TERENTI ANDRIA Testo latino dell'Andria tratto dall'edizione critica oxoniense (P. Terenti Afri Comoediae, ed. R. Kauer e W. M. Lindsay, con addenda di O. Skutsch, Oxford 1958.) DIDASCALIA Don. 36,3 W. Haec prima facta est, acta ludis Megalensibus M. Fulvio M. Glabrione Q. Minucio Valerio aedilibus curulibus. Egerunt L. Atilius Praenestinus et L. Ambivius Turpio. Modos fecit Flaccus Claudi filius (!) tibiis paribus dextris vel sinistris. Et est tota Graeca (!). Edita M. Marcello C. Sulpicio consulibus. C. SVLPICI APOLLINARIS PERIOCHA Sororem falso creditam meretriculae(1) genere Andriae,(2) Glycerium,(3) vitiat Pamphilus gravidaque facta dat fidem uxorem sibi fore hanc; nam aliam pater ei desponderat, gnatam(4) Chremetis, atque ut amorem comperit, simulat futuras nuptias, cupiens suus quid haberet(5) animi filius cognoscere. Davi suasu non repugnat Pamphilus. sed ex Glycerio natum ut vidit puerulum Chremes, recusat nuptias, generum abdicat. mox filiam Glycerium insperato(6) adgnitam hanc Pamphilo, aliam dat Charino coniugem. PERSONAE (PROLOGVS) SIMO SENEX SOSIA LIBERTVS DAVOS SERVOS MYSIS ANCILLA PAMPHILVS ADVLESCENS CHARINVS ADVLESCENS BYRRIA SERVOS LESBIA OBSTETRIX GLYCERIVM VIRGO CHREMES SENEX CRITO SENEX DROMO LORARIVS (CANTOR) PROLOGVS Poeta quom primum animum ad scribendum adpulit,(7) id sibi negoti(8) credidit solum dari, populo ut placerent quas fecisset fabulas.(9) verum aliter evenire multo intellegit; nam in prologis scribundis(10) operam abutitur, non qui argumentum narret sed qui(11) malevoli veteris poetae maledictis(12) respondeat. nunc quam rem vitio dent quaeso(13) animum adtendite. Menander fecit Andriam et Perinthiam. qui utramvis recte norit ambas noverit:(14) non ita dissimili sunt argumento, sed tamen dissimili oratione sunt factae ac stilo.(15) quae convenere(16) in Andriam ex Perinthia fatetur transtulisse atque usum pro suis. id isti vituperant factum atque in eo disputant contaminari non decere fabulas. faciuntne intellegendo ut nil intellegant? (17) qui quom hunc accusant, Naevium Plautum Ennium accusant(18) quos hic noster auctores habet, quorum aemulari exoptat neglegentiam potius quam istorum obscuram diligentiam.(19) dehinc ut quiescant porro moneo et desinant male dicere, malefacta(20) ne noscant sua. favete,(21) adeste aequo animo et rem cognoscite, ut pernoscatis(22) ecquid spei sit relicuom,(23) posthac quas faciet de integro comoedias, spectandae an exigendae sint vobis prius.(24) ACTVS I SIMO - SOSIA SI. Vos istaec(25) intro auferte: abite. - Sosia, ades dum:(26) paucis te volo. SO. dictum puta: nempe ut curentur recte haec? SI. immo aliud. SO. quid est quod tibi mea ars efficere hoc possit amplius? SI. nil istac opus est arte ad hanc rem quam paro, sed eis quas semper in te intellexi sitas, fide et taciturnitate. SO. exspecto quid velis. SI. ego postquam te emi, a parvolo ut semper tibi apud me iusta et clemens fuerit servitus scis. feci ex servo ut esses libertus mihi, propterea quod servibas liberaliter:(27) quod habui summum pretium persolvi tibi. SO. in memoria habeo. SI. haud muto factum. SO. gaudeo si tibi quid feci aut facio quod placeat, Simo, et id gratum fuisse advorsum(28) te habeo gratiam. sed hoc mihi molestumst;(29) nam istaec commemoratio quasi exprobratiost immemoris benefici. quin tu uno verbo dic quid est quod me velis. SI. ita faciam. hoc primum in hac re praedico tibi: quas credis esse has non sunt verae nuptiae. SO. quor(30) simulas igitur? SI. rem omnem a principio audies: eo pacto et gnati vitam et consilium meum cognosces et quid facere in hac re te velim. nam is postquam excessit ex ephebis,(31) Sosia, †liberius vivendi fuit potestas† (nam antea qui(32) scire posses aut ingenium noscere, dum aetas metus magister(33) prohibebant? SO. itast.) SI. quod plerique omnes faciunt adulescentuli, ut animum ad aliquod studium adiungant, aut equos alere aut canes ad venandum aut ad philosophos, horum ille nil egregie praeter cetera studebat et tamen omnia haec mediocriter.(34) gaudebam. SO. non iniuria; nam id arbitror adprime in vita esse utile, ut nequid nimis.(35) SI. sic vita erat: facile omnis perferre ac pati; cum quibus erat quomque(36) una is sese dedere eorum obsequi studiis, adversus nemini, numquam praeponens se illis; ita ut facillume(37) sine invidia laudem invenias et amicos pares. SO. sapienter vitam instituit; namque hoc tempore obsequium amicos, veritas odium parit. SI. interea mulier quaedam abhinc triennium ex Andro commigravit huc viciniae, inopia et cognatorum neglegentia coacta, egregia forma atque aetate integra.(38) SO. ei, vereor nequid Andria adportet mali! SI. primo haec pudice vitam parce et duriter agebat, lana ac tela victum quaeritans; sed postquam amans accessit pretium pollicens unus et item alter, ita ut ingeniumst omnium hominum ab labore proclive ad lubidinem, accepit condicionem, dehinc quaestum(39) occipit. qui tum illam amabant forte, ita ut fit, filium perduxere illuc, secum ut una esset, meum.(40) egomet(41) continuo mecum "certe captus est: habet."(42) observabam mane illorum servolos venientis aut abeuntis:(43) rogitabam "heus puer, dic sodes,(44) quis heri Chrysidem habuit?" nam Andriae illi id erat nomen. SO. teneo. SI. Phaedrum aut Cliniam dicebant aut Niceratum; †nam ii tres tum simul† amabant. "eho quid Pamphilus?" "quid? symbolam(45) dedit, cenavit." gaudebam. item alio die quaerebam: comperibam nil ad Pamphilum quicquam attinere. enimvero spectatum satis putabam et magnum exemplum continentiae; nam qui cum ingeniis conflictatur eius modi neque commovetur animus in ea re tamen, scias posse habere iam ipsum suae vitae modum. quom id mihi placebat tum uno ore omnes omnia bona dicere et laudare fortunas meas, qui gnatum haberem tali ingenio praeditum. quid verbis opus est? hac fama inpulsus Chremes ultro ad me venit, unicam gnatam suam cum dote summa filio uxorem ut daret. placuit: despondi.(46) hic nuptiis dictust(47) dies. SO. quid obstat quor non verae fiant? SI. audies. ferme in diebus paucis quibus haec acta sunt Chrysis vicina haec moritur. SO. o factum bene! beasti; ei metui a Chryside. SI. ibi tum filius cum illis qui amabant Chrysidem una aderat frequens; curabat una funus; tristis interim, nonnumquam conlacrumabat. placuit tum id mihi. sic cogitabam: "hic parvae consuetudinis causa huius mortem tam fert familiariter: quid si ipse amasset?(48) quid hic mihi faciet patri?" haec ego putabam esse omnia humani ingeni mansuetique animi officia. quid multis moror? egomet quoque eius causa in funus prodeo, nil suspicans etiam mali. SO. hem quid id est? SI. scies. ecfertur; imus. interea inter mulieres quae ibi aderant forte unam(49) aspicio adulescentulam forma... SO. bona fortasse. SI. et voltu, Sosia, adeo modesto, adeo venusto ut nil supra. quia tum mihi lamentari praeter ceteras visast et quia erat forma praeter ceteras(50) honesta ac liberali, accedo ad pedisequas, quae sit rogo: sororem esse aiunt Chrysidis. percussit ilico(51) animum. attat hoc illud est, hinc illae lacrumae, haec illast misericordia. SO. quam timeo quorsum evadas! SI. funus interim procedit: sequimur; ad sepulcrum venimus; in ignem impositast; fletur.(52) interea haec soror quam dixi ad flammam accessit inprudentius, satis cum periclo. ibi tum exanimatus Pamphilus bene dissimulatum amorem et celatum indicat: adcurrit; mediam mulierem complectitur: "mea Glycerium," inquit "quid agis? quor te is perditum?" tum illa, ut consuetum facile amorem cerneres, reiecit se in eum flens quam familiariter! SO. quid ais? SI. redeo inde iratus atque aegre ferens;(53) nec satis ad obiurgandum causae. diceret "quid feci? quid commerui aut peccavi, pater? quae sese in ignem inicere voluit, prohibui servavi." honesta oratiost. SO. recte putas; nam si illum obiurges vitae qui auxilium tulit, quid facias illi qui dederit damnum aut malum? SI. venit Chremes postridie ad me clamitans: indignum facinus; comperisse(54) Pamphilum pro uxore habere hanc peregrinam. ego illud sedulo(55) negare factum. ille instat factum. denique ita tum discedo ab illo, ut qui se filiam neget daturum. SO. non tu ibi gnatum...? SI. ne haec quidem satis vehemens causa ad obiurgandum. SO. qui? cedo.(56) SI. "tute ipse his rebus finem praescripsti, pater: prope adest quom alieno more vivendumst mihi: sine nunc meo me vivere interea modo." SO. qui igitur relictus est obiurgandi locus? SI. si propter amorem uxorem nolet ducere: ea primum ab illo animum advortenda iniuriast;(57) et nunc id operam do, ut per falsas nuptias vera obiurgandi causa sit, si deneget; simul sceleratus Davos siquid consili habet, ut consumat nunc quom nil obsint doli; quem ego credo manibus pedibusque obnixe omnia facturum, magis id adeo mihi ut incommodet quam ut obsequatur gnato. SO. quapropter? SI. rogas? mala mens, malus animus.(58)quem quidem ego si sensero.. sed quid opust verbis? sin eveniat quod volo, in Pamphilo ut nil sit morae, restat Chremes cui mi expurgandus est: et spero confore. nunc tuomst officium has bene ut adsimules nuptias, perterrefacias Davom, observes filium quid agat, quid cum illo consili captet. SO. sat est: curabo. SI. eamus nunciam(59) intro: i prae, sequar. SIMO - DAVOS SI. Non dubiumst quin uxorem nolit filius; ita Davom modo timere sensi, ubi nuptias futuras esse audivit. sed ipse exit foras. DA. mirabar hoc si sic abiret et eri semper lenitas verebar quorsum evaderet. qui postquam audierat non datum iri filio uxorem suo, numquam quoiquam(60) nostrum verbum fecit neque id aegre tulit. SI. at nunc faciet neque, ut opinor, sine tuo magno malo. DA. id voluit nos sic necopinantis duci falso gaudio, sperantis iam amoto metu, interoscitantis(61) opprimi, ne esset spatium cogitandi ad disturbandas nuptias: astute. SI. carnufex quae loquitur? DA. erus est neque provideram. SI. Dave. DA. hem quid est? SI. eho dum ad me. DA. quid hic volt?(62) Siquid ais? DA. qua de re? SI. rogas? meum gnatum rumor est amare. DA. id populus curat scilicet.(63) SI. hoccin(64) agis an non? DA. ego vero istuc. SI. sed nunc ea me exquirere iniqui patris est; nam quod antehac fecit nil ad me attinet. dum tempus ad eam rem tulit, sivi animum ut expleret suom; nunc hic dies aliam vitam defert, alios mores postulat: dehinc postulo sive aequomst te oro, Dave, ut redeat iam in viam. hoc quid sit? omnes qui amant graviter sibi dari uxorem ferunt. DA. ita aiunt. SI. tum siquis magistrum cepit ad eam rem inprobum, ipsum animum aegrotum ad deteriorem partem plerumque adplicat.(65) DA. non hercle(66) intellego. SI. non? hem. DA. non; Davos sum, non Oedipus. SI. nempe ergo aperte vis quae restant me loqui? DA. sane quidem. SI. si sensero hodie quicquam in his te nuptiis fallaciae conari quo fiant minus, aut velle in ea re ostendi quam sis callidus, verberibus caesum te in pistrinum, Dave, dedam usque ad necem, ea lege atque omine ut, si te inde exemerim, ego pro te molam. quid, hoc intellextin?(67) an nondum etiam ne hoc quidem? DA. immo callide: ita aperte ipsam rem modo locutu's,(68) nil circum itione usus es. SI. ubivis facilius passus sim quam in hac re me deludier.(69) DA. bona verba, quaeso!(70) SI. inrides? nil me fallis.(71) sed dico tibi: ne temere facias; neque tu haud dicas tibi non praedictum: cave! DAVOS Enimvero, Dave, nil locist segnitiae neque socordiae, quantum intellexi modo senis sententiam de nuptiis: quae si non astu providentur, me aut erum pessum dabunt. nec quid agam certumst, Pamphilumne adiutem an auscultem seni. si illum relinquo, eius vitae timeo; sin opitulor, huius minas, quoi dare verba(72) difficilest: primum iam de amore hoc comperit; me infensus servat nequam faciam in nuptiis fallaciam.(73) si senserit, perii: aut si lubitum fuerit, causam ceperit(74) quo iure quaque iniuria(75) praecipitem in pistrinum dabit. ad haec mala hoc mi accedit etiam: haec Andria, sive ista uxor sive amicast, gravida e Pamphilost. audireque eorumst operae pretium audaciam (nam inceptiost amentium, haud amantium):(76) quidquid peperisset decreverunt tollere. et fingunt quandam inter se nunc fallaciam civem Atticam esse hanc: "fuit olim quidam senex mercator; navim is fregit apud Andrum insulam; is obiit mortem." ibi tum hanc eiectam Chrysidis patrem recepisse orbam parvam. fabulae! miquidem hercle non fit veri simile; atque ipsis commentum placet. sed Mysis ab ea egreditur. at ego hinc me ad forum(77) ut conveniam Pamphilum, ne de hac re pater inprudentem opprimat. MYSIS Audivi, Archylis, iamdudum: Lesbiam adduci iubes. sane pol illa temulentast mulier et temeraria non satis digna quoi committas primo partu mulierem. tamen eam adducam? inportunitatem spectate aniculae quia compotrix eius est. di, date facultatem obsecro huic pariundi atque illi in aliis potius peccandi locum. sed quidnam Pamphilum exanimatum video? vereor quid siet.(78) opperiar, ut sciam num quid nam haec turba tristitiae adferat. PAMPHILVS - MYSIS PA. Hoccinest(79) humanum factu aut inceptu? Hoccinest officium patris? MY. quid illud est? PA. pro deum fidem quid est, si haec non contumeliast? uxorem decrerat dare sese mi hodie: nonne oportuit praescisse me ante? nonne prius communicatum oportuit? MY. miseram me, quod verbum audio! PA. quid? Chremes, qui denegarat se commissurum mihi gnatam suam uxorem, id mutavit quia me inmutatum(80) videt? itane obstinate operam dat ut me a Glycerio miserum abstrahat? quod si fit pereo funditus. adeon(81) hominem esse invenustum aut infelicem quemquam ut ego sum! pro deum atque hominum fidem! nullon ego Chremetis pacto adfinitatem effugere potero? quot modis contemptus spretus!(82) facta transacta omnia. hem repudiatus repetor.(83) quam ob rem? nisi si id est quod suspicor: aliquid monstri alunt: ea quoniam nemini obtrudi potest, itur ad me. MY. oratio haec me miseram exanimavit metu. PA. nam quid ego dicam de patre? ah tantamne rem tam neglegenter agere! praeteriens modo mi apud forum "uxor tibi ducendast, Pamphile, hodie" inquit: "para, abi domum." id mihi visust dicere "abi cito ac suspende te." obstipui. censen(84) me verbum potuisse ullum proloqui? aut ullam causam, ineptam saltem falsam iniquam? obmutui. quod si ego rescissem id prius, quid facerem siquis nunc me roget: aliquid facerem ut hoc ne facerem.(85) sed nunc quid primum exsequar? tot me inpediunt curae, quae meum animum divorsae trahunt: amor, misericordia huius, nuptiarum sollicitatio, tum patris pudor,(86) qui me tam leni passus est animo usque adhuc quae meo quomque animo lubitumst facere. eine ego ut advorser?(87) ei mihi! incertumst quid agam. MY. misera timeo "incertum" hoc quorsus accidat. sed nunc peropust(88) aut hunc cum ipsa aut de illa aliquid me advorsum hunc loqui: dum in dubiost animus, paullo momento huc vel illuc impellitur. PA. quis hic loquitur? Mysis, salve. MY. o salve, Pamphile. PA. quid agit? MY. rogas? laborat e dolore atque ex hoc misera sollicitast, diem quia olim in hunc sunt constitutae nuptiae. tum autem hoc timet, ne deseras se. PA. hem egone istuc conari queam? egon propter me illam decipi miseram sinam, quae mihi suom animum atque omnem vitam credidit, quam ego animo egregie caram pro uxore habuerim? bene et pudice eius doctum atque eductum sinam coactum egestate ingenium inmutarier? (89) non faciam. MY. haud verear si in te solo sit situm; sed vim ut queas ferre. PA. adeon me ignavom putas, adeon porro ingratum aut inhumanum aut ferum,(90) ut neque me consuetudo neque amor neque pudor(91) commoveat neque commoneat(92) ut servem fidem? MY. unum hoc scio, hanc meritam esse ut memor esses sui. PA. memor essem? o Mysis Mysis, etiam nunc mihi scripta illa dicta sunt in animo Chrysidis de Glycerio. iam ferme moriens me vocat: accessi; vos semotae: nos soli:(93) incipit "mi Pamphile, huius formam atque aetatem vides, nec clam te est quam illi nunc utraeque inutiles et ad pudicitiam at ad rem tutandam sient.(94) quod ego per hanc te dexteram [oro] et genium tuom,(95) per tuam fidem perque huius solitudinem te obtestor ne abs te hanc segreges neu deseras. si te in germani fratris dilexi loco sive haec te solum semper fecit maxumi seu tibi morigera fuit in rebus omnibus, te isti virum do, amicum tutorem patrem;(96) bona nostra haec tibi permitto et tuae mando fidei." hanc mi in manum dat;(97) mors continuo ipsam occupat. accepi: acceptam(98) servabo. MY. ita spero quidem. PA. sed quor tu abis ab illa? MY. obstetricem accerso. PA. propera. atque audin? verbum unum cave de nuptiis, ne ad morbum hoc etiam... MY. teneo. ACTVS II CHARINVS - BYRRIA - PAMPHILVS CH. Quid ais, Byrria? daturne illa Pamphilo hodie nuptum? BY. sic est. CH. qui(99) scis? BY. apud forum modo e Davo audivi. CH. vae misero mihi! ut animus in spe atque in timore usque antehac attentus fuit, ita, postquam adempta spes est, lassus cura confectus stupet. BY. quaeso edepol,(100) Charine, quoniam non potest id fieri quod vis, id velis quod possit.(101) CH. nil volo aliud nisi Philumenam BY. ah quanto satius te id dare operam qui istum amorem ex animo amoveas, quam id loqui quo mage(102) lubido frustra incendatur tua! CH. facile omnes quom valemus recta consilia aegrotis damus. tu si hic sis aliter sentias. BY. age age,(103) ut lubet. CH. sed Pamphilum video. omnia experiri certumst prius quam pereo. BY. quid hic agit? CH. ipsum hunc orabo, huic supplicabo, amorem huic narrabo meum: credo impetrabo ut aliquot saltem nuptiis prodat dies: interea fiet aliquid, spero. BY. id "aliquid" nil est. CH. Byrria, quid tibi videtur? adeon ad eum? BY. quidni? si nil impetres, ut te arbitretur sibi paratum moechum,(104) si illam duxerit. CH. abin hinc in malam rem cum suspicione istac, scelus? PA. Charinum video. salve. CH. o salve, Pamphile: ad te advenio spem salutem auxilium consilium(105) expetens. PA. neque pol(106) consili locum habeo neque ad auxilium copiam. sed istuc quidnamst? CH. hodie uxorem ducis? PA. aiunt. CH. Pamphile, si id facis, hodie postremum me vides. PA. quid ita? CH. ei mihi, vereor dicere: huic dic quaeso, Byrria. BY. ego dicam. PA. quid est? BY. sponsam hic tuam amat. PA. ne(107) iste haud mecum sentit. eho dum dic mihi: num quid nam amplius tibi cum illa fuit, Charine? CH. ah, Pamphile nil. PA. quam vellem! CH. nunc te per amicitiam et per amorem obsecro, principio ut ne ducas. PA. dabo equidem operam. CH. sed si id non potest aut tibi nuptiae hae sunt cordi. PA. cordi! CH. saltem aliquot dies profer, dum proficiscor aliquo ne videam. PA. audi nunciam: ego, Charine, ne utiquam officium liberi esse hominis puto, quom is nil mereat, postulare id gratiae adponi sibi. nuptias effugere ego istas malo quam tu adipiscier.(108) CH. reddidisti animum. PA. nunc siquid potes aut tu aut hic Byrria, facite fingite invenite efficite(109) qui detur tibi; ego id agam mihi qui ne detur. CH. sat habeo. PA. Davom optume video, quoius(110) consilio fretus sum. CH. at tu hercle haud quicquam mihi, nisi ea quae nil opus sunt scire. fugin hinc? BY. ego vero ac lubens. DAVOS - CHARINVS - PAMPHILVS DA. Di boni, boni(111) quid porto? sed ubi inveniam Pamphilum, ut metum in quo nunc est adimam atque expleam animum gaudio? CH. laetus est nescioquid. PA. nil est: nondum haec rescivit mala. DA. quem ego nunc credo, si iam audierit sibi paratas nuptias... CH. audin tu illum? DA. toto me oppido exanimatum quaerere. sed ubi quaeram? quo nunc primum intendam? CH. cessas conloqui? DA. habeo. PA. Dave, ades resiste. DA. quis homost, qui me..? o Pamphile, te ipsum quaero. eugae,(112) Charine! ambo opportune: vos volo. PA. Dave, perii. DA. quin tu hoc audi. CH. interii. DA. quid timeas scio. PA. mea quidem hercle certe in dubio vitast. DA. et quid tu, scio. PA. nuptiae mi... DA. etsi scio? PA. hodie... DA. obtundis, tam etsi intellego? id paves ne ducas tu illam; tu autem ut ducas. CH. rem tenes. PA. istuc ipsum. DA. atque istuc ipsum nil periclist: me vide. PA. obsecro te, quam primum hoc me libera miserum metu. DA. em(113) libero: uxorem tibi non dat iam Chremes. PA. qui(114) scis? DA. scio. tuos pater modo me prehendit: ait tibi uxorem dare hodie, item alia multa quae nunc non est narrandi locus. continuo ad te properans percurro ad forum ut dicam haec tibi ubi te non invenio ibi escendo in quendam excelsum locum, circumspicio: nusquam.(115) forte ibi huius video Byrriam; rogo: negat vidisse. mihi molestum; quid agam cogito. redeunti interea ex ipsa re mi incidit suspicio "hem paullulum opsoni; ipsus(116) tristis; de inproviso nuptiae: non cohaerent." PA. quorsus nam istuc? DA. ego me continuo ad Chremem.(117) quom illo advenio, solitudo ante ostium: iam id gaudeo. CH. recte dicis. PA. perge. DA. maneo. interea intro ire neminem video, exire neminem; matronam nullam in aedibus, nil ornati, nil tumulti:(118) accessi; intro aspexi. PA. scio: magnum signum. DA. num videntur convenire haec nuptiis? PA. non opinor, Dave. DA. "opinor" narras? non recte accipis: certa res est. etiam puerum(119) inde abiens conveni Chremi:(120) holera et pisciculos minutos ferre obolo(121) in cenam seni. CH. liberatus sum hodie, Dave, tua opera. DA. ac nullus(122) quidem. CH. quid ita? nempe huic prorsus illam non dat. DA. ridiculum caput! quasi necesse sit, si huic non dat, te illam uxorem ducere, nisi vides, nisi senis amicos oras ambis.(123) CH. bene mones: ibo, etsi hercle saepe iam me spes haec frustratast. vale. PAMPHILVS - DAVOS PA. quid igitur sibi volt pater? quor simulat? DA. ego dicam tibi. si id suscenseat nunc quia non det tibi uxorem Chremes, ipsus sibi esse iniurius videatur, neque id iniuria,(124) prius quam tuom ut sese habeat animum ad nuptias perspexerit: sed si tu negaris ducere, ibi culpam in te transferet: tum illae turbae fient. PA. quidvis patiar. DA. pater est, Pamphile: difficilest. tum haec solast mulier. dictum factum(125) invenerit aliquam causam quam ob rem eiciat oppido. PA. eiciat? DA. cito. PA. cedo(126) igitur quid faciam, Dave? DA. dic te ducturum. PA. hem. DA. quid est? PA. egon dicam? DA. quor non? PA. numquam faciam. DA. ne nega. PA. suadere noli. DA. ex ea re quid fiat vide. PA. ut ab illa excludar, hoc concludar.(127)DA. non itast. nempe hoc sic esse opinor: dicturum patrem "ducas volo hodie uxorem"; tu "ducam" inquies: cedo quid iurgabit tecum? hic reddes omnia, quae nunc sunt certa ei consilia, incerta(128) ut sient sine omni periclo. nam hoc haud dubiumst quin Chremes tibi non det gnatam; nec tu ea causa minueris haec quae facis, ne is mutet suam sententiam. patri dic velle, ut, quom velit, tibi iure irasci non queat. nam quod tu speres(129) "propulsabo facile uxorem his moribus: dabit nemo": inveniet inopem potius quam te corrumpi sinat. sed si te aequo animo ferre accipiet, neglegentem feceris; aliam otiosus quaeret: interea aliquid acciderit boni. PA. itan credis? DA. haud dubium id quidemst. PA. vide quo me inducas. DA. quin taces? PA. dicam. puerum autem ne resciscat mi esse ex illa cautiost;(130) nam pollicitus sum suscepturum.(131) DA. o facinus audax! PA. hanc fidem sibi me obsecravit, qui(132) se sciret non deserturum, ut darem. DA. curabitur. sed pater adest. cave te esse tristem sentiat. SIMO - DAVOS - PAMPHILVS SI. Reviso quid agant aut quid captent consili. DA. hic nunc non dubitat quin te ducturum neges. venit meditatus alicunde ex solo loco: orationem sperat invenisse se qui differat te: proin tu fac apud te ut sies.(133) PA. modo ut possim, Dave! DA. crede inquam hoc mihi, Pamphile, numquam hodie tecum commutaturum patrem unum esse verbum, si te dices ducere. BYRRIA - SIMO - DAVOS - PAMPHILVS BY. Erus me relictis rebus iussit Pamphilum hodie observare, ut quid ageret de nuptiis scirem: id(134) propterea nunc hunc venientem sequor. ipsum adeo praesto video cum Davo: hoc agam. SI. utrumque adesse video. DA. em, serva. SI. Pamphile! DA. quasi de inproviso respice ad eum. PA. ehem,(135) pater. DA. probe. SI. hodie uxorem ducas, ut dixi, volo. BY. nunc nostrae timeo parti quid hic respondeat. PA. neque istic neque alibi tibi erit usquam in me mora. BY. hem. DA. obmutuit. BY. quid dixit? SI. facis ut te decet, quom istuc quod postulo impetro(136) cum gratia. DA. sum verus? BY. erus, quantum audio, uxore excidit.(137) SI. i nunciam intro, ne in mora, quom opus sit, sies. PA. eo.- BY. nullane in re esse quoiquam homini fidem! verum illud verbumst, volgo quod dici solet, omnis sibi malle melius esse quam alteri. ego illam vidi: virginem forma bona memini videri: quo aequior(138) sum Pamphilo, si se illam in somnis quam illum amplecti maluit. renuntiabo, ut pro hoc malo mihi det malum.(139) DAVOS - SIMO DA. Hic nunc me credit aliquam sibi fallaciam portare et ea me hic restitisse gratia.(140) SI. quid Davos narrat? DA. aeque quicquam(141) nunc quidem. SI. nilne? hem. DA. nil prorsus. SI. atqui exspectabam quidem. DA. praeter spem evenit, sentio: hoc male habet virum. SI. potin es(142) mihi verum dicere? DA. nil facilius. SI. num illi molestae quidpiam haec sunt nuptiae propter huiusce hospitai(143) consuetudinem? DA. nil hercle; aut, si adeo, biduist aut tridui haec sollicitudo: nosti?(144) deinde desinet. etenim ipsus(145) secum eam rem reputavit via. SI. laudo. DA. dum licitumst ei dumque aetas tulit, amavit; tum id clam: cavit ne umquam infamiae ea res sibi esset, ut virum fortem decet. nunc uxore opus est: animum ad uxorem(146) adpulit. SI. subtristis visus est esse aliquantum mihi. DA. nil propter hanc rem, sed est quod suscenset tibi. SI. quidnamst? DA. puerilest. SI. quid id est? DA. nil. SI. quin dic, quid est? DA. ait nimium parce facere sumptum. SI. mene? DA. te. "vix" inquit "drachumis(147) est opsonatum decem: non filio videtur uxorem dare. quem" inquit "vocabo ad cenam meorum aequalium potissumum nunc?" et, quod dicendum hic siet,(148) tu quoque perparce nimium:(149) non laudo. SI. tace. DA. commovi. SI. ego istaec recte ut fiant videro. quidnam hoc est rei? quid hic volt veterator(150) sibi? nam si hic malist quicquam, em illic est huic rei caput. ACTVS III MYSIS - SIMO - DAVOS - LESBIA - (GLYCERIVM) MY. Ita pol quidem res est, ut dixti,(151) Lesbia: fidelem haud ferme mulieri invenias virum. SI. ab Andriast ancilla haec. DA. quid narras? ita est. MY. sed hic Pamphilus... SI. quid dicit? MY. firmavit fidem. SI. hem. DA. utinam aut hic surdus aut haec muta facta sit! MY. nam quod(152) peperisset iussit tolli. SI. o Iuppiter, quid ego audio? actumst,(153) siquidem haec vera praedicat. LE. bonum ingenium narras adulescentis. MY. optumum, sed sequere me intro, ne in mora illi sis. LE. sequor. - DA. quod remedium nunc huic malo inveniam? SI. quid hoc? adeon est demens? ex peregrina?(154) iam scio: ah vix tandem sensi stolidus. DA. quid hic sensisse ait? SI. haec primum adfertur iam mi ab hoc fallacia: hanc simulant parere, quo(155) Chremetem absterreant. (GL. intus) Iuno Lucina, fer opem, serva me, obsecro. SI. hui tam cito? ridiculum: postquam ante ostium me audivit stare, adproperat. non sat(156) commode divisa sunt temporibus tibi, Dave, haec. DA. mihin? SI. num immemores discipuli? DA. ego quid narres nescio. SI. hicin(157) me si inparatum in veris nuptiis adortus esset, quos mihi ludos redderet! nunc huius periclo fit, ego in portu navigo.(158) LESBIA - SIMO - DAVOS LE. Adhuc, Archylis, quae adsolent quaeque oportent signa esse ad salutem, omnia huic esse video. nunc primum fac istaec ut lavet;(159) post deinde, quod iussi dari bibere et quantum imperavi, date; mox ego huc revortor.(160) per ecastor scitus puer est natus Pamphilo. deos quaeso(161) ut sit superstes, quandoquidem ipsest ingenio bono, quomque huic est veritus optumae adulescenti facere iniuriam. - SI. vel hoc quis non credat, qui te norit, abs te esse ortum? DA. quidnam id est? SI. non imperabat coram quid opus facto essetpuerperae, sed postquam egressast, illis quae sunt intus clamat de via. o Dave, itan contemnor abs te? aut itane tandem idoneus tibi videor esse quem tam aperte fallere incipias dolis?(162) saltem accurate, ut metui videar certe, si resciverim. DA. certe hercle nunc hic se ipsus fallit, haud ego. SI. edixin tibi, interminatus sum ne faceres? num veritus? quid re tulit?(163) credon tibi hoc nunc, peperisse hanc e Pamphilo? DA. teneo quid erret et quid agam habeo. SI. quid taces? DA. quid credas? quasi non tibi renuntiata sint haec sic fore. SI. mihin quisquam? DA. eho an tute intellexti [hoc] adsimularier? SI. inrideor. DA. renuntiatumst; nam qui(164) istaec tibi incidit suspicio? SI. qui? quia te noram. DA. quasi tu dicas factum id consilio meo. SI. certe enim scio. DA. non satis me pernosti etiam qualis sim, Simo. SI. egon te? DA. sed siquid tibi narrare occepi, continuo dari tibi verba censes. SI. falso!(165) DA. itaque hercle nil iam muttire audeo. SI. hoc ego scio unum, neminem peperisse hic. DA. intellexti; sed nilo setius referetur mox huc puer ante ostium. id ego iam nunc tibi, ere, renuntio futurum, ut sis sciens, ne tu hoc posterius dicas Davi factum consilio aut dolis. prorsus a me opinionem hanc tuam esse ego amotam volo. SI. unde id scis? DA. audivi et credo: multa concurrunt simul qui(166) coniecturam hanc nunc facio. iam prius haec se e Pamphilo gravidam dixit esse: inventumst falsum. nunc, postquam videt nuptias domi adparari, missast ancilla ilico(167) obstetricem accersitum ad eam et puerum ut adferret simul. hoc nisi fit, puerum ut tu videas, nil moventur nuptiae. SI. quid ais? quom intellexeras id consilium capere, quor non dixti extemplo Pamphilo? DA. quis igitur eum ab illa abstraxit nisi ego? nam omnes nos quidem scimus quam misere hanc amarit:(168) nunc sibi uxorem expetit. postremo id mihi da negoti; tu tamen idem has nuptias perge facere ita ut facis, et id spero adiuturos deos. SI. immo abiintro: ibi me opperire et quod parato opus est para. - (169) non impulit me haec nunc omnino ut crederem; atque haud scio an quae dixit sint vera omnia, sed parvi pendo: illud mihi multo maxumumst(170) quod mihi pollicitust ipsus gnatus. nunc Chremem conveniam, orabo gnato uxorem:(171) si impetro, quid alias malim quam hodie has fieri nuptias? nam gnatus quod pollicitust, haud dubiumst mihi, id si nolit, quin eum merito possim cogere. atque adeo in ipso tempore eccum(172) ipsum obviam. SIMO - CHREMES SI. Iubeo Chremetem...(173) CH. o te ipsum quaerebam. SI. et ego te. CH. optato advenis. aliquot me adierunt, ex te auditum qui aibant hodie filiam meam nubere tuo gnato; id viso tune an illi insaniant. SI. ausculta pauca: et quid ego te velim et tu quod quaeris scies. CH. ausculto: loquere quid velis. SI. per te deos oro et nostram amicitiam, Chreme, quae incepta a parvis cum aetate adcrevit simul, perque unicam gnatam tuam et gnatum meum, quoius tibi potestas summa servandi datur, ut me adiuves in hac re atque ita uti nuptiae fuerant futurae, fiant.(174) CH. ah ne me obsecra: quasi hoc te orando a me impetrare oporteat. alium esse censes nunc me atque olim quom dabam? si in remst utrique ut fiant, accersi iube: sed si ex ea re plus malist quam commodi utrique, id oro te in commune ut consulas, quasi si illa tua sit Pamphilique ego sim pater. SI. immo ita volo itaque postulo ut fiat, Chreme, neque postulem abs te ni ipsa res moneat. CH. quid est? SI. irae sunt inter Glycerium et gnatum. CH. audio. SI. ita magnae ut sperem posse avelli. CH. fabulae! SI. profecto sic est. CH. sic hercle ut dicam tibi: amantium irae amoris integratiost.(175) SI. em(176) id te oro ut ante eamus, dum tempus datur dumque eius lubido occlusast contumeliis, prius quam harum scelera et lacrumae confictae dolis redducunt animum aegrotum(177) ad misericordiam, uxorem demus. spero consuetudine et coniugio liberali devinctum, Chreme, dehinc facile ex illis sese emersurum malis. CH. tibi ita hoc videtur; at ego non posse arbitror neque illum hanc perpetuo habere neque me perpeti. SI. qui scis ergo istuc, nisi periclum(178) feceris? CH. at istuc periclum in filia fieri gravest. SI. nempe incommoditas denique huc omnis redit si eveniat, quod di prohibeant, discessio. at si corrigitur, quot commoditates vide: principio(179) amico filium restitueris, tibi generum firmum et filiae invenies virum. CH. quid istic? si ita istuc animum induxti esse utile, nolo tibi ullum commodum in me(180) claudier. SI. merito te semper maxumi feci, Chreme. CH. sed quid ais? SI. quid? CH. qui(181) scis eos nunc discordare inter se? SI. ipsus mihi Davos, qui intumust eorum consiliis, dixit; et is mihi persuadet nuptias quantum queam ut maturem. num censes faceret,(182) filium nisi sciret eadem haec velle? tute adeo iam eius audies verba. [heus] evocate huc Davom. atque eccum(183) video ipsum foras exire. DAVOS - SIMO - CHREMES DA. Ad te ibam. SI. quidnamst? DA. quor uxor non accersitur? iam advesperascit. SI. audin? ego dudum non nil veritus sum, Dave, abs te ne faceres idem quod volgus servorum solet, dolis ut me deluderes propterea quod amat filius. DA. egon istuc facerem? SI. credidi, idque adeo metuens vos celavi quod nunc dicam. DA. quid? SI. scies. nam propemodum habeo iam fidem. DA. tandem cognosti qui siem?(184) SI. non fuerant nuptiae futurae.(185) DA. quid? non? SI. sed ea gratia simulavi vos ut pertemptarem. DA. quid ais? SI. sic res est. DA. vide: numquam istuc quivi ego intellegere. vah consilium callidum! SI. hoc audi: ut hinc te intro ire iussi, opportune hic fit mi obviam. DA. hem numnam perimus? SI. narro huic quae tu dudum narrasti mihi. DA. quidnam audio? SI. gnatam ut det oro vixque id exoro.(186) DA. occidi. SI. hem quid dixti? DA. optume inquam factum. SI. nunc per hunc nullast mora. CH. domum modo ibo, ut adparetur dicam,(187) atque huc renuntio. - SI. nunc te oro, Dave, quoniam solus mi effecisti has nuptias... DA. ego vero solus. SI. corrigere mihi gnatum porro enitere.(188) DA. faciam hercle sedulo.(189) SI. potes nunc, dum animus inritatus est. DA. quiescas. SI. age(190) igitur, ubi nunc est ipsus? DA. mirum ni domist. SI. ibo ad eum atque eadem haec quae tibi dixi dicam idem illi. - DA. nullus sum. quid causaest quin hinc in pistrinum recta proficiscar via? nil est preci loci relictum: iam perturbavi omnia: erum fefelli; in nuptias conieci erilem filium; feci hodie ut fierent, insperante hoc atque invito Pamphilo. em astutias! quod si quiessem, nil evenisset mali. sed eccum(191) ipsum video: occidi. utinam mi esset aliquid hic quo nunc me praecipitem darem! PAMPHILVS - DAVOS PA. Vbi illic est scelus(192) qui perdidit me? DA. perii. PA. atque hoc confiteor iure mi obtigisse, quandoquidem tam iners, tam nulli consili sum. servon fortunas meas me commisisse futtili!(193) ego pretium ob stultitiam fero: sed inultum numquam id auferet. DA. posthac incolumem sat scio [fore] me, nunc si devito hoc malum. PA. nam quid ego nunc dicam patri? negabon velle me, modo qui sum pollicitus ducere? qua audacia id facere audeam?(194) nec quid nunc me faciam scio. DA. nec mequidem, atque id ago sedulo.(195) dicam aliquid me inventurum, ut huic malo aliquam productem moram. PA. oh! DA. visus sum. PA. eho dum, bone vir, quid ais? viden me consiliis tuis miserum inpeditum esse? DA. at iam expediam.(196) PA. expedies? DA. certe, Pamphile. PA. nempe ut modo. DA. immo melius spero. PA. oh tibi ego ut credam, furcifer? tu rem inpeditam et perditam(197) restituas? em quo fretus sim, qui me hodie ex tranquillissuma re coniecisti in nuptias. an non dixi esse hoc futurum? DA. dixti.(198) PA. quid meritu's? DA. crucem. sed sine paullulum ad me redeam: iam aliquid dispiciam. PA. ei mihi, quom non habeo spatium ut de te sumam supplicium ut volo! namque hoc tempus praecavere mihi me, haud te ulcisci sinit.(199) ACTVS IV DAVOS - CHARINVS - PAMPHILVS CH. Hoccinest(200) credibile aut memorabile, tanta vecordia innata quoiquam ut siet(201) ut malis gaudeant atque ex incommodis alterius sua ut comparent commoda? ah idnest verum? immo id est genus hominum pessumum in denegando modo quis(202) pudor paullum adest; post ubi tempus promissa iam perfici, tum coacti necessario se aperiunt, et timent et tamen(203) res premit denegare; ibi tum eorum inpudentissuma oratiost "quis tu es? quis mihi es? quor(204) meam tibi? heus proxumus sum egomet mihi." at tamen: "ubi fides?" si roges, nil pudet hic, ubi opus [est]; illi ubi nil opust, ibi verentur.(205)a sed quid agam? adeon ad eum et cum eo iniuriam hanc expostulem? ingeram mala multa? atque aliquis dicat: "nil promoveris": multum: molestus certe ei fuero atque animo morem gessero. PA. Charine, et me et te inprudens, nisi quid di respiciunt, perdidi. CH. itane "inprudens"? tandem inventast causa: solvisti fidem. PA. quid "tandem"? CH. etiamnunc me ducere(206) istis dictis postulas? PA. quid istuc est? CH. postquam me amare dixi, conplacitast tibi. heu me miserum qui tuom animum ex animo(207) spectavi meo! PA. falsus es. CH. non tibi sat esse hoc solidum visumst gaudium, nisi me lactasses amantem et falsa spe produceres? habeas. PA. habeam? ah nescis quantis in malis vorser(208) miser quantasque hic suis consiliis mihi conflavit sollicitudines meus carnufex. CH. quid istuc tam mirumst de te si exemplum capit? PA. haud istuc dicas, si cognoris vel me vel amorem meum. CH. scio: cum patre altercasti dudum et is nunc propterea tibi suscenset nec te quivit hodie cogere illam ut duceres. PA. immo etiam, quo tu minus scis aerumnas meas, haec(209) nuptiae non adparabantur mihi nec postulabat nunc quisquam uxorem dare. CH. scio: tu coactus tua voluntate es. PA. mane: nondum scis. CH. scio equidem illam ducturum esse te. PA. quor me enicas? hoc audi: numquam destitit instare ut dicerem me ducturum patri; suadere orare(210) usque adeo donec perpulit. CH. quis homo istuc? PA. Davos. CH. Davos? PA. interturbat. CH. quam ob rem? PA. nescio; nisi mihi deos satis scio fuisse iratos qui auscultaverim. CH. factum hoc est, Dave? DA. factum. CH. hem quid ais? scelus! at tibi di dignum factis exitium duint!(211) eho dic mi, si omnes hunc coniectum in nuptias inimici vellent, quod nisi hoc consilium darent? DA. deceptus sum, at non defetigatus. PA. scio. DA. hac non successit, alia adoriemur via: nisi si id putas, quia primo processit parum,(212) non posse iam ad salutem convorti hoc malum. PA. immo etiam; nam satis credo, si advigilaveris, ex unis geminas mihi conficies nuptias. DA. ego, Pamphile, hoc tibi pro servitio debeo, conari manibus pedibus noctesque et dies,(213) capitis periclum adire, dum prosim tibi; tuomst, siquid praeter spem evenit, mi ignoscere. parum succedit quod ago? at facio sedulo.(214) vel melius tute reperi, me missum face.(215) PA. cupio: restitue in quem me accepisti locum. DA. faciam. PA. at iam hoc opust. DA. em.. sed mane; concrepuit a Glycerio ostium. PA. nil ad te. DA. quaero.. PA. hem nuncin(216) demum? DA. at iam hoc tibi inventum dabo. MYSIS - PAMPHILVS - CHARINVS - DAVOS MY. Iam ubi ubi(217) erit, inventum tibi curabo et mecum adductum tuom Pamphilum: modo tu, anime mi, noli te macerare. PA. Mysis. MY. quis est? ehem, Pamphile, optume mihi te offers. PA. quid est? MY. orare iussit, si se ames, era, iam ut ad sese venias: videre te ait cupere. PA. vah perii: hoc malum integrascit.(218) sicin me atque illam opera tua nunc miseros sollicitari! nam idcirco accersor nuptias quod mi adparari sensit. CH. quibus quidem quam facile potuerat quiesci, si hic quiesset!(219) DA. age, si hic non insanit satis(220) sua sponte, instiga. MY. atque edepol ea res est, proptereaque nunc misera in maerorest. PA. Mysis, per omnis tibi adiuro deos numquam eam me deserturum, non si capiundos mihi sciam esse inimicos omnis homines. hanc mi expetivi: contigit; conveniunt mores:(221) valeant qui inter nos discidium volunt: hanc nisi mors mi adimet nemo. MY. resipisco. PA. non Apollinis mage verum atque hoc responsumst. si poterit fieri ut ne(222) pater per me stetisse credat quo minus haec fierent nuptiae, volo; sed si id non poterit, id faciam, in proclivi(223) quod est, per me stetisse ut credat. quis videor? CH. miser, aeque atque ego. DA. consilium quaero. PA. forti's! scio quid conere. DA. hoc ego tibi profecto effectum reddam. PA. iam hoc opus est. DA. quin iam habeo. CH. quid est? DA. huic, non tibi habeo, ne erres. CH. sat habeo. PA. quid facies? cedo.(224) DA. dies [hic] mi ut satis sit vereor ad agendum: ne vacuom esse me nunc ad narrandum(225) credas: proinde hinc vos amolimini; nam mi inpedimento estis. pa. ego hanc visam. - DA. quid tu? quo hinc te agis? CH. verum vis dicam? DA. immo etiam: narrationis incipit mi initium. CH. quid me fiet? DA. eho tu inpudens, non satis habes quod tibi dieculam addo,(226) quantum huic promoveo nuptias? CH. Dave, at tamen... DA. quid ergo? CH. ut ducam. DA. ridiculum. CH. huc face ad me ut venias, siquid poteris. DA. quid veniam? nil habeo. CH. at tamen, siquid.(227) DA. age veniam. CH. siquid, domi ero.- DA. tu, Mysis, dum exeo, parumper me opperire hic. MY. quapropter? DA. ita factost opus. MY. matura. DA. iam inquam hic adero. MYSIS - DAVOS MY. Nilne esse proprium quoiquam! di vostram fidem!(228) summum bonum esse erae putabam hunc Pamphilum, amicum, amatorem, virum in quovis loco paratum; verum(229) ex eo nunc misera quem capit laborem! facile hic plus malist quam illic boni. sed Davos exit. mi homo, quid istuc obsecrost? quo portas puerum? DA. Mysis, nunc opus est tua mihi ad hanc rem exprompta memoria atque astutia. MY. quidnam incepturu's? DA. accipe a me hunc ocius atque ante nostram ianuam adpone. MY. obsecro, humine? DA. ex ara hinc sume verbenas tibi atque eas substerne. MY. quam ob rem id tute non facis? DA. quia, si forte opus sit ad erum iurato(230) mihi non adposisse, ut liquido possim. MY. intellego; nova nunc religio in te istaec incessit. cedo!(231) DA. move ocius te, ut quid agam porro intellegas. pro Iuppiter! MY. quid est? DA. sponsae pater intervenit. repudio quod consilium primum intenderam. MY. nescio quid narres. DA. ego quoque hinc ab dextera venire me adsimulabo: tu ut subservias orationi, ut quomque opus sit, verbis vide. MY. ego quid agas nil intellego; sed siquid est quod mea opera opus(232) sit vobis, ut tu plus vides, manebo, nequod vostrum remorer commodum. CHREMES - MYSIS - DAVOS CH. Revortor, postquam quae opus fuere ad nuptias gnatae paravi, ut iubeam accersi, sed quid hoc? puer herclest. mulier, tun posisti hunc? MY. ubi illic est? CH. non mihi respondes? MY. nusquam est. vae(233) miserae mihi! reliquit me homo atque abiit. DA. di vostram fidem,(234) quid turbaest apud forum! quid illi hominum litigant! tum annona carast. (quid dicam aliud nescio.) MY. quor tu obsecro hic me solam? DA. hem quae haec est fabula? eho, Mysis, puer hic undest? quisve huc attulit? MY. satin sanu's(235) qui me id rogites? DA. quem ego igitur rogem qui hic neminem alium videam? CH. miror unde sit. DA. dictura es quod rogo? MY. au! DA. concede ad dexteram. MY. deliras: non tute ipse?... DA. verbum si mihi unum praeter quam quod te rogo faxis:(236) cave! male dicis? undest? dic clare. MY. a nobis. DA. hahae! mirum vero inpudenter mulier si facit meretrix! CH. ab Andriast haec, quantum intellego. DA. adeon videmur vobis esse idonei in quibus sic inludatis? CH. veni in tempore. DA. propera adeo puerum tollere hinc ab ianua. mane: cave quoquam ex istoc excessis(237) loco! MY. di te eradicent! ita me miseram territas. DA. tibi ego dico an non? MY. quid vis? DA. at etiam rogas? cedo, quoium(238) puerum hic adposisti? dic mihi. MY. tu nescis? DA. mitte id quod scio: dic quod rogo. MY. vostri. DA. quoius nostri? MY. Pamphili. DA. hem quid? Pamphili? MY. eho an non est? CH. recte ego has semper fugi nuptias. DA. o facinus animadvortendum! MY. quid clamitas? DA. quemne ego heri vidi ad vos adferri vesperi?(239) MY. o hominem audacem! DA. verum: vidi Cantharam suffarcinatam. MY. dis pol habeo gratiam quom in pariundo aliquot adfuerunt liberae. DA. ne illa illum haud novit quoius causa haec incipit: "Chremes si positum puerum ante aedis viderit, suam gnatam non dabit": tanto hercle mage dabit. CH. non hercle faciet. DA. nunc adeo, ut tu sis sciens, nisi puerum tollis iam ego hunc in mediam viam provolvam teque ibidem pervolvam(240) in luto. MY. tu pol homo non es sobrius. DA. fallacia alia aliam(241) trudit: iam susurrari audio civem Atticam esse hanc. CH. hem. DA. "coactus legibus eam uxorem ducet." MY. au obsecro, an non civis est? CH. iocularium in malum insciens paene incidi. DA. quis hic loquitur? o Chreme, per tempus advenis: ausculta. CH. audivi iam omnia. DA. an haec tu omnia? CH. audivi,(242) inquam, a principio. DA. audistin, obsecro? hem scelera! hanc iam oportet in cruciatum hinc abripi. hic est ille: non te credas Davom ludere. MY. me miseram! nil pol falsi dixi, mi senex. CH. novi omnem rem. est Simo intus? DA. est.- MY. ne me attigas,(243) sceleste. si pol Glycerio non omnia haec... DA. eho inepta, nescis quid sit actum? MY. qui(244) sciam? DA. hic socer est. alio pacto haud poterat fieri ut sciret haec quae voluimus. MY. praediceres. DA. paullum interesse censes ex animo omnia, ut fert natura, facias an de industria?(245) CRITO - MYSIS - DAVOS CR. In hac habitasse platea(246) dictumst Chrysidem, quae sese inhoneste optavit parere hic ditias potius quam honeste in patria pauper viveret: eius morte ea ad me lege redierunt bona. sed quos perconter video: salvete. MY. obsecro, quem video? estne hic Crito sobrinus(247) Chrysidis? is est. CR. o Mysis, salve! MY. salvos sis, Crito. CR. itan Chrysis? hem.(248) MY. nos quidem pol miseras perdidit. CR. quid vos? quo pacto hic? satine recte? MY. nosne? sic ut quimus, aiunt,(249) quando ut volumus non licet. CR. quid Glycerium? iam hic suos parentis repperit? MY. utinam! CR. an nondum etiam? haud auspicato(250) huc me appuli; nam pol, si id scissem, numquam huc tetulissem pedem. (251) semper eius dictast esse haec atque habitast soror; quae illius fuere possidet: nunc me hospitem litis sequi(252) quam id mihi sit facile atque utile aliorum exempla commonent. simul arbitror iam aliquem esse amicum et defensorem ei; nam fere grandicula iam profectast illinc: clamitent me sycophantam,(253) hereditatem persequi mendicum. tum ipsam despoliare non lubet. MY. o optume hospes! pol, Crito, antiquom obtines.(254) CR. duc me ad eam, quando huc veni, ut videam. MY. maxume. DA. sequar hos: nolo me in tempore hoc videat(255) senex. ACTVS V CHREMES - SIMO CH. Satis, iam satis, Simo, spectata erga te amicitiast mea; satis pericli incepi adire: orandi iam finem face. dum studeo obsequi tibi, paene inlusi vitam filiae. SI. immo enim nunc quom maxume abs te postulo atque oro, Chreme, ut beneficium verbis initum dudum nunc re comprobes. CH. vide quam iniquos sis prae studio: dum(256) id efficias quod lubet, neque modum benignitatis neque quid me ores cogitas: nam si cogites remittas iam me onerare iniuriis. SI. quibus? CH. at rogitas? perpulisti me ut homini adulescentulo in alio occupato amore, abhorrenti ab re uxoria,(257) filiam ut darem in seditionem atque in incertas nuptias, eius labore atque eius dolore gnato ut medicarer tuo. impetrasti: incepi, dum res tetulit. nunc non fert: feras.(258) illam hinc civem esse aiunt; puer est natus; nos missos face.(259) SI. per ego te deos oro, ut ne illis animum inducas credere, quibus id maxume utilest illum esse quam deterrumum. nuptiarum gratia haec sunt ficta atque incepta omnia. ubi ea causa quam ob rem(260) haec faciunt erit adempta his, desinent. CH. erras: cum Davo egomet vidi iurgantem ancillam. SI. scio. CH. at vero voltu, quom ibi me adesse neuter tum praesenserant. SI. credo et id facturas Davos dudum praedixit mihi; et nescio qui id tibi sum oblitus hodie, ac volui, dicere.(261) DAVOS - CHREMES - SIMO - DROMO DA. Animo nunciam otioso esse impero. CH. em Davom tibi! SI. unde egreditur? DA. meo praesidio atque hospitis. SI. quid illud malist? DA. ego commodiorem hominem adventum tempus(262) non vidi. SI. scelus, quemnam hic laudat? DA. omnis res est iam in vado.(263) SI. cesso adloqui? DA. erus est: quid agam? SI. o salve, bone vir. DA. ehem Simo, o noster Chreme, omnia adparata iam sunt intus. SI. curasti probe. DA. ubi voles accerse. SI. bene sane; id enimvero hinc nunc abest. etiam tu hoc respondes quid istic tibi negotist? DA. mihin? SI. ita. DA. mihin? SI. tibi ergo. DA. modo introii. SI. quasi ego quam dudum rogem. DA. cum tuo gnato una. SI. anne est intus Pamphilus? crucior miser! eho non tu dixti esse inter eos inimicitias, carnufex? DA. sunt. SI. quor igitur hic est? CH. quid illum censes? cum illa litigat. DA. immo vero indignum, Chreme, iam facinus faxo(264) ex me audies. nescioquis senex modo venit, ellum,(265) confidens catus: quom faciem videas, videtur(266) esse quantivis preti: tristis severitas inest in voltu atque in verbis fides.(267) SI. quidnam adportat? DA. nil equidem nisi quod illum audivi dicere. SI. quid ait tandem? DA. Glycerium se scire civem esse Atticam. SI. hem Dromo, Dromo.(268) DA. quid est? SI. Dromo. DA. audi. SI. verbum si addideris..! Dromo. DA. audi obsecro. DR. quid vis? SI. sublimem intro rape hunc, quantum potest. DR. quem? SI. Davom. DA. quam ob rem? SI. quia lubet. rape inquam. DA. quid feci? SI. rape. DA. si quicquam invenies me mentitum, occidito. SI. nil audio. DR. ego iam te commotum reddam. DA. tamen etsi hoc verumst? SI. tamen. cura adservandum vinctum, atque audin? quadrupedem constringito. age nunciam: ego pol hodie, si vivo, tibi ostendam erum quid sit pericli fallere, et illi patrem. CH. ah ne saevi tanto opere. SI. o Chreme, pietatem gnati! nonne te miseret mei? tantum laborem capere ob talem filium! age Pamphile, exi Pamphile: ecquid te pudet? PAMPHILVS - SIMO - CHREMES PA. Quis me volt? perii, pater est. SI. quid ais, omnium..?(269) CH. ah rem potius ipsam dic ac mitte male loqui. SI. quasi quicquam in hunc iam gravius dici possiet.(270) ain tandem, civis Glyceriumst? PA. ita praedicant. SI. "ita praedicant"? o ingentem confidentiam! num cogitat quid dicat? num facti piget? vide num eius color pudoris signum usquam indicat. adeo inpotenti esse animo ut praeter civium morem atque legem et sui voluntatem(271) patris tamen hanc habere studeat cum summo probro! PA. me miserum! SI. hem modone id demum sensti, Pamphile? olim istuc, olim(272) quom ita animum induxti tuom, quod cuperes aliquo pacto efficiundum tibi, eodem die istuc verbum vere in te accidit. sed quid ego? quor me excrucio? quor me macero? quor meam senectutem huius sollicito amentia? an ut pro huius peccatis ego supplicium sufferam? immo habeat, valeat, vivat(273) cum illa. PA. mi pater! SI. quid "mi pater"? quasi tu huius indigeas patris. domus uxor liberi(274) inventi invito patre; adducti qui illam hinc civem dicant: viceris. PA. pater, licetne pauca? SI. quid dices mihi? CH. at tamen, Simo, audi. SI. ego audiam? quid audiam,(275) Chreme? CH. at tandem dicat. SI. age dicat, sino. PA. ego me amare hanc fateor; si id peccarest, fateor(276) id quoque. tibi, pater, me dedo: quidvis oneris inpone, impera. vis me uxorem ducere? hanc vis mittere? ut potero feram. hoc modo te obsecro, ut ne credas a me adlegatum hunc senem: sine me expurgem atque illum huc coram adducam. SI. adducas? PA. sine, pater. CH. aequom postulat: da veniam. PA. sine te hoc exorem. SI. sino. quidvis cupio dum ne ab hoc me falli comperiar, Chreme. CH. pro peccato magno paullum supplici satis est patri.(277) CRITO - CHREMES - SIMO - PAMPHILVS CR. Mitte orare. una harum quaevis causa me ut faciam monet, vel tu vel quod verumst vel quod ipsi cupio(278) Glycerio. CH. Andrium ego Critonem video? certe is est. CR. salvos sis, Chreme. CH. quid tu Athenas insolens? CR. evenit. sed hicinest(279) Simo? CH. hic. CR. Simo... SI. men quaeris? eho tu, Glycerium hinc civem esse ais? CR. tu negas? SI. itane huc paratus advenis? CR. qua re? SI. rogas? tune inpune haec facias? tune hic homines adulescentulos inperitos rerum, eductos(280) libere, in fraudem inlicis? sollicitando et pollicitando eorum animos lactas? CR. sanun es? SI. ac meretricios amores nuptiis conglutinas? PA. perii, metuo ut substet hospes. CH. si, Simo, hunc noris satis, non ita arbitrere: bonus est hic vir. SI. hic vir sit bonus? itane adtemperate evenit, hodie in ipsis nuptiis ut veniret, antehac numquam? est vero huic credundum, Chreme. PA. ni metuam patrem, habeo pro illa re illum quod moneam probe. SI. sicophanta.(281) CR. hem. CH. sic, Crito, est hic: mitte. CR. videat qui siet. si mihi perget quae volt dicere, ea quae non volt audiet.(282) ego istaec moveo aut curo? non tu tuom malum aequo animo feras! nam ego quae dico vera an falsa audierim iam sciri potest. Atticus quidam olim navi fracta ad Andrum eiectus est et istaec parva virgo. tum ille egens forte adplicat primum ad Chrysidis patrem se. SI. fabulam inceptat. CH. sine. CR. itane vero obturbat? CH. perge. CR. tum - is mihi cognatus fuit qui eum recepit. ibi ego audivi ex illo sese esse Atticum. is ibi mortuost. CH. eius nomen? CR. nomen tam cito? Phania?(283) PA. hem perii! CR. verum hercle opinor fuisse Phaniam; hoc certo scio, Rhamnusium se aiebat esse. CH. o Iuppiter! CR. eadem haec, Chreme, multi alii in Andro tum audivere. CH. utinam id sit quod spero! eho dic mihi, quid eam tum? suamne esse aibat? CR. non. CH. quoiam(284) igitur? CR. fratris filiam. CH. certe meast. CR. quid ais? SI. quid tu ais? PA. arrige auris, Pamphile! SI. qui(285) credis? CH. Phania illic frater meus fuit. SI. noram et scio. CH. is bellum hinc fugiens meque in Asiam persequens proficiscitur: tum illam relinquere hic est veritus.†(286) postilla nunc primum audio quid illo sit factum. PA. vix sum apud me: ita animus commotust metu(287) spe gaudio, mirando tanto tam repentino hoc bono. SI. ne(288) istam multimodis tuam inveniri gaudeo. PA. credo, pater. CH. at mi unus scrupulus etiam restat qui me male habet. PA. dignus es cum tua religione, odium:(289) nodum in scirpo quaeris. CR. quid istuc est? CH. nomen non convenit. CR. fuit hercle huic aliud parvae. CH. quod, Crito? numquid meministi? CR. id quaero. PA. egon huius memoriam patiar meae voluptati obstare, quom ego possim in hac re medicari mihi? heus, Chreme, quod quaeris, Pasibulast. CH. ipsa east. CR. east. PA. ex ipsa miliens audivi. SI. omnis nos gaudere hoc, Chreme, te credo credere.(290) CH. ita me di ament, credo. PA. quod restat, pater... SI. iamdudum res redduxit me ipsa in gratiam. PA. o lepidum patrem! de uxore, ita ut possedi, nil mutat Chremes? CH. causa optumast; nisi quid pater ait aliud. PA. nempe id. SI. scilicet. CH. dos, Pamphile, est decem talenta. PA. accipio. CH. propero ad filiam. eho mecum, Crito; nam illam me credo haud nosse. - SI. quor non illam huc transferri iubes? PA. recte admones: Davo ego istuc dedam iam negoti. SI. non potest. PA. qui?(291) SI. quia habet aliud magis ex sese et maius. PA. quidnam? SI. vinctus est. PA. pater, non recte vinctust. SI. haud ita iussi.(292) PA. iube solvi, obsecro. SI. age fiat. PA. at matura. SI. eo intro. PA. o faustum et felicem diem! (293) CHARINVS - PAMPHILVS - DAVOS CH. Proviso quid agat Pamphilus. atque eccum.(294) PA. aliquis fors[itan] me putet non putare(295) hoc verum, at mihi nunc sic esse hoc verum lubet. ego deorum vitam propterea sempiternam esse arbitror quod voluptates eorum propriae sunt; nam mi inmortalitas partast, si nulla aegritudo huic gaudio intercesserit. sed quem ego mihi potissumum optem, nunc quoi haec narrem, dari? CH. quid illud gaudist? PA. Davom video. nemost quem mallem omnium; nam hunc scio mea solide solum gavisurum gaudia.(296) DA. Pamphilus ubinam hic est? PA. Dave. DA. quis homost? PA. ego sum. DA. o Pamphile. PA. nescis quid mi obtigerit. DA. certe; sed quid mihi obtigerit(297) scio. PA. et quidem ego. DA. more hominum evenit ut quod sim nanctus mali prius rescisceres tu quam ego illud quod tibi evenit boni.(298) PA. Glycerium mea suos parentis repperit. DA. factum bene. CH. hem. PA. pater amicus summus nobis. DA. quis? PA. Chremes. DA. narras probe. PA. nec mora ullast quin eam uxorem ducam. CH. num illic somniat ea quae vigilans voluit? PA. tum de puero, Dave... DA. ah desine! solus es(299) quem diligant di. CH. salvos sum si haec vera sunt. conloquar. PA. quis homost? Charine, in tempore ipso mi advenis. CH. bene factum. PA. audistin? CH. omnia. age, me in tuis secundis(300) respice. tuos est nunc Chremes: facturum quae voles scio esse omnia. PA. memini: atque adeo longumst illum me exspectare dum exeat. sequere hac me: intus apud Glycerium nunc est. tu, Dave, abi domum, propera, accerse(301) hinc qui auferant. em quid stas? quid cessas? DA. eo. ne exspectetis dum exeant huc: intus despondebitur; intus transigetur siquid est quod restet. Cantor. plaudite! (1) meretriculae: il diminuitivo è impiegato per attenuare la connotazione volgare del termine. (2) Andriae: cioè "nativa di Andros". Molte commedie greche e latine prendono il titolo dal luogo di provenienza del protagonista (es. Sikyonios, Samia, Tarentilla ecc.). (3) Glycerium: il nome della ragazza è trascritto dal greco ed è connesso con l'aggettivo glykús ("dolce"), con allusione alla sua dolcezza ed onestà. Si tratta in realtà di un diminuitivo di Glykera (Glycera), nome femminile frequente nella commedia di Menandro, portato anche dalla protagonista della Perikeiromene. Si noti l'uso del genere neutro, che sottolinea l'irrilevanza drammaturgica del personaggio. (4) gnatam: arcaismo volontario di Sulpicio Apollinare, che imita la lingua di Terenzio. Il verbo nascor aveva anticamente la forma gnascor, ma solo il part. pass. gnatus, nel senso di "figlio" sopravvive in epoca classica. (5) quid haberet: il cong. imperf. nell'interrogativa indiretta è motivato dal fatto che il verbo della reggente (simulat) è sentito come presente storico. (6) insperato: ablativo del part. perf. con valore avverbiale. (7) quom... adpulit: arcaismi per cum e appulit. La grafia arcaica di cum è a tutt'oggi incerta; molti editori, tra cui Kauer e Lindsay, restaurano la forma primitiva quom se è in funzione di congiunzione, scrivono invece cum quando è in funzione di preposizione. In epoca classica i verbi composti da preposizione, che comportavano l'incontro di due consonanti diverse, andarono incontro ad assimilazione: es. adfero = affero ecc.; ai tempi di Terenzio, invece, era ancora impiegata la grafia non assimilata. (8) id... negoti: genitivo partitivo. Id è prolettico dell'ut esplicativo del v. seguente. (9) populo... fabulas: si noti l'andamento allitterante del verso, ribadito dal nesso in clausola. Le figure foniche in genere sono tipiche dei testi latini arcaici, che ne fanno un uso molto più largo rispetto agli originali greci. (10) scribundis: arcaismo per scribendis. (11) non qui... sed qui: parallelismo antitetico. Qui è un'antica forma di abl. strumentale da qui relativo e da quis interrogativo-indefinito, che equivale al classico quo. La proposizione che introduce ha valore finale (quo = ut eo). (12) malevoli... maledictis: figura etimologica. (13) quaeso: è usato quasi sempre come inciso, nel significato di "per favore, di grazia". È però originariamente il desiderativo di quaero, formato dal tema quaes- + il suffisso -so; la doppia s ha evitato il rotacismo, cioè il passaggio, peculiare del latino, della sibilante intervocalica in r; cfr. ad es. honos, honoris (da honosis). (14) norit... noverit: poliptoto. Entrambe queste voci verbali sono futuri anteriori; il primo è però in forma sincopata. (15) stilo: il termine designa propriamente lo strumento appuntito usato per scrivere sulle tavolette cerate. In seguito, per metonimia, il senso divenne quello di "esercizio dello scrivere" e quindi, per estensione, "modo di esprimersi". (16) convenere: la desinenza della terza pers. plur. del perf. indic. in -ere è più comune nell'età arcaica rispetto al classico -erunt, e rimase in uso almeno sino all'età augustea. (17) intellegendo... intellegant: oltre all'evidente poliptoto è qui ravvisabile un'altra figura semantica, l'antanaclasi, che consiste nel ripetere più volte un termine (anche variato di forma) attribuendogli però un diverso significato: qui infatti intellegendo ha il prevalente senso di "fare gli intellettuali, far mostra di sapere", mentre intellegant va inteso nella più comune accezione di "comprendere". (18) accusant... accusant: epifora, ripetizione cioè di uno stesso termine alla fine di cola successivi. I nomi dei tre poeti (Naevium Plautum Ennium) formano un tricolon. Si noti, al v.18, quom = cum. (19) neglegentiam... diligentiam: antitesi e figura etimologica. (20) male... malefacta: annominazione, figura retorica consistente nella ripresa di un termine variato di forma. (21) favete: il termine può intendersi in due modi: o semplicemente come "dateci il vostro favore", oppure come "fate silenzio", sottintendendo linguis, secondo l'antica espressione rituale ripresa da Orazio, Carm. III,1,2. I tre verbi del v.24, uniti dall'omoioteleuto, formano un tricolon. (22) pernoscatis: si noti la forte annominazione (noscant... cognoscite... pernoscatis), che intende polarizzare l'attenzione sul concetto della conoscenza completa e approfondita dell'opera, necessaria per la sua valutazione. (23) relicuom: grafia arcaica per reliquum. Le desinenze originarie del nomin. e accus. sing. dei temi in -o erano rispettivamente -os e -om; l'oscuramento in -u avvenne in epoca piuttosto arcaica, ma nei sostantivi e aggettivi in cui tali desinenze erano precedute da u/v le forme arcaiche si conservarono sino all'età classica. Nei comici è perciò frequente trovare servos, equom ecc. (24) prius: scil. quam spectatis. (25) istaec: pron. dimostr. rafforzato con la particella epidittica -ce in forma apocopata (da ista-i-ce), molto frequente negli autori arcaici. Qui è neutro plur., mentre l'identica forma del v.43 è femm. sing. (26) dum: è qui attestato l'antico significato avverbiale di "per un momento". Probabilmente la sua radice è quella del verbo durare. (27) servibas liberaliter: sul piano retorico l'espressione è ossimorica, perché vengono accostati due termini semanticamente contrari; l'avverbio è comunque qui inteso nel senso di "dignitosamente, con onestà". Si noti anche l'annominazione libertus... liberaliter. (28) advorsum: arcaismo per adversum. (29) molestumst: forma con prodelisione per molestum est. La prodelisione (o aferesi) avviene con le forme es ed est del verbo sum, le quali perdono la e iniziale e si fondono con la parola che le precede quando questa termina in vocale o in -m. Il fenomeno, frequente nei comici, riflette probabilmente la reale pronunzia della lingua d'uso. (30) quor: grafia arcaica per cur. (31) ephebis: termine greco (éphebos), che Terenzio qui trascrive perché evidentemente l'istituto dell'efebia era abbastanza noto al pubblico romano. (32) qui: forma arcaica di ablativo del pronome relativo (cfr. n.11). In questo caso, come spesso nei comici e negli scrittori arcaizzanti, è impiegato avverbialmente, nel significato del classico quomodo. (33) aetas metus magister: tricolon asindetico. Metus è il timore reverenziale che il giovane Panfilo provava non solo verso il maestro, ma anche nei confronti del padre stesso. Si noti anche l'andamento allitterante del verso e la prodelisione itast = ita est. (34) mediocriter: termine calcato semanticamente sul greco mesótes, con il quale presenta anche un nesso etimologico (mésos/medius); viene perciò ad indicare il concetto tipicamente greco di "moderazione", che in origine il termine latino non possedeva. (35) nequid nimis: è l'esatta traduzione della celebre massima greca medèn ágan (lett. "niente di troppo"), incisa sul santuario delfico di Apollo. La moderazione ed il rifiuto di ogni eccesso, principio basilare della morale greca arcaica, fu assunto anche da Aristotele come uno dei cardini del proprio sistema etico. (36) quibus... quomque: tmesi per quibuscumque. (37) facillume: arcaismo per facillime. La desinenza -umus del superlativo è prevalente fino all'età sillana e cesariana: ne fa largo uso, ad es., Sallustio. (38) egregia... integra: abl. di qualità. I termini sono collocati in posizione chiastica, con i sostantivi al centro e gli aggettivi alle estremità. (39) quaestum: il termine, derivato da quaero, indica propriamente il guadagno. L'espressione qui impiegata è fortemente brachilogica, in quanto quaestum sottintende facere corpore, ossia "far commercio del proprio corpo, prostituirsi". La traduzione "fare la vita" riprende un'espressione eufemistica tipica del linguaggio attuale. (40) meum: riferito a filium del v. precedente, in forte iperbato. (41) egomet: forma rafforzata del pronome personale, costituita da egom* (con uscita consonantica, cfr. il greco egón), più l'enclitica -et. (42) captus est: habet: espressioni metaforiche. La prima, secondo Donato, deriva dal gergo venatorio (captus est = irretitur, cioè "è caduto nella rete" con cui si catturavano gli uccelli); la seconda dal linguaggio gladiatorio, perché il pubblico, quando un combattente veniva ferito, gridava habet! (sott. vulnus, ferita), cioè "l'hanno beccato" o simili. (43) venientis... abeuntis: la des. -is per l'acc. plur. della terza declinazione nominale e la seconda classe degli aggettivi prevale in epoca arcaica rispetto al classico -es, e resta in uso fino all'età augustea (molti esempi in Virgilio) e oltre. (44) sodes: formula di cortesia derivata da si audes ("se vuoi, se desideri"). (45) symbolam: grecismo (symbolé), che propriamente vale "convenzione, accordo", passato poi ad indicare il contributo che ogni commensale versava per la partecipazione ad un banchetto. (46) placuit: despondi: l'asindeto indica con efficacia la rapidità con cui Simone prese quella decisione. Il verbo despondeo è specificamente usato ad indicare la promessa ufficiale di matrimonio. (47) dictust: prodelisione per dictus est, su cui cfr. n.29. Qui la prodelisione è dovuta al fatto che, in epoca arcaica, nelle desinenze -is e -us la s finale tende a indebolirsi sia sul piano della pronunzia che su quello prosodico (tanto da non fare posizione, per cui la vocale precedente resta comunque breve); così, nel nostro caso, dictus era pronunciato dictu' ed equivaleva ad una parola con terminazione vocalica: di qui la prodelisione di est. (48) amasset: forma sincopata per amavisset. Questo verbo regge la protasi di un periodo ipotetico irreale, di cui quid (sott. faceret) costituisce l'apodosi. (49) unam: qui ha il valore del nostro articolo indeterminativo, tant'è che Donato chiosava "unam" pro quandam. Forse è questo un riflesso del sermo cotidianus, da cui derivarono le lingue romanze. (50) praeter ceteras: l'epifora sottolinea il concetto qui espresso, cioè che Glicerio si distingueva tra tutte per bellezza e signorilità. Si noti anche l'omoioteleuto ceteras... pedisequas (v.123). (51) ilico: avverbio derivato da *in-stolocod ("in quel luogo"). (52) procedit... fletur: la successione asindetica dei verbi rappresenta mirabilmente il rapido succedersi degli eventi, dal percorso del funerale alla sepoltura. Icastico è soprattutto il passivo impers. fletur, che visualizza con grande immediatezza il dolore di tutti gli astanti. (53) iratus... ferens: esempio di variatio, enunciazione di un concetto con due diversi costrutti. Il procedimento diverrà usuale in quegli autori (come Sallustio e Tacito) che fonderanno il proprio stile sull'inconcinnitas, il modello espressivo contrapposto a quello dei cola simmetrici, di tipo ciceroniano. (54) comperisse: si noti l'omissione del soggetto se nell'oggettiva, tipica del linguaggio parlato. (55) sedulo: traduco "in tutti i modi", ma lett. l'avverbio significa "con diligenza, con zelo" e deriva da se (= sine) dolo, cioè "senza inganno". (56) qui? cedo: su qui = quomodo cfr. n.32. Cedo è usato come interiezione ("suvvia, dunque"), ma è in realtà un antico imperativo formato da ce- (forse una radice verbale) e dal verbo dare (plur. cedite, forma arcaica cette). (57) advortenda iniuriast: arcaismi per advertenda iniuria est; cfr. n.29. (58) mala mens, malus animus: il rilievo dato da Simone alla malvagità di Davo è sottolineato dal poliptoto (mala... malus), dal parallelismo e dalla forte allitterazione delle nasali. (59) nunciam: avverbio frequente nei comici, il cui primo elemento (nunc) deriva da num (nel significato originario di "ora") più l'enclitica epidittica -ce. (60) quoiquam: arcaismo per cuiquam. (61) necopinantis... interoscitantis: tricolon sostenuto da marcato omoioteleuto. Interoscitare è verbo attestato solo in questo luogo (apax) e significa propriamente "mentre sbadigliamo", con impiego evidentemente traslato. (62) volt: arcaismo per vult. (63) scilicet: avverbio formato da due voci verbali, scire e licet (lett. "è lecito sapere"). (64) hoccin: dimostrativo formato da hoc e dall'enclitica epidittica -ce, che gli conferisce appunto questo valore (come il nostro "questo qui" e sim.); nelle interrogative si unisce ad esso anche l'altra enclitica -ne, qui apocopata. Forme analoghe sono, ad es., hisce, hosce ecc., frequenti nei comici. Anche istuc, nello stesso verso, deriva da istud + ce. (65) ipsum... adplicat: il concetto espresso da Simone, la rovina morale provocata dai cattivi consiglieri, è puntualizzato a livello retorico da un notevole impiego delle figure ritmiche quali l'omoioteleuto, l'allitterazione e l'assonanza. (66) hercle: interiezione molto frequente nei comici, che è propriamente una formula di giuramento basata sul nome della divinità ("per Ercole"); nel linguaggio comune, tuttavia, ha perduto questo senso originario ed è impiegata come semplice esclamazione. Ad essa affini, e frequenti nella commedia con il medesimo valore, sono le espressioni pol, edepol ("per Polluce") e castor, ecastor ("per Castore"), pronunziata però quest'ultima soltanto dalle donne. (67) intellextin: forma sincopata tronca per intellexistine. (68) locutu's: sta per locutus es, ed è forma determinata dall'indebolimento della s finale della desinenza, con conseguente prodelisione. (69) deludier: infinito passivo con desinenza arcaica (classico deludi), che rimane viva, almeno nei testi poetici, fino all'età cesariana e augustea (es. in Lucrezio e in Virgilio). (70) bona verba, quaeso: l'espressione può intendersi come ironica ("fammi gli auguri", scil. per la burla che sto per giocarti), oppure come esortativa ("stai calmo", ove a bona verba andrebbe sottinteso un dic, cioè "dimmi buone parole, non irritarti"). Ma il carattere comico della scena fa propendere per la prima interpretazione. (71) nil me fallis: abbiamo il corrispondente passo di Menandro, conservatoci da Donato: nyn d'ou léletas me (fr. 33 Kö), cioè "ora non m'inganni". (72) dare verba: espressione del linguaggio popolare equivalente a decipere, cioè "ingannare, fare fesso". Si notino anche gli arcaismi quoi per cui e difficillest (prodelisione per difficile est; cfr. n.29). (73) faciam... fallaciam: paronomasia. (74) senserit... ceperit: l'omoioteleuto sottolinea la contemporaneità. Il futuro anteriore è motivato dallo scarto diacronico con il successivo dabit, che indica azione posteriore. (75) iure... iniuria: antitesi e annominazione. (76) amentium... amantium: gioco di parole fondato sul paragramma, paronomasia ottenuta con l'accostamento di due termini distinti da un solo fonema. (77) ad forum: sott. conferam, cioè "mi recherò al Foro". Anche nel termine forum possiamo ravvisare un calco semantico, in quanto il Foro romano non corrispondeva esattamente all'agorà ateniese, cui facevano riferimento i modelli greci. (78) siet: arcaismo per sit. Questa forma era originariamente un ottativo, come dimostra la vocale i tipica di questo modo anche in greco; cfr. eíen, eíes ecc. (79) hoccinest: da hoc + ce + ne + est. Cfr. n.64. (80) mutavit... inmutatum: antitesi e annominazione. (81) adeon: come il seguente nullon (v.247) è forma con apocope dell'enclitica -ne. (82) contemptus spretus: coppia sinonimica, la cui pregnanza semantica è rafforzata dall'asindeto. (83) repudiatus repetor: allitterazione e paronomasia. (84) censen: arcaismo per censesne., con caduta della s e l'enclitica -ne in forma apocopata; queste forme interrogative sono molto frequenti negli scrittori arcaici (cfr. ain = aisne, audin = audisne ecc.). Il singolare va inteso come un tu generico riferito agli spettatori, giacché non si vede chi possa essere l'interlocutore di Panfilo. È perciò giustificata la traduzione con il plurale. (85) quod si... ut hoc ne facerem: espressione tipica del linguaggio parlato; il periodo ipotetico la cui protasi è si ego rescissem (= rescivissem) ha in realtà due apodosi, quid facerem ed un sottinteso responderem, che è stato comunque necessario presumere nella traduzione. Vi è poi da notare che in ut hoc ne facerem del v.259 l'ut è pleonastico, ed è forse motivato da un originario senso consecutivo della frase. Efficace è anche l'iterazione epiforica di facerem. (86) patris pudor: genitivo oggettivo, perché si parla del rispetto che Panfilo nutre verso il padre. (87) lubitumst... advorser: arcaismi per libitum est (prodelisione, cfr. n.29) e adverser. Si noti anche l''incertumst = incertum est del v. seguente. (88) peropust: prodelisione per peropus est (cfr. n.47). La forma peropus (intensivo di opus) è apax. (89) inmutarier: arcaismo per immutari; cfr. n.69. (90) ingratum... inhumanum... ferum: la forza espressiva del tricolon è accentuata dall'omoioteleuto e dalla gradazione ascendente (climax), perché la successione denota progressivamente la perdita di ogni umanità (da ingratum a ferum). (91) consuetudo... amor... pudor: altro tricolon, a testimoniare il raffinato ordito retorico del passo. (92) commoveat... commoneat: paragramma. (93) accessi... nos soli: l'asindeto e l'ellissi del verbo indicano l'immediatezza e la rapida successione degli eventi narrati. (94) sient: arcaismo per sint; cfr; n.78. (95) genium tuom: il Genio (da gigno, generare), propriamente "progenitore", era, nella religione romana, lo spirito tutelare di ogni uomo, come l'angelo custode della teologia cattolica. (96) amicum tutorem patrem: tricolon ascendente o climax; cfr. n.90. Il collegamento asindetico rende globale il concetto. (97) in manum dat: l'espressione in manum dare vale "sottoporre qualcuno alla potestà di un altro", ed è detto soprattutto dei tutori e dei padri nei confronti delle donne. (98) accepi: acceptam: poliptoto. (99) qui: equivale a quomodo; cfr. n.32. (100) edepol: interiezione derivata da un antico giuramento ("per Polluce"); cfr. n.66. (101) quoniam non potest... possit: proverbio già attestato in Platone, Ippia Maggiore 453, in forma molto simile. Si noti l'ordinata disposizione chiastica dei termini. (102) mage: arcaismo per magis. (103) age age: anche in latino, come in greco (cfr, áge, ágete) l'imperativo di ago ha valore di semplice interiezione ("forza, suvvia"). (104) moechum: è l'adultero. Grecismo (moichós). (105) spem... consilium: l'accumulazione rende evidente l'ironia drammatica insita in questa scena, specie per quanto riguarda il sentimentalismo un po' patetico di Carino. Si noti anche l'omoioteleuto, che suddivide l'enunciato in coppie di concetti complementari. (106) pol: interiezione in forma ridotta, ipocoristica, dell'antica formula di giuramento "per Polluce"; cfr. n.66. (107) ne: particella asseverativa corrispondente al greco né o naí. È usata all'inizio del periodo, generalmente con pronomi personali o dimostrativi. (108) adipiscier: forma arcaica per adipisci. Per la desinenza, cfr. n.69. (109) facite... efficite: l'accumulazione di quattro imperativi è suggestiva e rende con piena efficacia la determinazione di Panfilo a non concludere quel matrimonio. Si notino l'annominazione (facite... efficite), la disposizione chiastica che ne deriva, l'allitterazione ed il forte omoioteleuto. Per qui = quomodo cfr. n.32. (110) quoius: grafia arcaica per cuius. (111) boni, boni: caso di antanaclasi, ripetizione cioè di due termini omografi ma con diversa funzione e significato. (112) eugae: interiezione che esprime gioia. È un grecismo (eûge). (113) em: interiezione derivata dall'imperativo di emo (lett. "prendi"), che spesso si trova in unione con un dativo etico: es. em tibi ("eccoti!"). (114) qui: equivale a quomodo; cfr. n.32. (115) nusquam: sott. eras; cioè "non eri da nessuna parte", "non ti ho visto". (116) ipsus: forma arcaica di nominativo del pron. determ., frequente nei comici e poi abbandonato a favore del classico ipse, formatosi per analogia con ille ed iste. (117) Chremem: l'acc. di questo nome proprio si presenta in due forme: Chremetem ai vv. 472 e 533, Chremem qui ed al v.527. La diversità è dovuta a ragioni metriche. (118) ornati... tumulti: genitivi analogici, formati sul modello della II declinazione, in luogo di ornatus e tumultus. Si noti il procedere asindetico del racconto di Davo, che rende efficacemente la rapidità del succedersi degli eventi. (119) puerum: altro esempio di calco semantico dal greco: il termine latino puer, che in origine significava "bambino, ragazzo", assunse ben presto il valore di "servo" per analogia con il greco paîs. (120) Chremi: anche il genitivo di questo nome proprio si presenta in forme alternative (Chremetis al v.247), per il motivo spiegato alla n.117. (121) obolo: moneta ateniese di scarso valore, sesta parte della dracma. È grecismo (obolós). (122) nullus: maschile in luogo del neutro (nihil), come rafforzativo della negazione. Cfr. Hec. 79, Eun. 216. (123) nisi vides... ambis: si noti l'andamento allitterante del verso, con l'insistente ripetizione della sibilante, che sottolinea efficacemente il concetto espresso. (124) iniurius... iniuria: annominazione. (125) dictum factum: espressione proverbiale esattamente conservata in italiano. Si noti anche l'uso del fut. ant. (invenerit), che sottolinea l'imminenza dell'azione, la rapidità cioè con cui Simone farà cacciare Glicerio. (126) cedo: cfr. n.56. L'interiezione ricorre anche poco più avanti, al v.389. (127) excludar... concludar: ancora un caso di annominazione, in cui però i due termini sono semanticamente diversi: nel primo prevale il senso traslato, nel secondo quello proprio. (128) certa... incerta: antitesi e annominazione. Per sient cfr. n.78. (129) speres: cong. potenziale. (130) cautiost (cautio est): nei comici la locuzione equivale a cavendum est; cfr. Hec. 650 (consultatiost) e Adelph. 421. (131) suscepturum: sott. me esse. L'omissione del soggetto nelle infinitive era comune nel linguaggio parlato, specie se tale soggetto era il medesimo della reggente. (132) qui: equivale a quo ed ha valore finale (ut eo). Cfr. n.11. (133) sies: forma arcaica per sis. Cfr. n.78. (134) id: acc. avverbiale di relazione, che rafforza propterea, con pleonasmo proprio del sermo cotidianus. (135) ehem: interiezione che di solito esprime piacevole sorpresa; Panfilo deve infatti far mostra di gioia e di compiacenza nei riguardi di suo padre. (136) quom... impetro: quom (cum) con l'indicativo in funzione causale è proprio del linguaggio arcaico e popolare; nel latino classico è d'obbligo il congiuntivo. (137) uxore excidit: il verbo excido con l'abl. nel senso di "restar privo di qualcosa" è ricalcato sul greco ekpíptein tinós; cfr. anche Plauto, Menaech. 667. (138) aequior: comparativo assoluto. Pamphilo è dativo d'interesse. (139) malo mihi... malum: la chiusa del discorso di Birria ha un'impronta fortemente retorica: oltre alla forte allitterazione, è presente nel verso anche un raffinato calembour, fondato sul poliptoto (malo... malum) e sull'antanaclasi, in quanto il termine malum nel primo caso indica in senso generico una situazione negativa, mentre nel secondo caso è impiegato nell'accezione propria del linguaggio servile ("pena, punizione corporale"). (140) ea... gratia: costrutto tipico del linguaggio popolare. In latino classico avremmo avuto eius rei gratia. (141) aeque quicquam: locuzione equivalente a nihil (Donato). (142) potin es: il verbo possum è formato dall'agg. potis, pote + sum, per cui la seconda persona del pres. ind., dalla forma originaria potis es (qui potin perché composto con l'enclitica interr. -ne apocopata), passò a quella definitiva potes. (143) hospitai: forma arcaica in -ai del gen. sing. della prima declinazione, che restò in uso, soprattutto per ragioni metriche, anche nei poeti di età classica. (144) nosti: forma sicopata per novisti (145) ipsus: arcaismo per ipse; cfr. n.116. (146) uxore... uxorem: poliptoto. Il secondo termine è tuttavia impiegato con valore metonimico, perché designa il matrimonio in senso lato. (147) drachumis: grecismo (drachmé). Il termine designa una moneta greca di limitato valore (la centesima parte di una mina), con potere d'acquisto più o meno corrispondente a undenarius romano. La trascrizione latina oscilla tra la forma drachma, formalmente più esatta e propria dei testi letterari, e quella epentetica drachuma, che riproduce la pronunzia popolare. (148) siet: arcaismo per sit; cfr. n.78. (149) perparce nimium: espressione ridondante tipica della lingua parlata; il prefisso per -, infatti, conferisce all'avverbio il valore di superlativo, che rende superfluo nimium. Nell'espressione è da sottintendere un verbio come agis, peccas o simili. (150) veterator: il termine, derivato da vetus, designa chi è invecchiato in una certa attività, specie se illecita, e ne è perciò esperto: cfr. il nostro "vecchia volpe" o simili. (151) dixti: forma sincopata per dixisti. Il perfetto di tipo sigmatico latino corrisponde agli aoristi sigmatici di altre lingue (dixi da dic-s-i, come il greco étaxa da *etag-sa). (152) quod: il neutro è determinato dall'incertezza sul sesso del nascituro. (153) actmst: è locuzione del linguaggio giudiziario, che era pronunciata alla fine di un processo; da qui, per estensione, passò a significare il punto estremo di una situazione, quando "è finita", non c'è più rimedio. (154) peregrina: il termine vale "forestiera", ma Donato avverte della presenza in esso di una maligna insinuazione sulla moralità di Glicerio, in quanto le donne straniere - egli dice - erano ritenute ad Atene inhonestae ac meretrices. (155) quo: in luogo di ut nelle finali è molto impiegato dagli autori della prima latinità, anche in proposizioni non contenenti un comparativo. (156) sat: forma abbreviata di satis, preferita per ragioni metriche. (157) hicin: dimostr. formato da hic + ce + ne apocopato. Cfr. n.64. (158) in portu navigo: metafora che vuol esprimere la tranquillità di Simone, avvicinata a quella della nave nel porto, al sicuro dalle tempeste. Il paragone della vita umana con la navigazione è un topos letterario del mondo classico, dal celebre fr. 326 LP di Alceo agli svariati esempi nella commedia. (159) fac istaec ut lavet: l'espressione ricalca quella del modello menandreo, riferita da Donato (fr. 36 Kö): loúsat autèn autíka. (160) Adhuc... revortor: i vv. 481-5 costituiscono uno dei due cantica della commedia, parti cantate con accompagnamento musicale (cfr. Introd., cap. I). Ne fa fede il metro, che esce dal consueto schema giambico-trocaico: i vv. 481-4 sono infatti tetrametri bacchiaci, il 485 è un dimetro giambico catalettico. (161) quaeso: qui il verbo mantiene l'originario valore di "chiedere, pregare"; cfr. n.13. (162) dolis: pleonastico, data la presenza di fallere, che già presuppone il ricorso all'inganno. È stilema del linguaggio parlato. (163) quid re tulit: equivale a quid profuit. (164) qui: per quomodo; cfr. n.32. (165) falso: caso di ironia, figura di spostamento semantico consistente nell'usare un termine di senso opposto a quello che s'intende affermare. Per l'espressione verba dare cfr. n.72. (166) qui: ha valore strumentale (quo); cfr. n.32. (167) ilico: cfr. n.51. (168) amarit: forma sincopata per amaverit. (169) parato... para: poliptoto. Insolita è la costruzione di opus est con il participio perf. passivo. (170) mihi... maxumumst: stile fortemente allitterante. L'impiego dell'avv. multo come rafforzativo del superlativo proviene dal linguaggio parlato. (171) orabo... uxorem: espressione brachilogica, che sottintende ut det. (172) eccum: l'avv. ecce, nel linguaggio popolare della commedia, assume anche la forma aggettivale (es. eccam, eccas, eccos ecc.), che si è originata dalla fusione di ecce (di incerto etimo) con la forma arcaica del dimostrativo hic; così eccum viene da ecce + *hom (= hunc). (173) Iubeo Chremetem: sott. salvere; ma la formula di saluto è interrotta dal brusco intervento di Cremete. (174) fuerant... fiant: le frequenti allitterazioni, in quest'ultima parte del discorso di Simone, tendono all'evidenziazione dei concetti ed al coinvolgimento emotivo dell'ascoltatore. Nell'espressione vi è anche il poliptoto fra i primi due termini. (175) amantium... integratiost: espressione proverbiale, che ho tentato di rendere con un detto italiano in rima ad essa equivalente. (176) em: cfr. n.113. (177) aegrotum: lett. vale "malato", ma da questo concetto a quello di "innamorato" il passaggio semantico è agevole, poiché nel mondo greco (vari esempi dai lirici, ai tragici, agli epigrammisti) era topico intendere l'amore come inguaribile malattia dell'animo. (178) periclum: forma epentetica per periculum nel senso di "prova", che ricorre anche in Heaut. 221 ed Eun. 476. Per qui = quomodo cfr. n.32. (179) principio: l'avverbio presupporrebbe un correlato post o deinde, che è invece omesso. L'irregolarità sintattica è da ricondurre al linguaggio parlato ed evidenzia la concitazione dello stato d'animo di Simone. (180) in me: data la presenza del passivo claudier (= claudi, cfr. n.69), ci saremmo aspettati a me; forse è anche questo un influsso del sermo familiaris. (181) qui: equivale a quomodo; cfr. n.32. (182) censes faceret: costruzione paratattica propria del linguaggio parlato ed arcaico; in latino classico avremmo avuto censes eum facturum esse. (183) eccum: cfr. n.172. (184) siem: equivale a sim; cfr. n.78. (185) fuerant... futurae: forma perifrastica frequente nella commedia (cfr. anche i perf. pass. in fui anzich‚ in sum), proveniente dalla lingua parlata. Si notino l'allitterazione ed il poliptoto. (186) oro... exoro: l'annominazione riceve efficacia dallo scarto semantico tra i due verbi: il primo vale "pregare", il secondo "ottenere pregando". (187) adparetur dicam: altra costruzione paratattica propria della lingua parlata; in latino classico avremmo avuto l'acc. e l'infinito (o l'infinito semplice). (188) enitere: vi è alternanza, in età arcaica e anche classica, per la desinenza della seconda persona singolare medio-passiva, fra -re (più antica) e -ris (di formazione più recente e popolare). Terenzio, forse per evitare la confusione con l'imperativo, impiega quasi sempre la prima forma, che restò prevalente nell'uso letterario almeno fino a Cicerone. (189) sedulo: cfr. n.55. (190) age: interiez. derivata dall'imper. di ago; cfr. n.103. (191) eccum: cfr. n.172. Per em (v.604) cfr. n.113. (192) scelus: termine metonimico, giacché designa qui non il misfatto ma il suo autore (lo scelestus, che è tale appunto perché commette scelera). (193) futtili: era detto futis o futtile il vaso per l'acqua lustrale usato dai sacerdoti nei sacrifici (da fundo); il termine passò poi ad indicare i vasi che si rovesciano facilmente e quindi non riescono a lungo a contenere acqua. Così, in senso traslato, si finì per designare con questa parola le persone sciocche e prive di utilità. (194) audacia... audeam: si noti la figura etymologica, a cui si affianca, per rendere più suggestiva l'espressione, il poliptoto facere... faciam. (195) sedulo: cfr. n.55. (196) inpeditum... expediam: entrambi i termini derivano da pes, pedis e significano il primo "mettere in ceppi" (compedes), il secondo liberare da essi; vi è quindi antitesi e annominazione. (197) inpeditam et perditam: caso di paronomasia, figura sulla quale sono fondati molti dei giochi di parole presenti nel teatro comico latino. (198) dixi... dixti (= dixisti): poliptoto. (199) praecavere... sinit: caso di zeugma, figura che consiste nel far dipendere da un solo verbo due costrutti che richiederebbero invece verbi diversi: sinit è infatti usato propriamente come reggente di ulcisci, ma non di praecavere, che avrebbe richiesto cogit o altro verbo equivalente. (200) hoccinest: da hoc + ce + ne + est; cfr. n.64. (201) quoiquam... siet: arcaismi per cuiquam e sit; cfr. n.78. (202) quis: dativo plur. in luogo di quibus (da queis). È impiegato anche da scrittori arcaizzanti di epoca classica, come Sallustio e Tacito. (203) timent... tamen: paronomasia. (204) quis... quis... quor: l'anafora e l'allitterazione evidenziano la concitazione del parlante. Nell'ultima interrogativa sono omessi sia il verbo che l'oggetto (qualcosa come sponsam dem o simili). (205) nil pudet... verentur: al termine del più lungo canticum della commedia (vv. 625-638a, formato soprattutto da cretici), abbiamo un verso retoricamente elaborato: all'anafora (nil... nil) ed al paragramma (ubi... ibi) si aggiunge infatti anche l'anadiplosi, la ripresa cioè dell'ultima parola (o gruppo di parole) di un colon all'inizio del successivo (ubi opus est / ubi nil opust). (206) me ducere: come l'italiano "menare per il naso" o "portare in giro", così duco, tra gli altri significati, ha anche quello di "farsi beffe di qualcuno". Tale accezione è però presente quasi soltanto nei comici. (207) animum... animo: poliptoto. (208) vorser: arcaismo per verser (da verso). Ai tempi di Terenzio la pronunzia oscillava tra le due forme, entrambe attestate. Dice Quintiliano (Instit. orat. I, 7,25) che fu Scipione Africano a introdurre la forma in ver- (in verto e derivati) e a causarne l'affermazione. (209) haec: femm. plur. riferito a nuptiae. È formato da hae + l'epidittica ce apocopata. (210) suadere orare: infiniti descrittivi uniti per asindeto. (211) duint: antica forma di ottativo da do, basata su di un tema *dou- ampliato in -i (cfr. il greco lú-oi-mi). In epoca letteraria sopravvive per lo più in proverbi e formule d'augurio. (212) putas... parum: verso fortemente allitterante. (213) manibus... dies: l'espressione "con le mani e con i piedi" si è mantenuta anche in italiano, ad indicare lo sforzo tenace ed estremo (cfr. v.161). Si noti l'asimmetrico collegamento delle due coppie di concetti: nella prima c'è asindeto, nella seconda ridondanza di congiunzioni (-que et). (214) sedulo: cfr. n.55. (215) me missum face: espressione tratta dal gergo militare, dove missum facere significava "congedare". La forma originaria di imperativo face (poi sostituito dalla tronca fac) è spesso preferita dai comici per ragioni metriche. (216) nuncin: è formato da num + ce + ne. Va ricordato che il valore originario di num è temporale. (217) ubi ubi: equivale a ubicumque. (218) integrascit: il verbo, derivato dalla radice di integer, è una neoformazione terenziana ed impiegato solo in questo passo (apax). (219) quibus... quiesset: verso di elevata fattura stilistica; alla forte allitterazione si unisce infatti anche il poliptoto quiesci... quiesset (= quievisset). (220) insanit satis: forte omofonia fra i due termini (paronomasia). Si noti anche l'allitterazione satis sua sponte, che si ripropone anche al v. seguente (misera... maerore... Mysis). (221) expetivi: contigit; conveniunt mores: tricolon asindetico e climax (le azioni espresse sono in ordine diacronico). (222) ut ne: pleonastico; cfr. n.85. Per haec (v.700) cfr. n.209. (223) in proclivi: espressione comune, che propriamente vale "in discesa"; in senso traslato è detta per designare cosa di facile realizzazione. (224) cedo: cfr. n.56 (225) ad agendum... ad narrandum: parallelismo, efficacemente evidenziato dall'omoioteleuto. (226) dieculam: diminuitivo ipocoristico di dies, già ricorrente in Plauto e che ritorna in Cicerone, Ad Atticum 5,21,13, dove dieculam ducere vale "prolungare i termini di un pagamento". (227) siquid: sott. habueris, cioè "se avrai qualche idea per me". Per l'interiezione age cfr. n.103. (228) di vostram fidem: l'accus. è retto da un sottinteso oro, imploro o sim. (cioè "vi supplico di aiutarmi"). (229) amicum... verum: passo stilisticamente elaborato: oltre alle figure foniche quali l'allitterazione ed il paragramma (virum... verum), notiamo infatti anche la presenza di un tricolon asindetico (amicum, amatorem, virum) a gradazione ascendente, i due primi termini del quale sono accomunati dalla figura etymologica. (230) iurato: questo ablativo del partic. perf. di iuro (lett. "la cosa giurata", quindi il giuramento) è una congettura del Bentley, mentre quasi tutti i manoscritti hanno iurandum, accettato anche da Kauer e Lindsay; ma la correzione mi pare preferibile, perché nell'enunciato è opportuna la presenza di un ablativo in dipendenza da opus est. Da questo participio dipende l'infinitiva non adposisse, nella quale, con stilema del sermo cotidianus altrove già rilevato, è sottinteso il soggetto me. (231) cedo: cfr. n.56. (232) opera opus: la figura etymologica determina un gioco di parole di piacevole effetto. (233) vae: interiezione parallela al greco ouaí, che è però attestata in epoca più tarda (dal Nuovo Testamento in poi). Può reggere sia il dativo che l'accusativo esclamativo. (234) di vostram fidem: cfr. n.228. (235) satin sanu's: arcaismi per satisne sanus es. Cfr. n. 47 e 84. (236) faxis: è propriamente un antico ottativo aoristo sigmatico (da fac + si + m, di formazione analoga al greco lú-sai-mi), che si conservò fino all'età classica soprattutto nelle formule di preghiera e di scongiuro. (237) excessis: cong. perf. È forma sincopata per excesseris. (238) quoium: grafia arcaica di cuium, da cuius,a,um, aggettivo e pronome relativo e interrogativo (cfr. anche v.765) caduto in disuso in epoca classica. Famosa è la ripresa virgiliana in Buc. III,1 cuium pecus? (239) heri... vesperi: verso fortemente allitterante e in cui compare anche l'omoioteleuto (heri... adferri vesperi). L'accentuazione degli elementi fonici serve a sottolineare il concetto espresso, richiamandovi l'attenzione di Cremete. (240) provolvam... pervolvam: gioco di parole fondato sull'annominazione. (241) alia aliam: poliptoto. (242) audivi: è in anafora con il verso precedente e forma poliptoto con il seguente audistin. (243) attigas: cong. pres. arcaico (attestato anche in Plauto) da attingo derivata però dal tema del perfetto attigi. La forma regolare, attestata dai codici, è attingas. (244) qui: equivale a quomodo; cfr. n.32. (245) paullum... industria: Donato ci informa che nel modello di Menandro questa sentenza era affermativa, mentre in Terenzio è in forma interrogativa. (246) platea: da qui deriva l'italiano "piazza". È grecismo (plateîa). (247) sobrinus: derivato da sororinus (da soror) è il cugino di secondo grado. Il termine è chiosato da Donato, che ne attesta la presenza anche in Menandro. (248) hem: l'aposiopesi (o reticenza) consiste nell'interrompere un enunciato lasciandolo in sospeso o facendolo seguire da un pensiero diverso dal precedente. È impiegata di solito per non pronunziare termini volgari, eccessivi o di malaugurio; qui infatti Critone vuole evitare di riferirsi esplicitamente alla morte di Criside, sostituendo con l'interiezione un verbo come periit o sim. (249) aiunt: il verbo rivela il carattere proverbiale della sentenza affermata, come in Phorm. 506: id quod aiunt, auribus teneo lupum. (250) haud auspicato: termine ripreso dal linguaggio rituale. Prendere gli auspici era necessario quando si doveva prendere una decisione importante. (251) tetulissem: piuccheperf. con tema del perf. raddoppiato da fero (per tulissem). In Terenzio tale arcaismo compare solo nell'Andria, qui ed al v.832, mentre è frequente in Plauto. (252) litis sequi: espressione giudiziaria ricalcata sul greco (díken diókein). (253) sycophantam: grecismo (sykophántes). (254) antiquom obtines: sott. morem, cioè "mantieni la tua antica indole". (255) nolo... videat: costruzione paratattica propria della lingua parlata. In latino classico avremmo avuto nolo me senem videre. (256) dum: ha valore condizionale ed equivale a dummodo. (257) re uxoria: perifrasi che designa non tanto il matrimonio in sé quanto gli obblighi connessi alla vita coniugale. (258) fert: feras: sapiente gioco di parole fondato sia sul poliptoto che sull'antanaclasi: il primo termine va infatti inteso nel senso di "consentire", il secondo in quello di "sopportare". (259) illam... face: verso ad andamento asindetico, che unisce i pensieri in rapida consequenzialità. Per l'espressione missos face cfr. n.215. (260) causa quam ob rem: costruzione tipica della lingua parlata; in latino classico avremmo causa ob quam. (261) qui... dicere: per qui = quomodo cfr. n.32. Il costrutto che segue è insolito, perché dicere è riferito sia a oblitus sum che a volui, e ac comparativo presupporrebbe qualcosa che lo precedesse, come aliter o alio modo feci (o qualcosa di simile). Tutto ciò può spiegarsi con l'influsso del linguaggio popolare, evidente anche nel nesso paratattico nescio... sum oblitus, in luogo dell'interr. indir. di uso classico. (262) hominem adventum tempus: tricolon asindetico. L'aggett. commodiorem è riferito a ciascun membro. (263) in vado: metafora tratta dal linguaggio marinaresco, ove significa "in porto", quindi al sicuro. Donato chiosa: proverbiale "in vado" in tuto. Del tutto analoga è l'espressione in portu navigo del v.480. (264) facinus faxo: caso di figura etymologica. La forma arcaica faxo, conservatasi con molti esempi nei comici, era un antico congiuntivo aoristo sigmatico composto in modo analogo al corrispondente greco (fac-s-o come táxo, cong. aor. di tásso, dal tema tag-). Il significato desiderativo di questa forma ne ha poi determinato il valore di futuro. (265) ellum: indica persona che s'intravede in lontananza. Deriva da en (interiezione, cfr. il gr. én) + illum. (266) videas, videtur: la forza espressiva del poliptoto è accresciuta dallo scarto semantico esistente tra la diatesi attiva e quella passiva del verbo. Si noti anche l'andamento allitterante del verso. (267) severitas... fides: la raffigurazione etica di Critone è resa suggestiva non solo dall'alliterazione, ma anche dalla disposizione chiastica dei termini che qualificano la serietà del suo aspetto e la lealtà delle sue parole. (268) Dromo: lo schiavo porta un nome greco (Drómon) che deriva dalla radice drom- di trécho ("correre"); si richiama quindi al tipo del servus currens della commedia tradizionale, dotato di spiccati tratti di comicità. (269) omnium...: aposiopesi (cfr. n.248), qui motivata dalla volontà di Simone di evitare un termine offensivo nei riguardi del figlio. (270) possiet: arcaismo per possit. Cfr. n.78. (271) morem... legem... voluntatem: il tricolon evidenzia la gravità della colpa di Panfilo enumerando le norme da lui trasgredite: l'usanza comune, la legge dello Stato (Simone non crede che Glicerio sia cittadina) e soprattutto la volontà del padre, situata in posizione conclusiva proprio per sottolinearne la preminenza sugli altri concetti; possiamo quindi ravvisare nel tricolon anche una gradazione ascendente (climax). (272) olim... olim: anafora. (273) habeat, valeat, vivat: questo tricolon asindetico, formato da congiuntivi esortativi accomunati anche dall'omoioteleuto, rappresenta con rara efficacia e immediatezza l'indignazione che si è impadronita dell'animo di Simone. Il particolare stato di alterazione psicologica del parlante, che non consente un impiego del tutto razionale dei mezzi espressivi, è inoltre indicato anche da un'altra raffinatezza stilistica: l'hysteron proteron, figura che consiste nella variazione dell'ordine logico dell'enunciato (vivat è infatti posposto a valeat che, come formula conclusiva, avrebbe dovuto occupare l'ultimo posto nel tricolon). (274) domus uxor liberi: tricolon asindetico. Da notare l'espressione enfatica liberi, quando sappiamo che si tratta di un solo figlio; ma anche questo particolare è indicativo dello stato d'animo esagitato di Simone. (275) audiam... audiam: epifora. I due congiuntivi sono dubitativi. (276) fateor... fateor: l'epanalessi (ripresa di uno stesso termine in periodi successivi) enfatizza il concetto espresso e sottolinea l'intensità della commozione di Panfilo nel momento in cui confessa al padre i sentimenti da cui è agitato il suo animo. (277) pro... patri: tutto il verso è fortemente allitterante. (278) cupio: insolita costruzione di questo verbo con il dativo (unico caso in Terenzio) e nell'accezione, altrettanto rara, di "voler bene". (279) hicinest: pron. dimostr. composto da hic + ce + ne + est; cfr. n.64. (280) adulescentulos inperitos... eductos: si noti il tricolon e l'omoioteleuto. (281) sycophanta: cfr. n.253. (282) perget... audiet: il chiasmo e l'antitesi palesano la ferma determinazione di Critone di reagire all'attacco di Simone. (283) Phania: vi è incertezza in questo verso per quanto riguarda la distribuzione delle battute. Kauer e Lindsay attribuiscono tutta la battuta nomen tam cito... esse (v.930) a Critone, ma è poco verosimile ch'egli pronunci lo sconsolato perii dell'inizio del v.929, che sarebbe per lui immotivato. È perciò opportuno, seguendo le indicazioni di altri studiosi, postulare la presenza qui di una battuta "a parte" di Panfilo, il quale, non avendo udito il nome Phania che Critone ha pronunziato sottovoce, e temendo che lo straniero non ricordi quel nome e si complichi perciò il processo di agnizione, si lascia andare alla triste esclamazione hem perii!, del tutto consona al suo carattere irresoluto. Critone poi, dopo un attimo di esitazione, si sente tornare la memoria e pronunzia a voce alta il nome di Fania. (284) quoiam: cfr. n.238. (285) qui: equivale a quomodo. Cfr. n.32. (286) veritus: c'è un guasto insanabile nel testo, come indica la crux apposta da Kauer e Lindsay; ma il senso non pare dubbio. (287) commotust metu: paronomasia. Il termine metu, inoltre, forma un tricolon asindetico con spe e gaudio, concetti disposti a climax o gradazione ascendente: secondo la consequenzialità logica, infatti, alla paura tien dietro la speranza e infine la gioia, con un processo psicologico che corrisponde essenzialmente allo sviluppo drammaturgico della commedia. (288) ne: asseverativo. Cfr. n.107. (289) odium: metonimia (astratto per il concreto). (290) credo credere: gioco di parole ottenuto mediante il poliptoto, che continua anche con il credo della seguente battuta di Cremete. (291) qui: qui equivale a cur. Cfr. n.32. (292) haud ita iussi: c'è nel testo un gioco di parole fondato su un doppio senso. Panfilo ha detto che Davo "non è stato incatenato giustamente", intendendo che non avrebbe dovuto subire tale trattamento; Simone finge invece di intendere quel recte come diligenter, cioè "non è stato legato a dovere" e risponde quindi "non erano questi i miei ordini", perché in effetti aveva comandato a Dromone (v.865) di legarlo strettamente mani e piedi. (293) o faustum... diem: accus. esclamativo. Nell'accostamento allitterante dei due aggettivi faustus e felix, inoltre, possiamo ravvisare una ripresa parodica della formula augurale, pronunciata nelle cerimonie religiose, quod bonum faustum felix fortunatumque sit (cfr. Cicerone, De divin. I,102). Tale procedimento, nella commedia, era già stato utilizzato da Plauto, e ricomparirà in Lucrezio, I,100. (294) eccum: cfr. n.172. (295) putet non putare: anche qui il poliptoto crea un vivace gioco di parole. Si noti anche l'epanalessi verum... verum. (296) solide... gaudia: solitamente in Terenzio i versi conclusivi dei monologhi presentano una struttura retorica più complessa; sono qui individuabili, infatti, la paronomasia (solide solum) e la figura etymologica (gavisurum gaudia). (297) obtigerit... obtigerit: l'epanalessi di ben tre parole rende più efficace e sarcastica la risposta di Davo. (298) quod sim nanctus mali... quod tibi evenit boni: il parallelismo antitetico è inframezzato dai pronomi personali tu ed ego, che determinano la disposizione chiastica dei membri dell'enunciato, di grande vigore espressivo. (299) solus es: accolgo la lezione es di alcuni manoscritti, mentre altri recano est (accettato da Kauer e Lindsay), intendendo così che Davo si riferisca al bambino definendolo amato dagli dèi. Ma mi sembra preferibile riferire il giudizio del servo a Panfilo stesso, ora tanto beneficiato dalla sorte, interpretandone così il pensiero: "non parlarmi del bambino, perché gli dèi hanno fatto tanta grazia a te da non poterne fare anche a lui". (300) in tuis secundis: sott. rebus, cioè "nella tua felicità". (301) abi... propera, accerse: tricolon. __________________________________________________________