєрєнгийн байдал, язгуур угсаа, бусад ялгааг с харгалзан адилхан дл х ёстой. Мєн тїїнёл н тухайн хїний харъяалдаг улс орон буюу нутаг д всг рийн улс тєр, рх зїйн буюу олон улсын статус ямар ё байлаа г с н, т рхїї нутаг д всг р нь тусгаар тогтносон, бусдын асрамaeид байгаа, єєртєє захиргаагїй буюу бїр н рхт байдал нь єєр ямар ё байдлаар хязгаарлагдмал байсан, хїнийг ялгаварлаae їл болно. Гуравдугаар їйл Хїн бїр амьд явах, рх ёєлєєт й байх, халдашгїй дархан байх рхт й. Дєрєвдїгээр їйл Х нийг ё боолёлол буюу бусдын рхш лд байлгах ёсгїй, боолёлол болон боолын худалдааны бїх тєрлийг хориглоно. Тавдугаар їйл Х нд ё рїї шїїлт тулгах буюу х р гий, хїний ёсноос гадуур схїл н р тєрийг нь доромaeлон харь ах, шийтг хийг хориглоно. Зургадугаар їйл Хїн бїр хаана ё байсан рх зїйн тг д байх рх хїл н зєвшєєрїїл х рхт й. Долдугаар їйл 3 Хїн бїр хуулийн ємнє адил т гш бєгєєд ямар ё ялгаваргїйг р хуулиар адилхан хамгаалуулах рхт й. Хїн бїр н хїї Тунхаглалд харшлах аливаа їйлд л, ялгаварлан гадуурхах явдал, т г ae ялгаварлан гадуурхах аливаа тухиралтаас адилхан хамгаалуулах рхт й. Наймдугаар їйл "ндс н хууль, бусад хуулиар олгосон рх нь зєрёигдвєл хїн бїр рх м д л бїхий їнд сний шїїх р рх бїр н с рг н тогтоолгох рхт й. Есдїгээр їйл Х нийг ё дур м д н баривёлах, саатуулах буюу хєєн зайлуулах ёсгїй. Аравдугаар їйл Хїн бїр рх, їїрг тодорхойлуулах, рїїгийн ял тулгавал т р нь хир з р г їнд сл лт й болохыг тогтоолгохын тулд тухайн х ргийг бїрн т гш рхийн їндс н д р, ил од байдлаар, шударга ёсны бїх шаардлагын дагуу бусдын нєлєєнд автагдаагїй, гаг хїї хуулинд захирагдах шїїх р шийдв рлїїл х рхт й. Арван нэгдїгээр їйл 1. Г мт х р гт яллагдаae буй хїн бїр єєрт нь тулгасан х ргийг ємгєєлїїл х буюу єєрєє ємгєєлєх бїр н боломaeтойгоор шїїх хурлаар ил х л л н таслаae, хуулийн дагуу г м буруутай нь тогтоогдох хїрт л г м буруугїй г ae тоо огдох рхт й. 2. Тухайн їед їнд сний хууль тогтоомae буюу олон улсын рх зїйн дагуу г мт х р гт с тоо оae байсан аливаа їйлд л хийс н буюу хийг гїйг їнд сл ae х нийг ё г мт х р гт яллан шийтг х ёсгїй. Тїїнёл н г мт х р г гарсан т р їед ногдуулae болох байснаас илїї хїнд ял тохооae болохгїй. Арван оёрдугаар їйл Х ний ё хувийн болон г р бїлийн амьдралд хєндлєнгєєс дур м д н орол ох, орон байрны халдашгїй байдал, захидал харил ааны нь нуу , св л н р тєр, алдар хїнд д нь дураар халдах ёсгїй. Т гae орол ох, тийнхїї халдах г в л х н ё бай хуулиар хамгаалуулах рхт й. Арван гуравдугаар їйл 4 1. Х н ё бай улс орны дотор ёєлєєт й зорёих, оршин суух газраа ёєлєєт й сонгон авах рхт й. 2. Х н ё бай аль ё улс орныг, тїїний дотор х орноо орхин явах, х орондоо рг ae оёих рхт й. Арван дєрєвдїгээр їйл 1. Х н боловё мєрдєлт мєшгєлтєєс зугтаae єєр улс оронд орогнох боломaeийг р лхийл х, тийнхїї орогнох рхт й. 2. Улс тєрийн бус г мт х р г їйлдс н, св л Н гдс н "нд стний Байгууллагын зорилго, зарёимд харш х р г їйлдс ний улмаас зайлшгїй мєрдєгдєae буй тохиолдолд д рх рхийг д лae їл болно. Арван тавдугаар їйл 1. Хїн бїр ирг ний харъяалалтай байх рхт й. 2. Аль ё хїний ирг ний харъяаллыг буюу харъяаллаа єєрёлєх рхийг дур м д н хасах ёсгїй. Арван ургадугаар їйл 1. Насанд хїрс н р гт й, м гт й хїмїїс арьс їнд с, яс їн с, шашин шїтл гт й холбогдсон аливаа хязгаарлалтгїйг р г рл х, єрх тусгаарлах рхт й. Т д г рл хд , г рл снийх дараа болон г рл лт у луулах їед т гш рх д лн . 2. Эр гт й, м гт й хоёр хїн ёєлєєт й, харил ан бїр н зєвшєєрсєн нєх єлд г рл ae болно. 3. Г р бїл бол нийгмийн aeам ёсны їндс н н гae мєн бєгєєд нийг м, тєрєєр хамгаалуулах рхт й. Арван долдугаар їйл 1. Хїн бїр д хєрєнгийг хувьдаа буюу бусадтай хамтарё ємёлєх рхт й. 5 2. Х ний ё д хєрєнгийг дураар хураан авё болохгїй. Арван наймдугаар їйл Хїн бїр ёєлєєт й бодоae с тг х, шїт ae бишр х, сїс гл х рхт й, н нь шашин шїтл г буюу їз л бодлоо єєрёлєх рх, ган аараа буюу бусадтай хамтран нийтийн болон хувийн aeурмаар шашин шїтл г, їз л бодлоо заан тїг х, тєргєл хийх, сургаал гїй тг х, шашны хийг д зан їйлийн ёслол їйлд х рхийг хамарна. Арван есдїгээр їйл Хїн бїр єєрийн з л бодолтой байae, тїїнийг ёєлєєт й ил рхийл х рхт й, їїнд їз л бодлоо ямар ё хориг ргїй баримтлах, аливаа їз л санаа, м д ллийг улсын хилийн заагаар їл хязгаарлан боломaeтой арга замаар рae сурвалaeлах, олae ашиглах, тїг н д лг рїїл х рх багтана. Хорьдугаар їйл 1. Хїн бїр тайван замаар сайн дураар хуран углах, вл лд н н гд х рхт й. 2. Х нийг ё аливаа вл л холбоонд албадан оруулах ёсгїй. Хорин нэгдїгээр їйл 1. Хїн бїр улс орноо удирдахад шууд буюу ёєлєєт й сонгосон тєлєєлєгёдєєрєє уламaeлан орол ох рхт й. 2. Хїн бїр улс орондоо тєрийн алба хаших т гш рхт й. 3. Ард тїмний хїс л зориг бол засаг заслын їнд с мєн: н хїс л зориг нь бїх нийт д сонгуулийн т гш рх длїїл х їндс н д р саналыг нуу аар хураах, св л саналаа ёєлєєт й гаргах явдлыг хангахуй єєр бусад х лб рийг ашиглах замаар тогтмол, хуурамё бус сонгууль явуулахад илр л олно. Хорин оёрдугаар їйл Хїн бїр нийгмийн гишїїний хувьд нийгм с хангамae авах рхт й бєгєєд н р тєрєє хамгаалах , бие боловсруулae хєгaeїїл х д зайлшгїй шаардлагатай дийн засаг, нийг м, соёлын талын рх дархаа тухайн улс орны хїёин ёармайлт хийг д олон улсын хамтын аaeиллагааны нєє болол оонд ний їїл н дл х рхт й. 6 Хорин гуравдугаар їйл 1. Хїн бїр хєдєлмєрлєх, аaeлаа ёєлєєт й сонгох, хєдєлмєрийн шударга, таатай нєх лєєр хангуулах, аaeилгїйдл с с ргийл н хамгаалуулах рхт й. 2. Хїн бїр ямар ё ялгаваргїйг р адил х мae ний хєдєлмєрт адил х мae ний шан хєлс авах рхт й. 3. Аaeил хєдєлмєр рх лae байгаа х н боловё хувийн болон ам бїлийнх ахуй амьaeиргааг хїний з р гт й авё явахад хїр л хїй бєгєєд зайлшгїй тохиолдолднийгмийн хангамaeийн х їїсг вр р н м н арвиaeуулсан, хийс нд таарсан, хїрт мaeт й шан хєлс авах рхт й. 4. Хїн бїр рх ашгаа хамгаалуулах зорилгоор їйлдв рёний вл л байгуулах буюу н гд х рхт й. Хорин дєрєвдїгээр їйл Хїн бїр аaeлын агийг зохистойгоор хязгаарлахыг шаардах, алинтай тогтмол амралт дл х рхийг орол уулан амрах, зав ёєлєєт й байх рхт й. Хорин тавдугаар їйл 1. Хїн бїр хоол хїнс, хув ас хунар, орон байр, мёилг сувилгаа, нийг м ахуйн зайлшгїй шаардлагатай їйлёилг г орол уулаад єєрийн болон ам бїлийнхнийх рїїл м нд, аae амьдралыг т тг х д хїр л хїй амьaeиргаатай байх рхт й, аaeилгїйд х, євёлєх, тахир дутуу болох, б л вср х, єтлєх, св л єєрєєс їл хамаарах бусад шалтгаанаар амь зуулгагїй болох нєх єлд т тг мae авах рхт й. 2. Эх, нялхас он гой асрамae, туслал аа авах рхт й. Баталгаатай г р бїл с гарсан болон бутаё хїїх д ялгаагїй нийгм р адилхан хамгаалуулна. Хорин ургадугаар їйл 1. Хїн бїр сурё боловсрох рхт й. Наад зах нь анхан шатны болон ерєнхий боловсролыг їн тєлбєргїй олгодог байвал зохино. Хїн бїр заавал анхан шатны боловсролтой байх шаардлагатай. Техникийн болон тусгай м рг aeлийн боловсрол нийт д хїрт мaeт й байх ёстой, авъяас ёадварыг нь їнд сл н хїн бїрт д д боловсрол з мших боломaeийг адилхан олгох ёстой. 2. Боловсрол нь бие хїнийг єв т гш хєгaeїїл х, хїнйи рх, їндс н рх ёєлєєг 7 улам бїр хїнд тг д г болгоход ёигл х ёстой. Боловсрол нь аливаа улс тїм н, янз бїрийн арьстан хийг д шашны бїлгїїд бие биен ойлгох, хїл н т вёих, вс н найрамдах, мєн тїїнёл н Н гдс н "нд стний Байгууллагаас нх тайвныг сахин хамгаалах талаар явуулae буй їйл аaeиллагаанд дєхєм їзїїл х ёстой. 3. Бага насны хїїхдийн боловсролын ёигл лийг сонгоход г х давуу рх д лн . Хорин долдугаар їйл 1. Хїн бїр нийгмийнх соёлын амьдралд ёєлєєт й орол ох, урлагийг бахдах, шинaeл х ухааны д вшилд орол оae їр шимийг нь хїрт х рхт й. 2. Хїн бїр єєрийн туурвисан шинaeл х ухаан, утга зохиол, уран сайхны бїт лийн материаллаг болон ёс суртахууны їр шимийг хїрт ae, ашиг сонирхлоо хамгаалуулах рхт й. Хорин наймдугаар їйл Хїн бїр н Тунхаглалд заасан рх, рх ёєлєєг бїр н д лae болохуй тийм нийгмийн байгууламae болон олон улсын д г aeурамд аae тєрєх ёстой. Хорин есдїгээр їйл 1. Хїн бїр нийгмийнх ємнє тодорхой їїр г хїл х бєгєєд гаг хїї нийг м л бие хїний ёєлєєт й, єв т гш хєгaeлийг хангана. 2. Хїн бїр рх, рх ёєлєєгєє дл хд бусдын рх, рх ёєлєєг зїйн дагуу зєвшєєрєн хїндл х, ёс суртахууны шударга шаардлагыг биелїїл х, ардёилсан нийг мд байдаг х в aeурам, бїх нийтийн сайн сайхан байдлыг хангах їїдн с хуульёлан тогтоосон зохих хязгаарлалтад л захирагдана. 3. Эдг р рх, рх ёєлєєг Н гдс н "нд стний Байгууллагын зорилго, зарёимд харшлуулан дл х ёсгїй. Гуёдугаар їйл Эн хїї Тунхаглалын ямар ё зїйл ангийг аль н г улс орон, бїл г буюу бие хїний зїг с нд тунхагласан рх, рх ёєлєєг їгїйсг х д ёигл с н аливаа аaeиллагаа явуулах, тийм їйлд л хийх рх, болол оо олгоae байгаа м т р мушгин ойлгоae болохгїй.