BAAC KU YUUCHUL YAN K'IN TI' DZOON Alfredo Jesús Cuevas Cob Kíimak in uol tin chen tu yóok'ol in t'incha balak' ka tin nup'aj tu bel in kool yun j-Oyín, kulukbal tu boy u che'il tzalán, tu chen kélankil yétel chokuil. Ka je'len in uil yétel in k'at baax ku yúuchul ti'. Ma' tu cha'aj in t'an ka ki' kaj u tzikbatik ten baaxten bey in uiliko': -¿Tuux ka chen bin chan xí'ipal? Tin uilik teché tan a bin dzoon; ki' suunen ta uotoch. ¿Baax ti'al teech maansaj k'in beyo'? ¿Ma' ua ta uilik baax ku yúuchul ten? Tené tin jaabal yétel in chokuil tumén dzok in dzoonik a zhan yalak' mul. Joljakil kaj luk'en tin uotoche sen kíimak in uol, bejla'e yan ten kóm o'lal tumén yan in kímil. Kaj k'uchen joljak ichil in koole -ki tak -jop' in maan in uil tuux ku jokle keejoobo. Tin uilaj tu xámane koolo, chena bix xek'anil u t'almajil u bel tuux ku ki' okole nuxi keejo; nuxi keej tumén chikaan ti' u pe'chak'. Ka tin ki' béetaj in ch'uk, dzokole kaj binen naakal tin ch'uk in paat u yokol keej. Jach ma' yaab u bin u sáastal ka ok janli'. Le ka tin julaj u yiché, ¡chena bix kíichkelem chikpajil lajakbalil u bak key u xayoob ahe'! Mix ba' tin paataj ti'; taanili in uakuntik in dzoone, dzoon ku t'abal tu k'ak'il u yich keej. ¡jeej! Ki kaj bin u jémik k'aa ba'alche'. Ka tin jan tuklajé: -maaloob tzaayik-. Emin ualkab in uil tuux biní. Tin páataj u sáastal, ka jop'in t'ultik tuux ku bin u p'ayik u tzootzel, tuux ku bin u ch'ajch'ajánkil u k'ik'el; tin bin, chen tin bin; ma' san kin p'atik in kaxaní. Jump'e k'ala k'in tin kaxán taaliken koojol ma' naach ti' u mulile x-Topon, tuux tin uilaj saat u bin u pe'chak' keej, saat u bin a p'ayik u tzootzel, saat u bin u ch'ajik u k'ik'el. Ka jop' in chan ualiké: in yum, ¿tuux dzook beye keeja? ¡Dzok tu'n in kaana! Ka tin líisaj in uiché, tu k'a junkul chukumé ti'an juntul chan juji, uchan loob tu tan jo'lal. Chen ke kin uiliké, ka tin wuyaj bey u jep' kal keej tu mentaj lúubil kimenilé. Sajakchajen. Alkab jok'iken yanal k'aax.Insikyaj tin kaxtil in bel tak k'uchiken uaye'. Letén kin ua'lik teché, xí'ipal, ¿tuux ka bin? Suunen ta uotoch... kilak ten yun j-Oyín. Chen ba'le baax in k'ajti u t'an, tené tin bin dzoon.