Miscellanea

Seneca

*********

A

ABITUDINI

1 - Magna (…) pars est apud inperitos mali novitas. Hoc ut scias, ea quae putaverant aspera fortius, cum adsuevere, patiuntur. Ideo sapiens adsuescit futuris malis, et quae alii diu patiendo levia faciunt hic levia facit diu cogitando. (Ep. ad Luc.)

2 - Non intellegis omnia consuetudine vim suam perdere? (Natur. quaes.)

3 - Simplex recti cura est, multiplex pravi, et quantum vis novas declinatione scapit. Idem moribus evenit: naturam sequentium faciles sunt, soluti sunt, exiguas differentias habent; [his] distorti plurimum et omnibus et inter se dissident. (Ep. ad Luc.)

4 - Hanc ergo sanam ac salubrem formam vitae tenete, ut corpori tantum indulgeatis quantum bonae valetudini satis est. Durius tractandum est ne animo male pareat: cibus famem sedet, potio sitim exstinguat, vestis arceat frigus, domus munimentum sit adversus infesta temporis (…) Contemnite omnia quae supervacuus labor velut ornamentum ac decus ponit; cogitate nihil praeter animum esse mirabile, cui magno nihil magnum est. (Ep. ad Luc.)

5 - Assuescendum est (…) condicioni suae et quam minimum de illa querendum et quicquid habet circa se commodi apprehendendum: nihil tam acerbum est, in quo non aequus animus solacium inveniat. (De tran. an.)

6 - Nihil miserum est quod in naturam consuetudo perduxit; paulatim enim voluptati sunt quae necessitate coeperunt. (De pro.)

7 - Nemo nostrum cogitat quandoque sibi ex hoc domicilio exeundum; sic veteres inquilinos indulgentia loci et consuetudo etiam inter iniurias detinet. (Ep. ad Luc.)

8 - Facit (…) consuetudinem peccandi multitudo peccantium, et minus gravis nota est, quam turba damnationum levat, et severitas, quod maximum remedium habet, adsiduitate amittit auctoritatem. (De cle.)

9 - Leve argumentum est bonae voluntatis grabattus aut pannus, nisi apparuit aliquem illa non necessitate pati sed malle. (Ep. ad Luc.)

10 - Nullo melius nomine de nobis natura meruit, quae, cum sciret quibus aerumnis nasceremur, calamitatum mollimentum consuetudinem invenit, cito in familiaritatem gravissima adducens. Nemo duraret, si rerum adversarum eandem vim assiduitas haberet quam primus ictus. (De tran. an.)

11 - Fiat nobis paupertas familiaris; securius divites erimus si scierimus quam non sit grave pauperes esse. (Ep. ad Luc.)

12 - Ita (…) compositi sumus ut nos cotidiana, etiamsi admiratione digna sunt, transeant, contra minimarum quoque rerum, si insolitae prodierunt, spectaculum dulce fiat. (Natur. quaes.)

13 - Non conturbabit sapiens publicos mores nec populum in se vitae novitate convertet. (Ep. ad Luc.)

14 - Desinit esse remedio locus ubi quae fuerant vitia mores sunt. (Ep. ad Luc.)

ACQUE MINERALI

15 - Illi, cui divitiae molestae sunt, excogitatum est quemadmodum etiam caperet aqua luxuriam. (Natur. quaes.)

16 - Unguentarios Lacedaemonii urbe expulerunt et propere cedere finibus suis iusserunt, quia oleum disperderent: quid illi fecissent, si vidissent (…) tot iumenta portandae aquae deservientia, cuius colorem saporemque paleis, quibus custodiunt, inquinant? (Natur. quaes.)

ADULAZIONE

17 - Eo (…) iam dementiae venimus, ut qui parce adulatur, pro maligno sit. (Natur. quaes.)

18 - Adulationi nos non claudere ostium, sed operire, et quidem sic, quemadmodum opponi amicae solet: quae, si impulit, grata est; gratior, si effregit. (Natur. quaes.)

19 - Habent hoc in se naturale blanditiae: etiam cum reiciuntur placent; saepe exclusae novissime recipiuntur. Hoc enim ipsum imputant, quod repelluntur, et subigi ne cuntumelia quidem possunt. (Natur. quaes.)

ADULTERIO

20 - Certissimum sponsaliorum genus est adulterium. (De ben.)

21 - Numquid iam ullus adulterii pudor est, postquam eo ventum est, ut nulla virum habeat, nisi ut adulterium inritet? (De ben.)

22 - Infrunita et antiqua est, quae nesciat matrinonium vocari unum adulterium. (De ben.)

23 - Non dicam pudicam, quae amatorem ut incenderet reppulit, quae aut legem aut virum timuit; ut ait Ovidius: “Quae, quia non licuit, non dedit, illa dedit”. (De ben.)

AGENDE

24 - Potestne quicquam stultius esse quam quorundam sensus, hominum eorum dico qui prudentiam iactant? Operosius occupati sunt. Ut melius possint vivere, impendio vitae vitam instruunt. Cogitationes suas in longum ordinant; maxima porro vitae iactura dilatio est: illa primum quemque extrahit diem, illa eripit praesentia dum ulteriora promittit. Maximum vivendi impedimentum est exspectatio, quae pendet ex crastino, perdit hodiernum. Quod in manu fortunae positum est disponis, quod in tua, dimittis. Quo spectas? Quo te extendis? Omnia quae ventura sunt in incerto iacent: protinus vive. (De bre. vi.)

AMICI

25 - Amicus animo possidendus est; hic autem numquam abest; quemcumque vult cotidie videt. (Ep. ad Luc.)

26 - Pro amicis omnia timui, pro me nihil, nisi ne parum bonus amicus fuissem. (Natur. quaes.)

27 - Si aliquem amicum existimas cui non tantundem credis quantum tibi, vehementer erras et non satis nosti vim verae amicitiae. Tu vero omnia cum amico delibera, sed de ipso prius: post amicitiam credendum est, ante amicitiam iudicandum. Isti vero praepostero officia permiscent qui (…) cum amaverunt iudicant, et non amant cum iudicaverunt. Diu cogita an tibi in amicitiam aliquis recipiendus sit. Cum placuerit fieri, toto illum pectore admitte; tam audaciter cum illo loquere quam tecum. (Ep. ad Luc.)

28 - Saepe nihil interest inter amicorum munera et hostium vota; quidquid illi accidere optant, in id horum intempestiva indulgentia inpellit atque instruit. (De ben.)

29 - Est autem hoc ipsum solacii loco, inter multos dolorem suum dividere; qui quia dispensatur inter plures, exigua debet apud te parte subsidere. (Cons. ad Pol.)

30 - Ne unum quidem nimis amavit qui plus quam unum amare non potuit. (Ep. ad Luc.)

31 - Multos tibi dabo qui non amico sed amicitia caruerint. (Ep. ad Luc.)

32 - Amavimus aliquem et suspeximus et fundatum ab illo statum nostrum professi sumus, quamdiu nobis placebant ea, quae consecuti sumus; deinde inrumpit animum aliorum admiratio, ed ad ea inpetus factus est, uti mortalibus mos est ex magnis maiora cupiendi: protinus excidit, quidquid ante aput nos beneficium vocabatur, nec intuemur, quae nos aliis praeposuere, sed ea sola, quae fortuna praecedentium ostentat. (De ben.)

33 - Amicitia (…) si propter se ipsam expetenda est, potest ad illam accedere qui se ipso contentus est. (Ep. ad Luc.)

34 - Cum multis inimicitias gessi et in gratiam ex odio, si modo ulla inter malos gratia est, redii: mihi ipsi nondum amicus sum. (De vi. be.)

35 - Inquisitorem habebat veterem amicum. (De ben.)

36 - Sapiens se contentus est, non ut velit esse sine amico sed ut possit (…) Sine amico quidem numquam erit: in sua potestate habet quam cito reparet. (Ep. ad Luc.)

37 - Neminem tam alte secunda posuerunt, ut non illi eo magis amicus desit, quia nihil absit. (De ben.)

38 - Quid me hodie apud Hecatonem delectaverit dicam. “Quaeris - inquit - quid profecerim? amicus esse mihi coepi”. Multum profecit: numquam erit solus. Scito esse hunc amicum omnibus. (Ep. ad Luc.)

39 - Nescis, quantum sit pretium amicitiae, si non intellegis multum te ei daturum, cui dederis amicum, rem non domibus tantum singulis, sed saeculis raram, quae non aliubi magist deest, quam ubi creditur abundare. (De ben.)

40 - Non facit adiectio amicorum sapientiorem, non facit stultiorem detractio; ergo nec beatiorem aut miseriorem. Quamdiu virtus salva fuerit, non senties quidquid abscesserit. (Ep. ad Luc.)

41 - Egi gratias fortunae, quod experiri voluisset quanti aestimarem fidem (non debebat mihi parvo res tanta constare). (Natur. quaes.)

42 - Feras (…) hos qui neglegentissime amicos habent, miserrime lugent, nec amant quemquam nisi perdiderunt? Ideoque tunc effusius maerent quia verentur ne dubium sit an amaverint; sera indicia affectus sui quaerunt. (Ep. ad Luc.)

43 - Non sunt isti amici, qui agmine magno ianuam pulsant, qui in primas et secundas admissiones digeruntur. (De ben.)

44 - Qui se spectat et propter hoc ad amicitiam venit male cogitat. Quemadmodum coepit, sic desinet: paravit amicum adversum vincla laturum opem; cum primum crepuerit catena, discedet. (Ep. ad Luc.)

45 - Beneficium maius esse non potest; ea, per quae beneficium datur, possunt esse maiora et plura, in quae se denique benevolentia effundat et sic sibi indulgeat, quemadmodum amantes solent, quorum plura oscula et conplexus artiores non augent amorem sed exercent. (De ben.)

46 - Errat (…) qui amicum in atrio quaerit, in convivio probat. (Ep. ad Luc.)

47 - Inde amici fugiunt ubi probantur. (Ep. ad Luc.)

48 - In quid amicum paras? Ut habeam pro quo mori possim, ut habeam quem in exsilium sequar, cuius me morti et opponam et impendam. (Ep. ad Luc.)

49 - Omnia (…) cum amico communia habebit qui multa cum homine. (Ep. ad Luc.)

ANIMA

50 - Maximum (…) argumentum est animi ab altiore sede venientis, si haec in quibus versatur humilia iudicat et angusta, si exire non metuit; scit enim quo exiturus sit qui unde venerit meminit. (Ep. ad Luc.)

51 - Magnus animus conscius sibi melioris naturae (…) nihil horum quae circa sunt suum iudicat, sed ut commodatis utitur, peregrinus et properans. (Ep. ad Luc.)

52 - Illud autem est quod inperitos in vexatione corporis male habet: non adsueverunt animo esse contenti; multum illis cum corpore fuit. Ideo vir magnus ac prudens animum diducit a corpore et multum cum meliore ac divina parte versatur, cum hac querula et fragili quantum necesse est. (Ep. ad Luc.)

53 - Si modo solutae corporibus animae manent, felicior illis status restat quam est dum versantur in corpore. Si ista bona sunt quibus per corpora utimur, emissis erit peius, quod contra fidem est, feliciores esse liberis et in universum datis clusas et obsessas. (Ep. ad Luc.)

54 - Habere nos animum, cuius imperio et impellimur et revocamur, omnes fatebuntur; quid tamen sit animus ille rector dominusque nostri, non magis tibi quisquam expediet quam ubi sit. (Natur. quaes.)

55 - Non deformitate corporis foedari animum, sed pulchritudine animi corpus ornari. (Ep. ad Luc.)

56 - Quemadmodum in corporibus infirmis languorem signa praecurrunt - quaedam enim segnitia enervis est et sine labore ullo lassitudo et oscitatio et horror membra percurrens - sic infirmus animus multo ante quam opprimatur malis quatitur; praesumit illa et ante tempus cadit. (Ep. ad Luc.)

57 - Corpus hoc animi pondus ac poena est; premente illo urguetur, in vinclis est, nisi accessit philosophia et illum respirare rerum naturae spectaculo iussit et a terrenis ad divina dimisit. Haec libertas eius est, haec evagatio. (Ep. ad Luc.)

58 - Magna et generosa res est humanus animus; nullos sibi poni nisi communes et cum deo terminos patitur. Primum humilem non accipit patriam (…): patria est illi quodcumque suprema et universa circuitu suo cingit, hoc omne convexum intra quod iacent maria cum terris, intra quod aer humanis divina secernens etiam coniungit. (p. ad Luc.)

59 - Si omne in animo bonum est, quidquid illum confirmat, extollit, amplificat, bonum est; validiorem autem animum et excelsiorem et ampliorem facit virtus. Nam cetera quae cupiditates nostras inritant deprimunt quoque animum et labefaciunt et cum videntur attollere inflant ac multa vanitate deludunt. Ergo id unum bonum est quo melior animus efficitur. (Ep. ad Luc.)

60 - Quidquid animum erexit etiam corpori prodest. (Ep. ad Luc.)

AVIDITA’

61 - Stulta avaritia mortalium possessionem proprietatemque discernit nec quicquam suum credit esse quod publicum est. (Ep. ad Luc.)

62 - Multo (…) concitatior est avaritia in magnarum opum congestu conlocata, ut flammae infinito acrior via est, quo ex maiore incendio emicuit. (De ben.)

63 - Cupiditas (…) felicitatem suam non intellegit, quia non, unde venerit, respicit, sed quo tendat. (De ben.)

64 - Nec ullum habet malum cupiditas maius quam quod ingrata est. (Ep. ad Luc.)

65 - Facit quidem avidos nimia felicitas, nec tam temperatae cupiditates sunt umquam, ut in eo, quod contigit, desinant; gradus a magnis ad maiora fit, et spes improbissimas conplectuntur insperata adsecuti. (De cle.)

66 - Non qui parum habet, sed qui plus cupit, pauper est. (Ep. ad Luc.)

67 - Hoc unum deest avaritiae, ut beneficia sine sponsore non demus. (De ben.)

68 - Cui (…) non ex alieno incommodo lucrum? Miles bellum optat, si gloriam; agricolam annonae caritas erigit; eloquentiae pretium extentat litium numerus; medicis gravis annus in quaestu est; institores delicatarum mercium iuventus corrupta locupletat; nulla tempestate tecta, nullo igne laedantur: iacebit opera fabrilis. (De ben.)

69 - Quam tu (…) vitam dici existimas stultam? (…) Nostra dicitur, quos caeca cupiditas in nocitura, certe numquam satiatura praecipitat, quibus si quid satis esse posset, fuisset, qui non cogitamus quam iucundum sit nihil poscere, quam magnificum sit plenum esse nec ex fortuna pendere. (Ep. ad Luc.)

70 - Quidquid cupiditati contigit, penitus hauritur et conditur, nec interest, quantum eo, quod inexplebile est, congeras. (De ben.)

71 - In hac aviditate generis humani o ne tu nimis fortunae communis oblitus es, quii quaeris inter rapientis referentem! (De ben.)

72 - Amicitia olim petebatur, nunc praeda. (Ep. ad Luc.)

73 - Et avida felicitas est et alienae aviditati exposita; quamdiu tibi satis nihil fuerit, ipse aliis non eris. (Ep. ad Luc.)

74 - Nihil carius aestimamus quam beneficium quamdiu petimus, nihil vilius cum accepimus. Quaeris quid sit quod oblivionem nobis acceptorum faciat? Cupiditas accipiendorum; cogitamus non quid inpetratum sed quid petendum sit. (Ep. ad Luc.)

B

BENI

75 - Neque (…) rerum natura patitur ut umquam bona bonis noceant. (De pro.)

76 - Hoc habeo, quodcumque dedi. (De ben.)

77 - Nullum perit, quia, qui perdit, computaverat. (De ben.)

78 - Quam multa (…) paramus quia alii paraverunt, quia apud plerosque sunt! Inter causas malorum nostrorum est quod vivimus ad exempla, nec ratione componimur sed consuetudine abducimur. (Ep. ad Luc.)

79 - Ita habe (…) perfectum (…) virum, humanis divinisque virtutibus plenum, nihil perdere. Bona eius solidis et inexsuperabilibus munimentis praecincta sunt. (…) Illa, quae sapientem tuentur, et a flamma et ab incursu tuta sunt, nullum introitum praebent, excelsa, inexpugnabilia, dis aequa. (De cons. sap.)

80 - Bonum est quod ad se impetum animi secundum naturam movet. (Ep. ad Luc.)

81 - Audaciter licet profitearis summum bonum esse animi concordiam; virtutes enim ibi esse debebunt ubi consensus atque unitas erit: dissident vitia. (De vi. be.)

82 - Multa quam supervacua essent non intelleximus nisi deesse coeperunt; utebamur enim illis non quia debebamus sed quia habebamus. (Ep. ad Luc.)

83 - Nullum bonum adiuvat habentem nisi ad cuius amissionem praeparatus est animus; nullius autem rei facilior amissio est quam quae desiderari amissa non potest. (Ep. ad Luc.)

84 - Non est bonum quod incremento malum fit. (De ira)

85 - Sapiens (…) nihil perdere potest: omnia in se reposuit, nihil fortunae credidit, bona sua in solido habet, contentus virtute, quae fortuitis non indiget ideoque nec augeri nec minui potest. (De cons. sap.)

86 - Magna et vera bona non sic dividuntur ut exiguum in singulos cadat: ad unumquemque tota perveniunt (…) Pax et libertas, ea tam omnium tota quam singulorum sunt. (Ep. ad Luc.)

87 - Necessariis rebus et exilia sufficiunt, supervacuis nec regna. (Cons. ad Hel.)

88 - Numquam parum est quod satis est, et numquam multum est quod satis non est. (Ep. ad Luc.)

89 - Turpis feneratio est beneficium expensum ferre. (De ben.)

90 - Quidquid est hoc (…) quod circa nos ex adventicio fulget, liberi honores opes, ampla atria et exclusorum clientium turba referta vestibula, clarum <nomen>, nobilis aut formosa coniux ceteraque ex incerta et mobili sorte pendentia alieni commodatique apparatus sunt; nihil horum dono datur. (Cons. ad Mar.)

91 - Bonum omne in easdem cadit leges: iuncta est privata et publica utilitas. (Ep. ad Luc.)

92 - Non est bonum quod magnitudine laborat sua. (De vi. be.)

93 - Non potest (…) quisquam aut nocere sapienti aut prodesse, quoniam divina nec iuvari desiderant nec laedi possunt, sapiens autem vicinus proximusque diis consistit, excepta mortalitate similis deo. Ad illa nitens pergensque excelsa, ordinata, intrepida, aequali et concordi cursu fluentia, secura, benigna, bono publico nata, et sibi et aliis salutaria, nihil humile concupiscet, nihil flebit. (De cons. sap.)

94 - Nescimus aestimare res, de quibus non cum fama sed cum rerum natura deliberandum est; nihil habent ista magnificum quo mentes in se nostras trahant praeter hoc, quod mirari illa consuevimus. Non enim quia concupiscenda sunt laudantur, sed concupiscuntur quia laudata sunt. (Ep. ad Luc.)

95 - Nulla res carius constat, quam quae precibus empta est. (De ben.)

96 - Unum bonum est quod honestum est, cetera falsa et adulterina bona sunt. (Ep. ad Luc.)

97 - Aestimabimus (…) utilitatem potius quam voluntatem petentium. (De ben.)

98 - Qui eget divitiis timet pro illis; nemo autem sollicito bono fruitur. Adicere illis aliquid studet; dum de incremento cogitat, oblitus est usus. Rationes accipit, forum conterit, kalendarium versat: fit ex domino procurator. (Ep. ad Luc.)

99 - Inaestimabile bonum est suum fieri. (Ep. ad Luc.)

100 - Aliter beneficium, aliter creditum solvitur; non est, quod expectes, ut solutionem tibi ostendam; res inter animos geritur. (De ben.)

101 - Prope est a te deus, tecum est, intus est. (Ep. ad Luc.)

102 - Omnes etiam minima, quae in alios contulere, dilatant. (De ben.)

103 - Plus est, quamvis idem detur, si ei detur, quem nosse a beneficio tuo incipis. (De ben.)

104 - Minuitur (…) gloria eius officii, cui diligenter cautum est. (De ben.)

105 - Quemadmodum radii solis contingunt quidem terram sed ibi sunt unde mittuntur, sic animus magnus ac sacer et in hoc demissus, ut propius [quidem] divina nossemus, conversatur quidem nobiscum sed haeret origini suae; illinc pendet, illuc spectat ac nititur, nostris tamquam melior interest. Quis est ergo hic animus? Qui nullo bono nisi suo nitet. Quid enim est stultius quam in homine aliena laudare? Quid eo dementius qui ea miratur quae ad alium transferri protinus possunt? (Ep. ad Luc.)

106 - Reddi maxima quaeque non possunt. (De ben.)

107 - Necessaria optimis praetulerunt. (De ben.)

108 - Qui se habet nihil perdidit: sed quoto cuique habere se contigit? (Ep. ad Luc.)

109 - Non est bonum vivere, sed bene vivere. (De ben.)

110 - Omnia quae fortuna intuetur ita fructifera ac iucunda fiunt si qui habet illa se quoque habet. (Ep. ad Luc.)

111 - Quaedam non poterant certis contigere, nisi universis darentur. (De ben.)

112 - Hoc quod tenes, quod tuum dicis, publicum est et quidem generis humani. (Ep. ad Luc.)

113 - Cui vita, illi vitae quoque ornantia serviunt. (Ep. ad Luc.)

114 - Omnis ista, quae vos tumidos et supra humana elatos oblivisci cogunt vestrae fragilitis, quae ferreis claustris custoditis armati, quae ex alieno sanguine rapta vestro defenditis, propter quae classes cruentaturas maria deducitis, propter quae quassatis urbes ignari, quantum telorum in aversos fortuna comparet, propter quae ruptis totiens adfinitatis, amicitiae, conlegii foederibus inter contendentes duos terrarum orbis elisus est, non sunt vestra; in depositi causa sunt iam iamque ad alium dominium spectantia; aut hostis illa aut hostilis animi successor invadet. (De ben.)

115 - Si beneficia naturae utentium pravitate perpendimus, nihil non nostro malo accepimus. (Natur. quaes.)

116 - Ego sic omnia habeo, ut omnium sint. (De ben.)

117 - Excutit redeuntem natura sicut intrantem. Non licet plus efferre quam intuleris, immo etiam ex eo quod ad vitam adtulisti pars magna ponenda est. (Ep. ad Luc.)

118 - Non est argumentum ideo aliquid tuum non esse, quia vendere non potes, quia consumere, quia mutare in deterius aut melius; tuum enim est etiam, quod sub lege certa tuum est. (De ben.)

BUFFONI

119 - Si quando fatuo delectari volo, non est mihi longe quaerendus: me rideo. (Ep. ad Luc.)

120 - Non est res satis sobria lascivire devorato orbe terrarum. (Natur. quaes.)

C

CASE

121 - Mihi crede, felix illud saeculum ante architectos fuit, ante tectores. (Ep. ad Luc.)

122 - Domus haec sapientis angusta, sine cultu, sine strepitu, sine apparatu, nullis asservatur ianitoribus turbam venali fastidio digerentibus sed, per hoc limen vacuum et ab ostiariis liberum fortuna non transit: scit non esse illic sibi locum, ubi sui nihil est. (De cons. sap.)

123 - Quid prosunt multa cubicula? In uno iacetis. Non est vestrum ubicumque non estis. (Ep. ad Luc.)

124 - Non vivunt contra naturam (…) quorum silvae in tectis domuum ac fastigiis nutant, inde ortis radicibus quo inprobe cacumina egissent? (Ep. ad Luc.)

CIECHI

125 - Per noctem habita terrori dies vertit ad risum. (Ep. ad Luc.)

126 - Caeci tamen ducem quaerunt, nos sine duce erramus et dicimus: “Non ego ambitiosus sum, sed nemo aliter Romae potest vivere; non ego sumptuosus sum, sed urbs ipsa magnas impensas exigit; non est meum vitium quod iracundus sum, quod nondum constitui certum genus vitae: adulescentia haec facit”. (Ep. ad Luc.)

COERENZA

127 - Maximum indicium est malae mentis flucutatio. (Ep. ad Luc.)

128 - Nemo non cotidie et consilium mutat et votum: modo uxorem vult habere, modo amicam, modo regnare vult, modo id agit ne quis sit officiosior servus, modo dilatat se usque ad invidiam, modo subsidit et contrahitur infra humilitatem vere iacentium, nunc pecuniam spargit, nunc rapit. (Ep. ad Luc.)

129 - Cuius rei eventus incertus est, id ut aliquando procedat saepe temptandum est. (Ep. ad Luc.)

130 - Quotiens experiri voles an aliquid actum sit, observa an eadem hodie velis quae heri: mutatio voluntatis indicat animum natare, aliubi atque aliubi apparere, prout tulit ventus. Non vagatur quod fixum atque fundatum est: istud sapienti perfecto contingit. (Ep. ad Luc.)

131 - Non est huius animus in recto cuius acta discordant. (Ep. ad Luc.)

132 - Habet etiam mala fortuna levitatem. (Ep. ad Luc.)

133 - Hoc (…) a te exige, ut qualem institueris praestare te, talem usque ad exitum serves; effice ut possis laudari, si minus, ut adgnosci. De aliquo quem here vidisti merito dici potest: “Hic qui est? ”: tanta mutatio est. (Ep. ad Luc.)

134 - Eadem mihi omnia praesta, et idem sum. (De ben.)

135 - Quid est sapientia? Semper idem velle atque idem nolle. Licet illam exceptiunculam non adicias, ut rectum sit quod velis; non potest enim cuiquam idem semper placere nisi rectum. (Ep. ad Luc.)

136 - Plus operis est in eo ut proposita custodias quam ut honesta proponas. (Ep. ad Luc.)

137 - De bonis ac malis sensus non iudicat; quid utile sit, quid inutile, ignorat. Non potest ferre sententiam nisi in rem praesentem perductus est; nec futuri providus est nec praeteriti memor; quid sit consequens nescit. Ex hoc autem rerum ordo seriesque contexitur et unitas vitae per rectum iturae. (Ep. ad Luc.)

138 - Omnes virtutes rationes sunt; rationes sunt, si rectae sunt. (Ep. ad Luc.)

COLPE

139 - Inpunita tu credis esse, quae invisa sunt, aut ullum supplicium gravius existimas publico odio? (De ben.)

140 - Non est autem prudentis errantis odisse; alioqui ipse sibi odio erit. Cogitet quam multa contra bonum morem faciat, quam multa ex iis quae egit veniam desiderent: iam irascetur etiam sibi. (De ira)

141 - Parcet (…) sapiens, consulet et corriget; idem faciet, quod, si ignosceret, nec ignoscet, quoniam, qui ignoscit, fatetur aliquid se, quod fieri debuit, omisisse. (De cle.)

142 - Ad coercitionem errantium sceleratorumque irato castigatore non opus est; nam cum ira delictum animi sit, non oportet peccata corrigere peccantem. (De ira)

143 - Ne in patrocinium quidem, nedum in gloriam cuidem incendium extinxisse, quod feceris. (De ben.)

144 - (Sapiens) illa contemnit quibus laesus est, nec obliviscitur per neglegentiam sed volens. Non vertit omnia in peius nec quaerit cui inputet casum, et peccata hominum ad fortunam potius refert. (Ep. ad Luc.)

145 - Illud (…) cogitabis, non esse irascendum erroribus. Quid enim si quis irascatur in tenebris parum vestigia certa ponentibus? Quid si quis surdis imperia non exaudientibus? Quid si pueris, quod neglecto dispectu officiorum ad lusus et ineptos aequalium iocos spectent? Quid si illis irasci velis qui aegrotant senescunt fatigantur? (De ira)

146 - Nihil est iniquius quam aliquem heredem paterni odii fieri. (De ira)

147 - Non, quidquid reprehendendum, etiam damnandum est. (De ben.)

148 - Si volumus aequi rerum omnium iudices esse, hoc primum nobis persuadeamus, neminem nostrum esse sine culpa. (De ira)

149 - Aeque peccat, qui non sequitur, quam qui antecedit. (De ben.)

150 - Iniuriam sacrilegus deo quidem non potest facere, quem extra ictum sua divinitas posuit, sed punitur, quia tamquam deo fecit: opinio illum nostra ac sua obligat poenae. (De ben.)

151 - Distinguamus utrum aliquis non possit an nolit: multos absolvemus, si coeperimus ante iudicare quam irasci. (De ira)

COMPASSIONE

152 - Clementiam mansuetudinemque omnes boni viri praestabunt, misericordiam autem vitabunt; est enim vitium pusilli animi ad speciem alienorum malorum succidentis. (De cle.)

153 - Fortes quidam et paratissimi fundere suum sanguinem alienum videre non possunt (…) Alii gladium facilius recipiunt quam vident. (Ep. ad Luc.)

154 - Misericordia non causam, sed fortunam spectat. (De cle.)

155 - Misericordia vicina est miseriae; habet enim aliquid trahitque ex ea. (De cle.)

156 - Misericordia vitium est animorum nimis miseria paventium, quam si quis a sapiente exigit, prope est, ut lamentationem exigat et in alienis funeribus gemitus. (De cle.)

COMPLEANNI

157 - Eleganter ille Laelius sapiens dicenti cuidam: “Sexaginta annos habeo”, “Hos - inquit - dicis sexaginta quos nos habes”. Ne ex hoc quidem intellegimus incomprehensibilis vitae condicionem et sortem temporis semper alieni, quod annos numeramus amissos? (Natur. quaes.)

CONSIGLI

158 - Consilia (…) rebus aptantur; res nostrae feruntur, immo volvuntur; ergo consilium nasci sub diem debet. Et hoc quoque nimis tardum est: sub manu, quod aiunt, nascatur. (Ep. ad Luc.)

159 - Istis dicentibus “quousque eadem?” responde: “Ego debebam dicere: ‘quousque eadem peccabitis?’” (Ep. ad Luc.)

160 - Aliquid cotidie adversus paupertatem, aliquid adversus mortem auxili compara, nec minus adversus ceteras pestes; et cum multa percurreris, unum excerpe quod illo die concoquas. (Ep. ad Luc.)

161 - Moneri velle ac posse secunda virtus est. (De ben.)

162 - In utrumque (…) monendi ac firmandi sumus, et ne nimis amemus vitam et ne nimis oderimus. (Ep. ad Luc.)

163 - Quisbusdam remedia monstranda, quibusdam inculcanda sunt. (Ep. ad Luc.)

164 - Philosophia bonum consilium est: consilium nemo clare dat. (Ep. ad Luc.)

COPERNICO

165 - Digna res contemplatione, ut sciamus in quo rerum statu simus, pigerrimam sortiti an velocissimam sedem, circa nos deus omnia an nos agat. (Natur. quaes.)

CORAGGIO

166 - Cum aliquis tormenta fortiter patitur, omnibus virtutibus utitur. (Ep. ad Luc.)

167 - Qui fortis est (…) ut vobis (…) videtur, praebebit se periculis fortis. Minime: non timebit illa sed vitabit; cautio illum decet, timor non decet. (Ep. ad Luc.)

168 - Ita adfecti sumus ut nihil aeque magnam apud nos admirationem occupet quam homo fortiter miser. (Cons. ad Hel.)

169 - Saepe (…) causa moriendi est timide mori. (De tran. an.)

170 - Miserrimum est, cum animum moriendi proieceris, non habere vivendi. (Ep. ad Luc.)

171 - Fortitudo non est (…) inconsulta temeritas nec periculorum amor nec formidabilium adpetitio: scientia est distinguendi quid sit malum et quid non sit. (Ep. ad Luc.)

172 - Cogita non esse magnum rebus prosperis fortem se gerere, ubi secundo cursu vita procedit: ne gubernatoris quidem artem tranquillum mare et obsequens ventus ostendit, adversi aliquid incurrat oportet quod animum probet. (Cons. ad Mar.)

173 - Nihil est (…) adhuc quod aut rebus aut verbis exhibuimus; levia sunt ista et fallacia pignora animi multisque involuta lenociniis: quid profecerim morti crediturus sum. Non timide itaque componor ad illum diem quo remotis strophis ac fucis de me iudicaturus sum, utrum loquar fortia an sentiam, numquid simulatio fuerit et mimus quidquid contra fortunam iactavi verborum contumacium. (Ep. ad Luc.)

174 - Omnia fortiter excipienda quae nobis mundi necessitas imperat. (Ep. ad Luc.)

COSCIENZA

175 - (Coscientia) etiam obruta delectat, quae contioni ac famae reclamat et in se omnia reponit et, cum ingentem ex altera parte turbam contra sentientium aspexit, non numerat suffragia, sed una sententia vincit. (De ben.)

176 - Licet ipsum cor plenum bona conscientia stillet: placebit illi ignis, per quem bona fides conlucebit. (De ben.)

177 - Omnes sensus perducendi sunt ad firmitatem; natura patientes sunt, si animus illos desit corrumpere, qui cotidie ad rationem reddendam vocandus est. Faciebat hoc Sextius, ut consummato die, cum se ad nocturnam quietem recepisset, interrogaret animum suum: “Quod hodie malum tuum sanasti? Cui vitio obstitisti? Qua parte melior es?” (De ira)

178 - Nesciunt (…) homines quid velint nisi illo momento quo volunt. (Ep. ad Luc.)

179 - Quemcumque potuero, peccare prohibebo; multo magis amicum, et ne peccet et ne in me potissimum peccet. (De ben.)

180 - Qui honeste aliquid facturus est, quidquid opponitur, id etiam si incommodum putat, malum non putet, velit, libens faciat. Omne honestum iniussum incoactumque est.

181 - Hoc mihi satis est, cotidie aliquid ex vitiis meis demere et errores meos obiurgare. (De vi.be.)

182 - Scelera conspectum sui reformidant. In perditis quoque et ad omne dedecus expositis tenerrima est oculorum verecundia. (Natur. quaes.)

183 - Male agit, qui famae, non conscientiae gratus est. (De ben.)

184 - Vix quemquam invenies qui possit aperto ostio vivere. Ianitores conscientia nostra, non superbia opposuit: sic vivimus ut deprendi sit subito aspici. (Ep. ad Luc.)

185 - Conscientiae satis fiat, nil in famam laboremus; sequatur vel mala, dum bene merentis. (De ira)

186 - Inter adfectus inquietissimos rem quietissimam, fidem, quaeris? (De ben.)

187 - Qui peccare se nescit corrigi non vult; deprehendas te oportet antequam emendes. (Ep. ad Luc.)

188 - Interdum (...) scimus nec adtendimus. (Ep. ad Luc.)

189 - Nutriamus fidem languidam. (De ben.)

CRITICI

190 - Quanto satius est sua mala extinguere quam aliena posteris tradere! (Natur. quaes.)

191 - Omnes itaque istos, numquam auctores, semper interpretes, sub aliena umbra latentes, nihil existimo habere generosi, numquam ausos aliquando facere quod diu didicerant. Memoriam in alienis exercuerunt; aliud autem est meminisse, aliud scire. Meminisse est rem commissam memoriae custodire; at contra scire est et sua facere quaeque nec ad exemplar pendere et totiens respicere ad magistrum. (Ep. ad Luc.)

CULTURA

192 - Homines dum docent discunt. (Ep. ad Luc.)

193 - De liberalibus studiis quid sentiam scire desideras: nullum suspicio, nullum in bonis numero quod ad aes exit. Meritoria artificia sunt, hactenus utilia si praeparant ingenium, non detinent. Tamdiu enim istis inmorandum est quamdiu nihil animus agere maius potest; rudimenta sunt nostra, non opera. (Ep. ad Luc.)

194 - Etiam quae discere supervacuum est, prodest cognoscere. (De ben.)

195 - Grammatice circa curam sermonis versatur et, si latius evagari vult, circa historias, iam ut longissime fines suos proferat, circa carmina. Quid horum ad virtutem viam sternit? Syllabarum enarratio et verborum diligentia et fabularum memoria et versuum lex ac modificatio - quid ex his metum demit, cupiditatem eximit, libidinem frenat? (Ep. ad Luc.)

196 - Occupandi temporis causa in usum tuum, non in praeconium, aliquid simplici stilo scribe. (De tran. an.)

197 - Ceterum unum studium vere liberale est quod liberum facit, hoc est sapientiae, sublime, forte, magnanimum: cetera pusilla et puerilia sunt. (Ep. ad Luc.)

198 - Quidam illud de liberalibus studiis quaerendum iudicaverunt, an virum bonum facerent: ne promittunt quidem nec huius rei scientiam adfectant. (Ep. ad Luc.)

199 - Minore labore opus est studentibus in diem. (De tran. an.)

200 - Non multum refert utrum omittas philosophiam an intermittas; non enim ubi interrupta est manet, sed eorum more quae intenta dissiliunt usque ad initia sua recurrit, quod a continuatione discessit. (Ep. ad Luc.)

201 - Illud admoneo, auditionem philosophorum lectionemque ad propositum beatae vitae trahendam, non ut verba prisca aut ficta captemus et translationes inprobas figurasque dicendi. (Ep. ad Luc.)

202 - Quanto satius est quid faciendum sit quam quid factum quaerere! (Natur. quaes.)

203 - Distringit librorum multitudo; itaque cum legere non possis quantum habueris, satis est habere quantum legas. (Ep. ad Luc.)

204 - Quo plus recipit animus, hoc se magis laxat. (Ep. ad Luc.)

205 - Nec (…) nimis ad rem existimo pertinere, ubi dicta sunt, quae regunt mores, prosequi cetera non remedium animi, sed in exercitationem ingenii inventa. (De ben.)

206 - Si possumus, fortius loquamur; si minus, apertius. (Ep. ad Luc.)

207 - Nihil umquam ita potes indignum facere perfecti et eruditi viri professione, ut non multos admirationis de te suae paeniteat. (Cons. ad Pol.)

208 - Non cum vacaveris philosophandum est, sed ut philosopheris vacandum est. (Ep. ad Luc.)

209 - Cum timendi sit causa nescire, non est tanti scire, ne timeas? (Natur. quaes.)

210 - Semper discendum est quod an sciamus experiri non possumus. (Ep. ad Luc.)

211 - Quid (…) stultius est quam quia diu non didiceris non discere? (Ep. ad Luc.)

212 - In studiis puto mehercules melius esse res ipsas intueri et harum causa loqui, ceterum verba rebus permittere, ut qua duxerint, hac inelaborata sequatur oratio. (De tran. an.)

213 - Humanitas vetat superbum esse adversus socios, vetat amarum; verbis, rebus, adfectibus comem se facilemque omnibus praestat; nullum alienum malum putat, bonum autem suum ideo maxime quod alicui bono futurum est amat. Numquid liberalia studia hos mores praecipiunt? Non magis quam simplicitatem, quam modestiam ac moderationem, non magis quam frugalitatem ac parsimoniam, non magis quam clementiam, quae alieno sanguini tamquam suo parcit et scit homini non esse homine prodige utendum. (Ep. ad Luc.)

214 - Nectimus nodos et ambiguam significationem verbis illigamus ac deinde dissolvimus: tantum nobis vacat? Iam vivere, iam mori scimus? Tota illo mente pergendum est ubi provideri debet ne res nos, non verba decipiant. (Ep. ad Luc.)

215 - Quaedam ingenia facilia, expedita, quaedam manu, quod aiunt, facienda sunt et in fundamentis suis occupata. Itaque illum ego feliciorem dixerim qui nihil negotii secum habuit, hunc quidem melius de se meruisse qui malignitatem naturae suae vicit et ad sapientiam se non perduxit sed extraxit. (Ep. ad Luc.)

216 - Si te ad studia revocaueris, omne vitae fastidium effugeris, nec noctem fieri optabis taedio lucis, nec tibi gravis eris nec aliis supervacuus; multos in amicitiam attrahes affluetque ad te optimus quisque. Numquam enim, quamvis obscura, virtus latet, sed mittit sui signa: quisquis dignus fuerit vestigiis illam colliget. (De tran. an.)

217 - Quid quod ista liberalium artium consectatio molestos, verbosos, intempestivos, sibi placentes facit et ideo non discentes necessaria quia supervacua didicerunt? (Ep. ad Luc.)

218 - “O hominem litteratum!” Simus hoc titulo rusticiore contenti: “O virum bonum!” (Ep. ad Luc.)

219 - Tota rerum natura umbra est aut inanis aut fallax. Non facile dixerim utris magis irascar, illis qui nos nihil scire voluerunt, an illis qui ne hoc quidem nobis reliquerunt, nihil scire. (Ep. ad Luc.)

220 - Otium sine litteris mors est et hominis vivi sepultura. (Ep. ad Luc.)

221 - Artes ministrae sunt, praestare debent quod promittunt, sapientia domina rectrixque est. (Ep. ad Luc.)

222 - Quid est (…) quare existimem non futurum sapientem eum qui litteras nescit, cum sapientia non sit in litteris? Res tradit, non verba, et nescio an certior memoria sit quae nullum extra se subsidium habet. (Ep. ad Luc.)

223 - Plus scire velle quam sit satis intemperantiae genus est. (Ep. ad Luc.)

224 - Solet plus prodesse, si pauca praecepta sapientiae teneas, sed illa in promptu tibi et in usu sint. (De ben.)

225 - Id age ut otium tuum non emineat sed appareat. (Ep. ad Luc.)

226 - Explicandus est animus et quaecumque apud illum deposita sunt subinde excuti debent, ut parata sint quotiens usus exegerit. (Ep. ad Luc.)

227 - Stude, non ut plus aliquid scias, sed ut melius. (Ep. ad Luc.)

228 - Quo innumerabiles libros et bibliothecas, quarum dominus vix tota vita indices perlegit? Onerat discentem turba, non instruit, multoque satius est paucis te auctoribus tradere quam errare per multos. (De tran. an.)

229 - Multa sapientes faciunt qua homines sunt, non qua sapientes. (Ep. ad Luc.)

230 - Etiam si multum superesset aetatis, parce dispensandum erat ut sufficeret necessariis: nunc quae dementia est supervacua discere in tanta temporis egestate! (Ep. ad Luc.)

231 - Quid (…) turpius philosophia captante clamores? Numquid aeger laudat medicum secantem? (Ep. ad Luc.)

232 - Plerisque ignaris etiam puerilium litterarum libri non studiorum instrumenta, sed cenationum ornamenta sunt (…) Apud desidiosissimos ergo videbis quicquid orationum historiarumque est, tecto tenus exstructa loculamenta: iam enim, inter balnearia et thermas, bibliotheca quoque ut necessarium domus ornamentum expolitur. (De tran. an.)

233 - Hoc ante omnia fac: (…) disce gaudere. (Ep. ad Luc.)

234 - Damnum quidem fecisse philosophiam non erit dubium postquam prostituta est; sed potest in penetralibus suis ostendi, si modo non institorem sed antistitem nancta est. (Ep. ad Luc.)

235 - Non est (…) ars sui iuris cui precarium fundamentum est. Philosophia nil ab alio petit, totum opus a solo excitat: mathematice, ut ita dicam, superficiaria est, in alieno aedificat; accipit prima, quorum beneficio ad ulteriora perveniat. (Ep. ad Luc.)

236 - Una re consummatur animus, scientia bonorum ac malorum inmutabili. (Ep. ad Luc.)

237 - Nos (…) apes debemus imitari et quaecumque ex diversa lectione congessimus separare (…) deinde adhibita ingenii nostri cura et facultate in unum saporem varia illa libamenta confundere. (Ep. ad Luc.)

238 - Hoc (…) turpissimum est quod nobis obici solet, verba nos philosophiae, non opera tractare. (Ep. ad Luc.)

239 - Fides sanctissimum humani pectoris bonum est, nulla necessitate ad fallendum cogitur, nullo corrumpitur praemio: “Ure - inquit - caede, occide: non prodam, sed quo magis secreta quaeret dolor, hoc illa altius condam”. Numquid liberalia studia hos animos facere possunt? (Ep. ad Luc.)

CURIOSITA’

240 - Non expedit omnia videre, omnia audire. Multae nos iniuriae transeant, ex quibus plerasque non accipit qui nescit. Non vis esse iracundus? Ne fueris curiosus. (De ira)

241 - Semper (…) etiam sapienti restabit quod inveniat et quo animus eius excurrat. (Ep. ad Luc.)

D

DEBITI

242 - Reddit (…) beneficium, qui debet. (De ben.)

243 - Quanto ille felicior, qui nihil ulli debet nisi cui facillime negat, sibi! (De tran. an.)

244 - Errat enim si quis beneficium accipit libentius quam reddit: quanto hilarior est qui solvit quam qui mutuatur, tanto debet laetior esse qui se maximo aere alieno accepti benefici exonerat quam qui cum maxime obligatur. (Ep. ad Luc.)

245 - Plus solvendum est quanto tardius. (Ep. ad Luc.)

246 - Perdidit (…) vitam, qui debet (…) Adsiduum enim spectaculum alienae virtutis est. (De cle.)

247 - Nemo (…) libenter debet, quod non accepit, sed expressit. (De ben.)

248 - Leve aes alienum debitorem facit, grave inimicum. (Ep. ad Luc.)

249 - Qui referre gratiam debet, numquam consequitur, nisi praecessit. (De ben.)

250 - Non numquam (…) magis nos obligat, qui dedit parva magnifice. (De ben.)

251 - Multa sunt (…), quae oportet accipere nec debere. (De ben.)

252 - Grave (…) tormentum est debere, cui nolis; contra iucundissimum ab eo accepisse beneficium, quem amare etiam post iniuriam possis. (De ben.)

253 - Quaedam prosunt nec obligant. (De ben.)

254 - Qui grate beneficium accipit, primam eius pensionem solvit. (De ben.)

255 - Hoc ex paradoxis Stoicae sectae minime mirabile, ut mea fert opinio, aut incredibile est eum, qui libenter accipit, beneficium reddidisse. (De ben.)

256 - Non (…) libenter, quid cuique debeamus, recognoscimus. (De ben.)

257 - Creditorem mihi ipse eligo, beneficium saepe ab eo accipio, a quo nolo, et aliquando ignorans obligor. (De ben.)

258 - Si quis patriae meae pecuniam credat, non dicam me illius debitorem (…) ad exsolvendum tamen hoc dabo portionem meam. (De ben.)

259 - Quanta (…) perversitas ob hoc alicui non debere, quia etiam infitianti benignus est, et continuationem ipsam seriemque beneficiorum argumentum vocare necessario dantis! (De ben.)

260 - Quanto satius est honesta voluntate debere quam rationem per malam solvere! (De ben.)

261 - Hoc primum beneficii dati sit ius, ut recipiendi tempus eligat, qui dedit. (De ben.)

262 - Qui nimis de reddento beneficio cogitat, nimis cogitare alterum de recipiendo putat. (De ben.)

263 - Quod debes, quaere, et, si nemo poscet, ipse te appella; malus an bonus, ad te non pertinet; redde et accusa. (De ben.)

DELITTI

264 - Latro est etiam antequam manus inquinet, quia ad occidendum iam armatus est et habet spoliandi atque interficiendi voluntatem. (De ben.)

265 - Quam multi furto non erubescunt, quam multi adulterio gloriantur! Nam sacrilegia minuta puniuntur, magna in triumphis feruntur. (Ep. ad Luc.)

266 - Temperatus (..) timor cohibet animos, adsiduus vero et acer et extrema admovens in audaciam iacentes excitat et omnia experiri suadet. (De cle.)

267 - Iniquus (…) est qui commune vitium singulis obiecit. (De ira)

268 - Omnia scelera etiam ante effectum operis, quantum culpae satis est, perfecta sunt. (De cons. sap.)

269 - Minimum ex nequitia levissimumque ad alios redundat: quod pessimum ex illa est et, ut ita dicam, spississimum, domi remanet et premit habentem. (Ep. ad Luc.)

270 - Quod sit in te vitium maximum quaeris? Falsas rationes conficis: data magno aestimas, accepta parvo. (De ira)

271 - Hoc enim inter cetera vel pessimum habet crudelitas: perseverandum est nec ad meliora patet regressus; scelera enim sceleribus tuenda sunt. Quid autem eo infelicius, cui iam esse malo necesse est? (De cle.)

272 - Circumspiciendum (…) nobis est quomodo a vulgo tuti esse possimus. Primum nihil idem concupiscamus: rixa est inter competitores. Deinde nihil habeamus quod cum magno emolumento insidiantis eripi possit; quam minimum sit in corpore tuo spoliorum. Nemo ad humanum sanguinem propter ipsum venit, aut admodum pauci; plures computant quam oderunt. Nudum latro transmittit; etiam in obsessa via pauperi pax est. (Ep. ad Luc.)

273 - Maxima est (…) factae iniuriae poena fecisse, nec quisquam gravius adficitur quam qui ad supplicium paenitentiae traditur. (De ira)

274 - In quibusdam civitatibus inpium votum sceleris vicem tenuit. (De ben.)

275 - Ex senatus consultis plebisque scitis saeva exercentur et publice iubentur vetata privatim. Quae clam commissa capite luerent, tum quia paludati fecere laudamus. (Ep. ad Luc.)

276 - Non gaudet navigio gubernator everso, non gaudet aegro medicus elato, non gaudet orator si patroni culpa reus cecidit, at contra omnibus crimen suum voluptati est: laetatur ille adulterio in quod inritatus est ipsa difficultate; laetatur ille circumscriptione furtoque, nec ante illi culpa quam culpae fortuna displicuit. (Ep. ad Luc.)

277 - Non diu nequitia apparet nec, quantum iubetur, peccat. (De cle.)

278 - Homo, sacra res homini, iam per lusum ac iocum occiditur (…) satisque spectaculi ex homine mors est. (Ep. ad Luc.)

279 - Multum (…) interest utrum peccare aliquis nolit an nesciat. (Ep. ad Luc.)

DESIDERI

280 - Nihil conemur quod mox adepti quoque successisse miremur. (De ira)

281 - Quam diu quidem passim vagamur non ducem secuti sed fremitum et clamorem dissonum in diversa vocantium, conteretur vita inter errores, brevis etiam si dies noctesque bonae menti laboremus. (De vi. be.)

282 - Exiguum natura desiderat, opinio immensum. (Ep. ad Luc.)

283 - Ipsa, quae adpetuntur, neutram naturam habent, nec boni nec mali: refert, quo illa rector inpellat, a quo forma rebus datur. (De ben.)

284 - Imperiosi nobis ipsi ac molesti sumus; modo amore nostri, modo taedio laboramus, infelicem animum nunc superbia inflamus, nunc cupiditate distendimus; alias voluptate lassamus, alias sollicitudine exurimus. (Natur. quaes.)

285 - Quid exspectas donec desinas habere quod cupias? Numquam erit tempus. Qualem dicimus seriem esse causarum ex quibus nectitur fatum, talem esse cupiditatum: altera ex fine alterius nascitur. (Ep. ad Luc.)

286 - Omnium (…) virtutum tutela facilis est, vitia magno coluntur. (De ira)

287 - Volo tibi Chrysippi (…) distinctionem indicare. Ait sapientem nulla re egere, et tamen multis illi rebus opus esse: “Contra stulto nulla re opus est - nulla enim re uti scit - sed omnibus eget”. (Ep. ad Luc.)

288 - Sibi servire gravissima est servitus: quam discutere facile est, si desieris multa te poscere, si desieris tibi referre mercedem, si ante oculos et naturam tuam posueris et aetatem, licet prima sit, ac tibi ipse dixeris: “Quid insanio? Quid anhelo? Quid sudo? (…) Nec multo opus est nec diu.” (Natur. quaes.)

289 - Fit ut frequenter inrita sit eius voluntas qui non quae facilia sunt adgreditur, sed vult facilia esse quae adgressus est. Quotiens aliquid conaberis, te simul et ea quae paras quibusque pararis ipse metire; faciet enim te asperum paenitentia operis infecti. (De ira)

290 - Quid (…) est tam necessarium quam pretia rebus inponere? (…) Primum enim est ut quanti quidque sit iudices, secundum ut impetum ad illa capias ordinatum temperatumque, tertium ut inter impetum tuum actionemque conveniat, ut in omnibus istis tibi ipse consentias. Quidquid ex tribus defuit turbat et cetera. (Ep. ad Luc.)

291 - Opta, ut reddere mihi beneficium possis, cum opus erit, non, ut opus sit. (De ben.)

292 - Miscere vitia desideriis noli. (Ep. ad Luc.)

293 - Nullo modo magis potest deus concupita traducere quam si illa ad turpissimos defert, ab optimis abigit. (De pro.)

294 - Naturalia desideria finita sunt: ex falsa opinione nascentia ubi desinant non habent; nullus enim terminus falso est. (Ep. ad Luc.)

295 - Tanta (…) importunitas hominum est ut, quamvis multum acceperint, iniuriae loco sit plus accipere potuisse. (De ira)

296 - Egere (…) necessitatis est, nihil necesse sapienti est. (Ep. ad Luc.)

297 - Interdum (…) enixe petimus id quod recusaremus si quis offerret. (Ep. ad Luc.)

298 - Quid (…) deesse potest extra desiderium omnium posito? Quid extrinsecus opus est ei qui omnia sua in se collegit? (De vi. be.)

299 - Se quisque consulat et in secretum pectoris suis redeat et inspicias, quid tacitus optaverit: quam multa sunt vota, quae etiam sibi fateri pudet! (De ben.)

300 - Vidisti aliquando canem missa a domino frusta panis aut carnis aperto ore captantem? Quidquid excepit protinus integrum devorat et semper ad spem venturi hiat. Idem evenit nobis: quidquid exspectantibus fortuna proiecit, id sine ulla voluptate demittimus statim, ad rapinam alterius erecti et attoniti. (Ep. ad Luc.)

301 - Una est catena quae nos alligatos tenet, amor vitae, qui ut non est abiciendus, ita minuendus est, ut si quando res exiget, nihil nos detineat nec impediat quominus parati simus quod quandoque faciendum est statim facere. (Ep. ad Luc.)

302 - Quod vinculum amoris esse debebat seditionis atque odi causa est, idem velle. (De ira)

303 - Non fuit tam iniqua natura ut, cum omnibus aliis animalibus facilem actum vitae daret, homo solus non posset sine tot artibus vivere; nihil durum ab illa nobis imperatum est, nihil aegre quaerendum, ut possit vita produci (…) Nos omnia nobis difficilia facilium fastidio fecimus. (Ep. ad Luc.)

304 - Liber est (…) non in quem parum licet fortunae, sed in quem nihil. Ita est: nihil desideres oportet. (Ep. ad Luc.)

305 - Nihil (...) interest utrum non desideres an habeas. Summa rei in utroque eadem est: non torqueberis. (Ep. ad Luc.)

DESTINO

306 - Non habet, ut putamus, fortuna longas manus: neminem occupat nisi haerentem sibi. Itaque quantum possumus ab illa resiliamus; quod sola praestabit sui naturaeque cognitio. Sciat quo iturus sit, unde ortus, quod illi bonum, quod malum sit, quid petat, quid evitet, quae sit illa ratio quae adpetenda ac fugienda discernat, qua cupiditatum mansuescit insania, timorum saexitia conpescitur. (Ep. ad Luc.)

307 - Omnes (…) nostros, et quos superstites lege nascendi optamus et quos praecedere iustissimum ipsorum votum est, sic amare debemus tamquam nihil nobis de perpetuitate, immo nihil de diuturnitate eorum promissum sit (…) Quidquid a fortuna datum est, tamquam exempto auctore possideas. (Cons. ad Mar.)

308 - Inter multa magnifica Demetri nostri et haec vox est, a qua recens sum (sonat adhuc et vibrat in auribus meis): “Nihil - inquit - mihi videtur infelicius eo cui nihil umquam evenit adversi”. Non licuit enim illi se experiri. (De pro.)

309 - Ita nulla fortuna, nulla res actus sapientis excludit; id enim ipsum agit quo alia agere prohibetur. Ad utrosque casus aptatus est: bonorum rector est, malorum victor.
(Ep. ad Luc.)

310 - Si non quicquid fieri potest pro futuro habes, das in te vires rebus adversis, quas infregit quisquis prior vidit. (De tran. an.)

311 - Ad securitatem non opus esse fortuna; hoc enim quod necessitati sat est dabit et irata. (Ep. ad Luc.)

312 - Vincit nos fortuna, nisi tota vincitur. (De cons. sap.)

313 - In omnibus quae adversa videntur et dura sic formatus sum: non pareo deo sed adsentior. (Ep. ad Luc.)

314 - Fatum: nihil aliud quam series implexa causarum. (De ben.)

315 - Agamus deo gratias quod nemo in vita teneri potest: calcare ipsas necessitates licet. (Ep. ad Luc.)

316 - Adversarum inpetus rerum viri fortis non vertit animum: manet in statu et quicquid evenit in suum colorem trahit; est enim omnibus externis potentior (…) Omnia adversa exercitationes putat. (De pro.)

317 - Indigna putamus quae inopinata sunt; itaque maxime commovent quae contra spem expectationemque evenerunt. (De ira)

318 - Numquam ego fortunae credidi, etiam cum videretur pacem agere; omnia illa quae in me indulgentissime conferebat, pecuniam honores gratiam, eo loco posui unde posset sine motu meo repetere. Intervallum inter illa et me magnum habui; itaque abstulit illa, non avulsit. Neminem adversa fortuna comminuit nisi quem secunda decepit. (Cons. ad Hel.)

319 - Aufert vim praesentibus malis qui futura prospexit. (Cons. ad Mar.)

320 - Hos (…) deus quos probat, quos amat, indurat, recognoscit, exercet; eos autem quibus indulgere videtur, quibus parcere, molles venturis malis servat. (De pro.)

321 - Inprudentium ista fiducia est fortuna sibi spondere; sapiens utramque partem eius cogitat; scit, quantum liceat errori, quam incerta sint humana, quam multa consiliis obstent; ancipitem rerum ac lubricam sortem suspensus sequitur, consiliis certis incertos eventus excipit. (De ben.)

322 - Nihil eripitur nisi retinenti. (De pro.)

323 - Hoc plerique faciunt, adtrahunt in se ruinam cui obstandum est. Istud quod premit, quod inpendet, quod urguet, si subducere te coeperis, sequetur et gravius incumbet; si contra steteris et obniti volueris, repelletur. (Ep. ad Luc.)

324 - Fortiter omne patiendum est, quia non, ut putamus, incidunt cuncta, sed veniunt. (De pro.)

325 - Accidere viro bono non potest, ut vincatur. Numquam enim succumbet, numquam renuntiabit; ad ultimum usque vitae diem stabit paratus et in hac statione morietur. (De ben.)

326 - Eligit aliquid novi casus per quod velut oblitis vires suas ingerat. (Ep. ad Luc.)

327 - Sine dilatione omne gaudium haurite: nihil de hodierna nocte promittitur. (Cons. ad Mar.)

328 - Quidquid longa series multis laboribus, multa deum indulgentia struxit, id unus dies spargit ac dissipat. Longam moram dedit malis properantibus qui diem dixit: hora momentumque temporis evertendis imperis sufficit. Esset aliquod inbecillitatis nostrae solacium rerumque nostrarum si tam tarde perirent cuncta quam fiunt: nunc incrementa lente exeunt, festinatur in damnum. (Ep. ad Luc.)

329 - Saepe maiori fortunae locum fecit iniuria. (Ep. ad Luc.)

330 - Quemadmodum rapidorum aqua torrentium in se non recurrit nec moratur quidem, quia priorem superveniens praecipitat, sic ordinem fati rerum aeterna series rotat, cuius haec prima lex est, stare decreto. (Natur. quaes.)

331 - Omnium animos mala aliena ac repentina sollicitant. Quemadmodum aves etiam inanis fundae sonus territat, ita nos non ad ictum tantum exagitamur sed ad crepitum. Non potest ergo quisquam beatus esse qui huic se opinioni credidit. Non enim beatum est nisi quod intrepidum; inter suspecta male vivitur. (Ep. ad Luc.)

332 - Patrium deus habet adversus bonos viros animum, et illos fortiter amat et: “Operibus - inquit - doloribus damnis exagitentur, ut verum colligant robur”. (De pro.)

333 - Prosperae res et in plebem ac vilia ingenia deveniunt; at calamitates terroresque mortalium sub iugum mittere proprium magni viri est. Semper vero esse felicem et sine morsu animi transire vitam ignorare est rerum naturae alteram partem. Magnus vir es? Sed unde scio, si tibi fortuna non dat facultatem exhibendae virtutis? (De pro.)

334 - Quidquid fieri potest quasi futurum cogitemus. (Ep. ad Luc.)

335 - Quae diligis, veneraris et quae despicis unus exaequabit cinis. (Cons. ad Mar.)

336 - Quid est boni viri? Praebere se fato. Grande solacium est cum universo rapi; quicquid est quod nos sic vivere, sic mori iussit, eadem necessitate et deos alligat; irrevocabilis humana pariter ac divina cursus vehit. Ille ipse omnium conditor et rector scripsit quidem fata, sed sequitur; semper paret, semel iussit. (De pro.)

337 - Ducunt volentem fata, nolentem trahunt. (Ep. ad Luc.)

338 - Iupiter (…) singulis non admovet manum, vim et causam omnibus dedit. (Natur. quaes.)

339 - Ignoranti quem portum petat nullus suus ventus est. Necesse est multum in vita nostra casus possit, quia vivimus casu. (Ep. ad Luc.)

340 - Circumit fatum et, si quid diu praeteriit, repetit. (Natur. quaes.)

341 - Quam multa non exspectata venerunt! Quam multa exspectata nusquam comparuerunt! Etiam si futurum est, quid iuvat dolori suo occurrere? Satis cito dolebis cum venerit: interim tibi meliora promitte. (Ep. ad Luc.)

342 - Iube singulos conferre rationem: nulli contigit inpune nasci. (Cons. ad Mar.)

343 - Tam stultum esse qui mortem timeat quam qui senectutem; nam quemadmodum senectus adulescentiam sequitur, ita mors senectutem. Vivere noluit qui mori non vult; vita enim cum exceptione mortis data est; ad hanc itur. Quam ideo timere dementis est quia certa exspectantur, dubia metuuntur. (Ep. ad Luc.)

344 - Est tanti ab omnibus vinci, dum a me fortuna vincatur. (Ep. ad Luc.)

345 - In mores fortuna ius non habet. (Ep. ad Luc.)

DISASTRI ECOLOGICI

346 - Quicquid ex hoc statu rerum natura flexerit, in exitium mortalium satis est. (Natur. quaes.)

347 - Cum maxima malorum optaverimus, et ex gratulatione natum sit quidquid adloquimur. (Ep. ad Luc.)

348 - Nihil difficile naturae est, utique ubi in finem sui properat. (Natur. quaes.)

349 - Ubi instat illa pernicies mutarique humanum genus placuit, fluere assiduos imbres et non esse modum pluviis concesserim, suppressis aquilonibus et flatu sicciore austris nubes et amnes abundare. (Natur. quaes.)

350 - Aqua et ignis terrenis dominantur; ex his ortus, ex his interitus est: ergo quandoque placuere res novae mundo, sic in nos mare emittitur desuper. (Natur. quaes.)

351 - Nihil (…) (est) tam exiguum quod non in perniciem generis humani satis valeat. (Natur. quaes.)

352 - Ignorat naturae potentiam qui illi non putat aliquando licere, nisi quod saepius fecit. (Natur. quaes.)

353 - Iam (…) a primo die mundi, cum in hunc habitum ex informi unitate discederet, quando mergerentur terrena decretum est (…) Nec longa erit mora exitii: temptatur divelliturque concordia. Cum semel aliquid ex hac idonea diligentia remiserit mundus, statim undique ex aperto et abdito, superne, ab infimo, aquarum fiet irruptio. (Natur. quaes.)

DIVORZI

354 - Quia nulla sine divortio acta sunt, quod saepe audiebant, facere didicerunt. (De ben.)

DOLORE

355 - Quid iuvat praeteritos dolores retractare et miserum esse quia fueris? (Ep. ad Luc.)

356 - Mihi crede, magna pars ex iis quos amavimus, licet ipsos casus abstulerit, apud nos manet; nostrum est quod praeterit tempus nec quicquam est loco tutiore quam quod fuit. (Ep. ad Luc.)

357 - Tanti quodque malum est quanti illud taxauimus. (Cons. ad Mar.)

358 - Plus dolet quam necesse est qui ante dolet quam necesse est. (Ep. ad Luc.)

359 - Si amicum perdidisses, danda opera erat ut magis gauderes quod habueras quam maereres quod amiseras. Sed plerique non conputant quanta perceperint, quantum gavisi sint. (Ep. ad Luc.)

360 - Aequo animo perde: pereundum est. (Ep. ad Luc.)

361 - Est (..) quaedam et dolendi modestia. (Cons. ad Mar.)

362 - Ad tantas ineptias perventum est ut non dolore tantum, sed doloris opinione vexemur. (De cons. sap.)

363 - Optimum inter pietatem et rationem temperamentum est et sentire desiderium et opprimere. (Cons. ad Hel.)

364 - Non potest athleta magnos spiritus ad certamen afferre qui numquam suggillatus est: ille qui sanguinem suum vidit, cuius dentes crepuere sub pugno, ille qui subplantatus ad versarium toto tulit corpore nec proiecit animum proiectus, qui quotiens cecidit contumacior resurrexit, cum magna spe descendit ad pugnam. (Ep. ad Luc.)

365 - Fit infelicis animi prava voluptas dolor. (Cons. ad Mar.)

366 - Scio (…) nec ullum adfectum servire, minime vero eum qui ex dolore nascitur (…) Ideo melius est vincere illum quam fallere; nam qui delusus et voluptatibus aut occupationibus abductus est resurgit et ipsa quiete impetum ad saeviendum colligit: at quisquis rationi cessit, in perpetuum componitur. (Cons. ad Hel.)

367 - Non feram me quo die aliquid ferre non potero. (Ep. ad Luc.)

368 - Quaedam ergo nos magis torquent quam debent, quaedam ante torquent quam debent, quaedam torquent cum omnino non debeant; aut augemus dolorem aut praecipimus aut fingimus. (Ep. ad Luc.)

369 - Quis iste furor est pro eo me numquam dolere desinere, qui numquam doliturus est? (Cons. ad Pol.)

370 - Dolor es (…) Levis es si ferre possum; brevis es si ferre non possum. (Ep. ad Luc.)

371 - Est quidem haec natura mortalium, ut nihil magis placeat quam quod amissum est: iniquiores sumus adversus relicta ereptorum desiderio. (Cons. ad Mar.)

372 - Quaeris unde sint lamentationes, unde immodici fletus? Per lacrimas argumenta desiderii quaerimus et dolorem non sequimur sed ostendimus; nemo tristis sibi est. O infelicem stultitiam! Est aliqua et doloris ambitio. (Ep. ad Luc.)

373 - Turpissimum (…) est in homine prudente remedium maeroris lassitudo maerendi: malo relinquas dolorem quam ab illo relinquaris. (Ep. ad Luc.)

DONI

374 - Saepe quod datur exiguum est, quod sequitur ex eo magnum. (Ep. ad Luc.)

375 - Non potest beneficium manu tangi: res animo geritur. Multum interest inter materiam beneficii et beneficium; itaque nec aurum nec argentum nec quicquam eorum, quae pro maximis accipiuntur, beneficium est, sed ipsa tribuentis voluntas. (De ben.)

376 - Exiguum est, quod in me contulit, sed amplius non potuit; at hic quod dedit, magnum est, sed dubitavit, sed distulit, sed, cum daret, gemuit, sed superbe dedit, sed circumtulit et placere non ei, cui prestabat, voluit; ambitioni dedit, non mihi. (De ben.)

377 - Prima demus necessaria, deinde utilia, deinde iucunda, utique mansura. (De ben.)

378 - Malis una voluptas est et haec brevis, dum accipiunt beneficia, ex quibus sapienti longum gaudium manet ac perenne. Non enim illum accipere sed accepisse delectat, quod inmortale est et adsiduum. (Ep. ad Luc.)

379 - Maledictum (…) incipit esse, non munus, in quo vitium accipientis agnoscitur. (De ben.)

380 - Sic demus, quomodo vellemus accipere. (De ben.)

381 - Quemadmodum pulcherrimum opus est etiam invitos nolentesque servare, ita rogantibus pestifera largiri blandum et adfabile odium est. (De ben.)

382 - Donavit aliquis magnam pecuniam, sed dives, sed non sensurus inpendium; donavit alius, sed toto patrimonio cessurus; summa eadem est, beneficium idem non est. (De ben.)

383 - Cui des, elige; ipse tecum, si deceptus es, querere. (De ben.)

384 - Parum dedit natura, cum se dedit? (De ben.)

385 - Quemadmodum stomachus morbo vitiatus et colligens bilem, quoscumque accepit cibos, mutat et omne alimentum in causam doloris trahit, ita animus aeger, quidquid illi commiseris, id onus suuum et perniciem et occasionem miseriae facit. (De ben.)

DONNE

386 - Non satis muliebris insania viros superiecerat, nisi bina ac terna patrimonia auribus singulis pependisset. (De ben.)

387 - Non mutata feminarum natura sed victa est; nam cum virorum licentiam aequaverint, corporum quoque virilium incommoda aequarunt (…) Beneficium sexus sui vitiis perdiderunt. (Ep. ad Luc.)

388 - Video sericas vestes, si vestes vocandae sunt, in quibus nihil est, quo defendi aut corpus aut denique pudor possit, quibus sumptis parum liquido nudam se non esse iurabit; hae ingenti summa ab ignotis etiam ad commercium gentibus accersuntur, ut matronae nostrae ne adulteris quidem plus sui in cubiculo quam in publico ostendant. (De ben.)

DOVERI

389 - Hoc nempe ab homine exigitur, ut prosit hominibus, si fieri potest, multis, si minus, paucis, si minus, proximis, si minus, sibi. (De otio)

390 - Quid autem cuique debeatur officio natura non docet. (Ep. ad Luc.)

391 - Etiam remotis vitiis, quid et quemadmodum debeamus facere discendum est. (Ep. ad Luc.)

392 - Quod oportet (…) non est sine electione. (De ben.)

393 - Officia sua vir bonus exequetur inconfusus, intrepidus; et sic bono viro digna faciet ut nihil faciat viro indignum. (De ira)

394 - Nec quicquam cura sanctiore conponimus, quam quod ad nos non pertinet. (De ben.)

395 - Tuto (…) quantum vult potest qui se nisi quod debet non putat posse. (Ep. ad Luc.)

396 - Quomodo mundi officium est circumagere rerum ordinem, quomodo solis loca mutare, ex quibus oriatur, in quae cadat, et haec salutaria nobis facere sine praemio, ita viri officium est inter alia et beneficium dare. (De ben.)

397 - Prior (…) mihi ac potior eius officii ratio est, quod humano generi, quam quod uni homini debeo. (De ben.)

E

ELOQUENZA

398 - Fere quae impetu placent minus praestant ad manum relata. (Ep. ad Luc.)

399 - Ubi (…) erit fortis et constans, ubi periculum sui faciet qui timet verbis? (Ep. ad Luc.)

400 - Multi sunt qui ad id quod non proposuerant scribere alicuius verbi placentis decore vocentur. (Ep. ad Luc.)

401 - Non (…) id agimus ut exerceatur vox, sed ut exerceat. (Ep. ad Luc.)

402 - Quis (…) accurate loquitur nisi qui vult putide loqui? (Ep. ad Luc.)

403 - Si fieri posset, quid sentiam ostendere quam loqui mallem. Etiam si disputarem, nec supploderem pedem nec manum iactarem nec attollerem vocem, sed ista oratoribus reliquissem, contentus sensus meos ad te pertulisse, quos nec exornassem nec abiecissem. Hoc unum plane tibi adprobare vellem, omnia me illa sentire quae dicerem, nec tantum sentire sed amare. (Ep. ad Luc.)

404 - Talis hominibus fuit oratio qualis vita. (Ep. ad Luc.)

405 - Cuiuscumque orationem videris sollicitam et politam, scito animum quoque non minus esse pusillis occupatum. Magnus ille remissius loquitur et securius; quaecumque dicit plus habent fiduciae quam curae. (Ep. ad Luc.)

406 - Cum adsuevit animus fastidire quae ex more sunt et illi pro sordidis solita sunt, etiam in oratione quod novum est quaerit et modo antiqua verba atque exoleta revocat ac profert, modo fingit et ignota ac deflectit, modo, id quod nuper increbruit, pro cultu habetur audax translatio ac frequens. (Ep. ad Luc.)

407 - Argumentum est luxuriae publicae orationis lascivia, si modo non in uno aut in altero fuit, sed adprobata est et recepta. (Ep. ad Luc.)

408 - Multum (...) operae inpendi verbis non oportet. Haec sit propositi nostri summa: (…) concordet sermo cum vita. (Ep. ad Luc.)

409 - Non delectent verba nostra sed prosint. (Ep. ad Luc.)

410 - Non quaerit aeger medicum eloquentem, sed si ita competit ut idem ille qui sanare potest compte de iis quae facienda sunt disserat, boni consulet. Non tamen erit quare gratuletur sibi quod inciderit in medicum etiam disertum; hoc enim tale est quale si peritus gubernator etiam formosus est. (Ep. ad Luc.)

411 - Turpe est aliud loqui, aliud sentire: quanto turpius aliud scribere, aliud sentire! (Ep. ad Luc.)

412 - Inaequalitatem scias esse ubi quae eminent notabilia sunt: non est admirationi una arbor ubi in eandem altitudinem tota silva surrexit. (Ep. ad Luc.)

413 - Facilius (…) insidit quod exspectatur quam quod praetervolat (…) Non traditur quod fugit. (Ep. ad Luc.)

414 - Quae veritati operam dat oratio incomposita esse debet et simplex: haec popularis nihil habet veri. Movere vult turbam et inconsultas aures impetu rapere, tractandam se non praebet, aufertur: quomodo autem regere potest quae regi non potest? (Ep. ad Luc.)

415 - Recte ergo facies si non audieris istos qui quantum dicant, non quemadmodum quaerunt. (Ep. ad Luc.)

416 - Quemadomodum sapienti viro incessus modestior convenit, ita oratio pressa, non audax. (Ep. ad Luc.)

ESERCITI

417 - Si quis formicis det intellectum hominis, nonne et illae unam aream in multas provincias divident? Cum te in illa vere magna sustuleris, quotiens videbis exercitus subrectis ire vexillis et, quasi magnum aliquid agatur, equitem modo ulteriora explorantem, modo a lateribus affusum, libebit dicere (…): formicarum iste discursus est in angusto laborantium. (Natur. quaes.)

EUTANASIA

418 - Non vult mori qui optat. (Ep. ad Luc.)

419 - Non afferam mihi manus propter dolorem: sic mori vinci est. Hunc tamen si sciero perpetuo mihi esse patiendum, exibo, non propter ipsum, sed quia impedimento mihi futurus est ad omne propter quod vivitur; imbecillus est et ignavus qui propter dolorem moritur, stultus qui doloris causa vivit. (Ep. ad Luc.)

420 - Bene (…) mori est effugere male vivendi periculum (…) Non omni pretio vita emenda est. (Ep. ad Luc.)

421 - Cogita quamdiu iam idem facias: cibus, somnus, libido: per hunc circulum curritur; mori velle non tantum prudens aut fortis aut miser, etiam fastidiosus potest. (Ep. ad Luc.)

422 - Est tanti habere animam ut agam? (Ep. ad Luc.)

423 - Ille qui non uxorem, non amicum tanti putat ut diutius in vita commoretur, qui perseverabit mori, delicatus est. (Ep. ad Luc.)

424 - Si altera mors cum tormento, altera simplex et facilis est, quidni huic inicienda sit manus? Quemadmodum navem eligam navigaturus et domum habitaturus, sic mortem exiturus e vita. (Ep. ad Luc.)

425 - In nulla re magis quam in morte morem animo gerere debemus. (Ep. ad Luc.)

426 - Prope est a timente qui fatum segnis exspectat (…) De hoc tamen quaeremus, pars summa vitae utrum faex sit an liquidissimum ac purissimum quiddam, si modo mens sine iniuria est et integri sensus animum iuvant nec defectum et praemortuum corpus est; plurimum enim refert, vitam aliquis extendat an mortem. At si inutile ministeriis corpus est, quidni oporteat educere animum laborantem? Et fortasse paulo ante quam debet faciendum est, ne cum fieri debebit facere non possis; et cum maius periculum sit male vivendi quam cito moriendi, stultus est qui non exigua temporis mercede magnae rei aleam redimit. Paucos longissima senectus ad mortem sine iniuria pertulit, multis iners vita sine usu sui iacuit: quanto deinde crudelius iudicas aliquid ex vita perdidisse quam ius finiendae? (Ep. ad Luc.)

427 - Nihil melius aeterna lex fecit quam quod unum introitum nobis ad vitam dedit, exitus multos. (Ep. ad Luc.)

428 - Hoc est unum cur de vita non possimus queri: neminem tenet. Bono loco res humanae sunt, quod nemo nisi vitio suo miser est. Placet? Vive. Non placet? Licet eo reverti unde venisti. (Ep. ad Luc.)

F

FAMA

429 - Paucis natus est qui populum aetatis suae cogitat. Multa annorum milia, multa populorum supervenient: ad illa respice. (Ep. ad Luc.)

430 - Luxuriosi vitam suam esse in sermonibus dum vivunt volunt; nam si tacetur, perdere se putant operam. Itaque aliquotiens faciunt quod excitet famam. (Ep. ad Luc.)

431 - Nemo mihi videtur pluris aestimare virtutem, nemo illi magis esse devotus quam qui boni viri famam perdidit ne conscientiam perderet. (Ep. ad Luc.)

432 - Fama vocem utique desiderat, claritas potest etiam citra vocem contingere contenta iudicio; plena est non tantum inter tacentis sed etiam inter reclamantis. (Ep. ad Luc.)

433 - Gloria umbra virtutis est: etiam invitam comitabitur. Sed quemadmodum aliquando umbra antecedit, aliquando sequitur vel a tergo est, ita gloria aliquando ante nos est visendamque se praebet, aliquando in averso est maiorque quo serior, ubi invidia secessit. (Ep. ad Luc.)

434 - Si te videro celebrem secundis vocibus vulgi, si intrante te clamor et plausus, pantomimica ornamenta, obstrepuerint, si tota civitate te feminae puerique laudaverint, quidni ego tui miserear, cum sciam quae via ad istum favorem ferat? (Ep. ad Luc.)

435 - O quam ignorant homines cupidi gloriae quid illa sit aut quemadmodum petenda! (Ep. ad Luc.)

436 - Qui virtutem suam publicari vult non virtuti laborat sed gloriae. (Ep. ad Luc.)

437 - Non est quod te gloria publicandi ingenii producat in medium, ut recitare istis velis aut disputare; quod facere te vellem, si haberes isti populo idoneam mercem: nemo est qui intellegere te possit (…) “Cui ergo ista didici?” Non est quod timeas ne operam perdideris, si tibi didicisti. (Ep. ad Luc.)

438 - Gloria vanum et volubile quiddam est auraque mobilius. (Ep. ad Luc.)

FAMIGLIE

439 - Admirationem nobis parentes auri argentique fecerunt, et teneris infusa cupiditas altius sedit crevitque nobiscum. (Ep. ad Luc.)

440 - Quid (…) iucundius quam uxori tam carum esse ut propter hoc tibi carior fias? (Ep. ad Luc.)

441 - Aequo animo ferre debemus absentiam, quia nemo non multum etiam praesentibus abest. (Ep. ad Luc.)

442 - Vide, quam ingrata sit iuventus; quis non patris suis supremum diem, ut innocens sit, optat, ut moderatus sit, expectat, ut pius, cogitat? Quotus quisque uxoris optimar mortem timet, ut non et computet? (De ben.)

443 - Surdum te amantissimis tuis praesta: bono animo mala precantur. Et si esse vis felix, deos ora ne quid tibi ex his quae optantur eveniat. (Ep. ad Luc.)

444 - Optaverunt itaque tibi alia parentes tui; sed ego contra omnium tibi eorum contemptum opto quorum illi copiam. Vota illorum multos compilant ut te locupletent; quidquid ad te transferunt alicui detrahendum est. (Ep. ad Luc.)

FAVORI

445 - Nomina facturi diligenter in patrimonium et vitam debitoris inquirimus, semina in solum effectum et sterile non spargimus: beneficia sine ullo dilectu magis proicimus quam damus. (De ben.)

446 - Eo loco sit donatio unde repeti non debeat, reddi possit. Beneficium conlocetur quemadmodum thesaurus alte obrutus, quem non eruas nisi fuerit necesse. (De vi. be.)

447 - Demus beneficia, non feneremus. Dignus est decipi, qui de recipiendo cogitavit, cum daret. (De ben.)

448 - Nullius rei, minime beneficiorum, honesta largitio est; quibus si detraxeris iudicium desinunt esse beneficia, in aliut quodlibet incident nomen. (De ben.)

449 - Beneficium etiam amisso eo, per quod datum est, durat; est enim recte factum, quod inritum nulla vis efficit. (De ben.)

450 - Beneficium qui quibuslibet dat, nulli gratum est; nemo se stabulari aut coponis hospitem iudicat. (De ben.)

451 - Quod voles gratum esse, rarum effice. (De ben.)

452 - Sero beneficium dedit, qui roganti dedit. (De ben.)

453 - Repraesentanda sunt beneficia, quae a quibusdam accipere difficilius est quam inpetrare. (De ben.)

454 - Haec (…) beneficii inter duos lex est: alter statim oblivisci debet dati, alter accepti numquam. (De ben.)

455 - Nullum beneficium dabo, quod turpiter peterem. (De ben.)

456 - Beneficium tam recipiendum est quam non exigendum. (De ben.)

457 - Beneficium (...) dare virtutis est et turpissimum id causa ullius alterius rei dare, quam ut datum sit. (De ben.)

458 - Non est (…) beneficium, nisi quod ratione datur. (De ben.)

459 - Secuntur beneficia non reposcentem. (De ben.)

460 - Beneficium est, quod potest, cum datum est, et non reddi. (De ben.)

461 - Nullum beneficium est, cuius non commodum et proximos tangat. (De ben.)

462 - Beneficium aliquis nesciens accipit, nemo a nesciente. (De ben.)

463 - Beneficium commune vinculum est et inter se duos alligat. (De ben.)

FELICITA’

464 - Circumcidenda ergo duo sunt, et futuri timor et veteris incommodi memoria: hoc ad me iam non pertinet, illud nondum. (Ep. ad Luc.)

465 - Est (…) tanti nihil diu gaudere ne quid diu timeas. (Ep. ad Luc.)

466 - Vulgo (…) sic loquimur ut dicamus magnum gaudium nos ex illius (amici) consulatu aut nuptiis aut ex partu uxoris percepisse, quae adeo non sunt gaudia ut saepe initia futurae tristitiae sint; gaudio autem iunctum est non desinere nec in contrarium verti. (Ep. ad Luc.)

467 - Beatam vitam unam esse. In optimo illam statu ponit qualitas sua, non magnitudo (…) Quid autem est in beata vita eximium? Quod plena est. (Ep. ad Luc.)

468 - Calamitas virtutis occasio est. Illos merito quis dixerit miseros qui nimia felicitate torpescunt, quos velut in mari lento tranquillitas iners detinet. Quicquid illis inciderit, novum veniet. (De pro.)

469 - Tunc habebis tuum cum intelleges infelicissimos esse felices. (Ep. ad Luc.)

470 - Proderit nobis illud (…) salutare praeceptum, quo monstratur tranquillitas si neque privatim neque publice multa aut maiora viribus nostris egerimus. Numquam tam feliciter in multa discurrenti negotia dies transit ut non aut ex homine aut ex re offensa nascatur quae animum in iras paret. (De ira)

471 - Vivere (…) omnes beate volunt, sed ad pervidendum quid sit quod beatam vitam efficiat caligant; adeoque non est facile consequi beatam vitam ut eo quisque ab ea longius recedat quo ad illam concitatius fertur, si via lapsus est. (De vi. be.)

472 - Quotiens (…) felicitatis et causa et initium fuit quod calamitas vocabatur! Quotiens magna gratulatione excepta res gradum sibi struxit in praeceps. (Ep. ad Luc.)

473 - Quid est beata vita? Securitas et perpetua tranquillitas. Hanc dabit animi magnitudo, dabit constantia bene iudicati tenax. Ad haec quomodo pervenitur? Si veritas tota perspecta est; si servatus est in rebus agendis ordo, modus, decor, innoxia voluntas ac benigna, intenta rationi nec umquam ab illa recedens, amabilis simul mirabilisque. (Ep. ad Luc.)

474 - Non est quod credas quemquam fieri aliena infelicitate felicem. (Ep. ad Luc.)

475 - Ignis aurum probat, miseria fortes viros. (De pro.)

476 - Nulli necesse est felicitatem cursu sequi: est aliquid, etiam si non repugnare, subsistere nec instare fortunae ferenti. (Ep. ad Luc.)

477 - Nihil (…) aeque hominem quam magnus animus decet; non potest autem magnus esse idem ac maestus. (De cle.)

478 - Cui (…) adsecuto satis fuit quod optanti nimium videbatur? Non est, ut existimant homines, avida felicitas sed pusilla; itaque neminem satiat. (Ep. ad Luc.)

479 - Potest beatus dici qui nec cupit nec timet beneficio rationis. (De vi. be.)

480 - Nulli te posse inprecari quicquam gravius quam si inprecatus fueris ut se habeat iratum. (Ep. ad Luc.)

481 - Non durat nec ad ultimum exit nisi lenta felicitas. (Cons. ad Mar.)

482 - Miser est qui se non beatissimum iudicat, licet imperet mundo. (Ep. ad Luc.)

483 - Puta (…) deum dicere: “Quid habetis quod de me queri possitis, vos, quibus recta placuerunt? (…) Intus omne posui bonum; non egere felicitate felicitas vestra est. (…) Contemnite fortunam: nullum illi telum quo feriret animum dedi”. (De pro.)

484 - Beatum non eum esse quem vulgus appellat, ad quem pecunia magna confluxit, sed illum cui bonum omne in animo est, erectum et excelsum et mirabilia calcantem, qui neminem videt cum quo se commutatum velit, qui hominem ea sola parte aestimat qua homo est, qui natura magistra utitur, ad illius leges componitur, sic vivit quomodo illa praescripsit; cui bona sua nulla vis excutit, qui mala in bonum vertit, certus iudicii, inconcussus, intrepidus; quem aliqua vis movet, nulla perturbat; quem fortuna, cum quod habuit telum nocentissimum vi maxima intorsit, pungit, non vulnerat, et hoc raro. (Ep. ad Luc.)

485 - Talis est sapientis animus qualis mundus super lunam: semper illic serenum est. Habes ergo et quare velis sapiens esse, si numquam sine gaudio est. Gaudium hoc non nascitur nisi ex virtutum conscientia: non potest gaudere nisi fortis, nisi iustus, nisi temperans. (Ep. ad Luc.)

486 - Magnae voluptates (…) quo plures maioresque sunt, eo ille minor ac plurium servus est quem felicem vulgus appellat. (De vi. be.)

487 - Cladis causas, si alia deficiunt, nimia sibi felicitas invenit. (Ep. ad Luc.)

488 - Ad summa pervenit (…) qui felicitatem suam in aliena potestate non posuit. (Ep. ad Luc.)

489 - Is beatior est, cui fortuna supervacua est, quam is, cui parata est (…) Nam ut nihil de tempore futuro timeatur, ipsa tamen magnae felicitatis tutela sollicita est. (Cons. ad Pol.)

490 - Illud tibi praecipio, ne sis miser ante tempus, cum illa quae velut imminentia expavisti fortasse numquam ventura sint, certe non venerint. (Ep. ad Luc.)

491 - Malo gaudia temperare quam dolores compescere. (De vi. be.)

492 - Imperfectis adhuc interscinditur laetitia, sapientis vero contexitur gaudium, nulla causa rumpitur, nulla fortuna (…) Non enim ex alieno pendet nec favorem fortunae aut hominis exspectat. Domestica illi felicitas est. (Ep. ad Luc.)

493 - Ad verum bonum specta et de tuo gaude. Quid est autem hoc “de tuo”? Te ipso et tui optima parte. (Ep. ad Luc.)

494 - Beatus (…) est iudicii rectus; beatus est praesentibus qualiacumque sunt contentus amicusque rebus suis; beatus est is cui omnem habitum rerum suarum ratio commendat. (De vi. be.)

495 - Est (…) magna felicitas in ipsa felicitate moriendi. (Cons. ad Pol.)

496 - Illud praesta mihi, ut, quotiens circumsteterint qui tibi te miserum esse persuadeant, non quid audias sed quid sentias cogites. (Ep. ad Luc.)

497 - Quid est ergo in quo erratur, cum omnes beatam vitam optent? Quod instrumenta eius pro ipsa habent et illam dum petunt fugiunt. Nam cum summa vitae beatae sit solida securitas et eius inconcussa fiducia, sollicitudinis colligunt causas et per insidiosum iter vitae non tantum ferunt sarcinas sed trahunt; ita longius ab effectu eius quod petunt semper abscedunt et quo plus operae impenderunt, hoc se magis impediunt et feruntur retro. (Ep. ad Luc.)

498 - Utinam de vita beata non in conspectu mortis ageremus! (Ep. ad Luc.)

FIDUCIA

499 - Cum amico omnes curas, omnes cogitationes tuas misce. Fidelem si putaveris, facies; nam quidam fallere docuerunt dum timent falli, et illi ius peccandi suspicando fecerunt. (Ep. ad Luc.)

500 - Utrumque (…) vitium est, et omnibus credere et nulli, sed alterum honestius dixerim vitium, alterum tutius. (Ep. ad Luc.)

501 - Unum bonum est, quod beatae vitae causa et firmamentum est, sibi fidere. (Ep. ad Luc.)

FIGLI

502 - In liberis tollendis nihil iudicio tollentium licet, tota res voti est. (De ben.)

503 - Nihil (…) magis facit iracundos quam educatio mollis et blanda. Ideo unicis quo plus indulgetur, pupillisque quo plus licet, corruptior animus est. (De ira)

504 - Quam longo tempore opus est, ut conceptus ad puerperium perduret infans, quantis laboribus tener educatur, quam diligenti nutrimento obnoxium novissime corpus adolescit! At quam nullo negotio solvitur! (Natur. quaes.)

505 - Minimum (est) beneficium patris matrisque concubitum, nisi accesserunt alia, quae prosequerentur hoc initium muneris et aliis officiis ratum facerent. (De ben.)

506 - Quid eo adulescente praeclarius, qui sibi ipsi dicere poterit (…) “Patrem meum beneficiis vici?” Quid eo fortunatius sene, qui omnibus ubique praedicabit a filio se suo beneficiis victum? Quid autem est felicius quam ibi cedere? (De ben.)

507 - Paucos usque ad verum fructum a liberis percipiendum perduxit aetas, ceteri filios onere senserunt. (De ben.)

508 - Debemus parentibus nostris pietatem, et multi non, ut gignerent, coierant. (De ben.)

FOLLA

509 - Fremitum patientissime fero; multae voces et in unum confusae pro fluctu mihi sunt aut vento silvam verberante et ceteris sine intellectu sonantibus. (Ep. ad Luc.)

510 - Nihil (…) magis praestandum est quam ne pecorum ritu sequamur antecedentium gregem, pergentes non quo eundum est sed quo itur. Atqui nulla res nos maioribus malis implicat quam quod ad rumorem componimur, optima rati ea quae magno adsensu recepta sunt, quodque exempla <nobis pro> bonis multa sunt nec ad rationem sed ad similitudinem vivimus. (De vi. be.)

511 - Id agamus ut meliorem vitam sequamur quam vulgus, non ut contrariam. (Ep. ad Luc.)

512 - Circumspice singulos: nemo est cui non satius sit cum quolibet esse quam secum. “Tunc praecipue in te ipse secede cum esse cogeris in turba”: si bonus vir es, si quietus, si temperans. Alioquin in turbam tibi a te recedendum est: istic malo viro propius es. (Ep. ad Luc.)

513 - Serpunt vitia et in proximum quemque transiliunt et contactu nocent. (De tran. an.)

514 - Potest hoc ipsum in quo turba suffocatur fieri solitudo. (Ep. ad Luc.)

515 - Non tam bene cum rebus humanis agitur ut meliora pluribus placeant: argumentum pessimi turba est. (De vi. be.)

516 - Inritamentum est omnium in quae insanimus admirator et conscius. (Ep. ad Luc.)

517 - Nec minus canendi peritus, cuius vocem exaudiri fremitus obstrepentium non sinit. (De ben.)

518 - Nonne apparet opus esse nobis aliquo advocato qui contra populi praecepta praecipiat? (Ep. ad Luc.)

519 - Democritus ait: “Unus mihi pro populo est, et populus pro uno”. (Ep. ad Luc.)

520 - Plerique cum lacrimas fundunt ut ostendant, et totiens siccos oculos habent quotiens spectator defuit, turpe iudicantes non fiere cum omnes faciant: adeo penitus hoc se malum fixit, ex aliena opinione pendere, ut in simulationem etiam res simplicissima, dolor, veniat. (De tran. an.)

521 - Quid tibi vitandum praecipue existimes quaeris? Turbam (…) Ego certe confitebor imbecillitatem meam: numquam mores quos extuli refero; aliquid ex eo quod composui turbatur, aliquid ex iis quae fugavi redit. Quod aegris evenit quos longa imbecillitas usque eo affecit ut nusquam sine offensa proferantur, hoc accidit nobis quorum animi ex longo morbo reficiuntur. Inimica est multorum conversatio: nemo non aliquod nobis vitium aut commendat aut imprimit aut nescientibus allinit. (Ep. ad Luc.)

522 - Omnem operam dedi ut me multitudini educerem et aliqua dote notabilem facerem: quid aliud quam telis me opposui et malevolentiae quod morderet ostendi? (De vi. be.)

523 - Hoc multo fortius est, ebrio ac vomitante populo siccum ac sobrium esse, illud temperantius, non excerpere se nec insignire nec misceri omnibus et eadem sed non eodem modo facere; licet enim sine luxuria agere festum diem. (Ep. ad Luc.)

524 - Non multum prodest vitia sua proiecisse, si cum alienis rixandum est. (Ep. ad Luc.)

525 - Lauda in illo (homine) quod nec eripi potest nec dari, quod proprium hominis est. Quaeris quid sit? Animus et ratio in animo perfecta. Rationale enim animal est homo; consummatur itaque bonum eius, si id implevit cui nascitur. Quid est autem quod ab illo ratio haec exigat? Rem facillimam, secundum naturam suam vivere. Sed hanc difficilem facit communis insania: in vitia alter alterum trudimus. Quomodo autem revocari ad salutem possunt quos nemo retinet, populus impellit? (Ep. ad Luc.)

FOLLIA

526 - Sive graeco poetae credimus, “aliquando et insanire iucundum est”, sive Platoni, “frustra poeticas fores compos sui pepulit”; sive Aristoteli, “nullum magnum ingenium sine mixtura dementiae fuit”. (De tran. an.)

527 - Tantam hominum imprudentiam esse, immo dementiam, ut quidam timore mortis cogantur ad mortem. (Ep. ad Luc.)

G

GENEROSITA’

528 - Ingentis animi est aliena causa ad vitam reverti. (Ep. ad Luc.)

529 - Multi (…) sunt, quos liberalis facit fors et infirmitas. (De ben.)

530 - Nec potest quisquam beate degere qui se tantum intuetur, qui omnia ad utilitates suas convertit: alteri vivas oportet, si vis tibi vivere. (Ep. ad Luc.)

531 - Qui mihi prodest, ut per me prosit sibi, non dedit beneficium, quia me instrumentum utilitatis suae fecit. (De ben.)

532 - Qui optat divitias alicui in hoc, ut illarum ipse partem ferat, quamvis pro illo videatur optare, sibi prospicit. (De ben.)

533 - Eo perductus est furor ut periculosissima res sit beneficia in aliquem magna conferre; nam quia putat turpe non reddere, non vult esse cui reddat. (Ep. ad Luc.)

GIUDICI

534 - Si quis poenam exigit non ipsius poenae auidus sed quia oportet, non est adnumerandus iratis. (De ira)

535 - Nemo non benignus est sui iudex; inde est, ut omnia meruisse se existimet et in solutum accipiat nec satis suo pro pretio aestimatum putet. (De ben.)

536 - Quanto humanius mitem et patrium animum praestare peccantibus et illos non persequi sed revocare! Errantem per agros ignorantia viae melius est ad rectum iter admovere quam expellere. (De ira)

537 - Familiariter (…) domestica aspicimus, et semper iudicio favor officit. (De tran. an.)

538 - Prope est (…) ut libenter damnet, qui cito. (De cle.)

539 - Verecundiam peccandi facit ipsa clementia regentis; gravior multo poena videtur, quae a miti viro constituitur. (De cle.)

540 - Male de nobis actum erat, quod multa scelera legem et vindicem effugiunt et scripta supplicia, nisi illa naturalia et gravia de praesentibus solverent et in locum patientiae timor cederet. (Ep. ad Luc.)

541 - O turpem humani generis et fraudis ac nequitiae puplicae confessionem! Anulis nostris plus quam animis creditur! (De ben.)

542 - Bonus iudex damnat inprobanda, non odit. (De ira)

543 - Venia debitae poenae remissio est. Clementia hoc primum praestat, ut, quos dimittit, nihil aliud illos pati debuisse pronuntiet; plenior est quam venia, honestior est. (De cle.)

GLOBALIZZAZIONE

544 - Non immerito quis dixerit rerum naturam melius acturam fuisse nobiscum, si ventos flare vetuisset et inhibito discursu furentium in sua quemque terra stare iussisset: si nihil aliud, certe suo quisque tantum ac suorum malo nasceretur; nunc parum mihi domestica, externis quoque laborandum est. (Natur. quaes.)

545 - O quam magnis homines tenentur erroribus qui ius dominandi trans maria cupiunt permittere felicissimosque se iudicant si multas [pro] milite provincias obtinent et novas veteribus adiungunt, ignari quod sit illud ingens parque dis regnum: imperare sibi maximum imperium est. (Ep. ad Luc.)

GUERRE

546 - Non in hoc providentia ac dispositor ille mundi deus aera ventis exercendum dedit et illos ab omni parte, ne quid esset situ squalidum, effudit, ut nos classes partem freti occupaturas compleremus milite armato et hostem in mari aut post mare quaereremus (…) Non erat tanti, si ad pacem per ista veheremur. (Natur. quaes.)

547 - Quid in arma cogimus populos? Quid exercitus scribimus directuros aciem in mediis fluctibus? Quid maria inquietamus? Parum videlicet ad mortes nostras terra late patet. Nimis delicate fortuna nos tractat, nimis dura dedit nobis corpora, felicem valetudinem, non depopulatur nos casus incurrens, emetiri cuique annos suos ex commodo licet et ad senectutem decurrere: itaque eamus in pelagus et vocemus in nos fata cessantia. (Natur. quaes.)

548 - Hoc vero quid aliud quis dixerit quam insaniam, circumferre pericula et ruere in ignotos, iratum sine iniura occurrentia devastatem ac ferarum more occidere quem non oderis? (Natur. quaes.)
I

IMMORTALITA’

549 - Dies iste quem tamquam extremum reformidas aeterni natalis est. Depone onus: quid cunctaris, tamquam non prius quoque relicto in quo latebas corpore exieris? Haeres, reluctaris: tum quoque magno nisu matris expulsus es. Gemis, ploras: et hoc ipsum flere nascentis est, sed tunc debebat ignosci: rudis et inperitus omnium veneras. (Ep. ad Luc.)

550 - Quid (…) mutationis periculo exceptum? Non terra, non caelum, non totus hic rerum omnium contextus, quamvis deo agente ducatur; non semper tenebit hunc ordinem, sed illum ex hoc cursu aliquis dies deiciet. Certis eunt cuncta temporibus: nasci debent, crescere, exstingui. Quaecumque supra nos vides currere et haec quibus innixi atque impositi sumus veluti solidissimis carpentur ac desinent; nulli non senectus sua est (…) Nobis solvi perire est; proxima enim intuemur, ad ulteriora non prospicit mens hebes et quae se corpori addixerit; alioqui fortius finem sui suorumque pateretur, si speraret, ut omnia illa, sic vitam mortemque per vices ire et composita dissolvi, dissoluta componi, in hoc opere aeternam artem cuncta temperantis dei verti. (Ep. ad Luc.)

551 - Quemadmodum flamma non potest opprimi - nam circa id diffugit quo urgetur - quemadmodum aer verbere atque ictu non laeditur, ne scinditur quidem, sed circa id cui cessit refunditur, sic animus, qui ex tenuissimo constat, deprehendi non potest nec intra corpus effligi, sed beneficio subtilitatis suae per ipsa quibus premitur erumpit. Quomodo fulmini, etiam cum latissime percussit ac fulsit, per exiguum foramen est reditus, sic animo, qui adhuc tenuior est igne, per omne corpus fuga est. Itaque de illo quaerendum est, an possit immortalis esse. Hoc quidem certum habe: si superstes est corpori, opteri illum nullo genere posse, [propter quod non perit] quoniam nulla immortalitas cum exceptione est, nec quicquam noxium aeterno est. (Ep. ad Luc.)

552 - Dies et nox aeris infimi vices sunt. Tunc in tenebris vixisse te dices cum totam lucem et totus aspexeris, quam nunc per angustissimas oculorum vias obscure intueris, et tamen admiraris illam iam procul: quid tibi videbitur divina lux cum illam suo loco videris? (Ep. ad Luc.)

IMPEGNI

553 - Alii auferuntur, at ipsi nobis furto subducimur. (Ep. ad Luc.)

554 - Labor bonum non est: quid ergo est bonum? Laboris contemptio. (Ep. ad Luc.)

555 - Tu occupatus es, vita festinat; mors interim aderit, cui velis nolis vacandum est. (De bre. vi.)

556 - Neminem res sequuntur: ipsi illas amplexantur et argumentum esse felicitatis occupationem putant. (Ep. ad Luc.)

557 - Nec accedendum eo unde liber regressus non sit: iis admovenda manus est, quorum finem aut facere aut certe sperare possis relinquenda, quae latius actu procedunt nec ubi proposueris desinunt. (De tran. an.)

558 - Quemadmodum (…) potest aliquis quantum satis sit adversus vitia discere, qui quantum a vitiis vacat discit? Nemo nostrum in altum descendit; summa tantum decerpsimus et exiguum temporis inpendisse philosophiae satis abundeque occupatis fuit. (Ep. ad Luc.)

559 - Nihil minus est hominis occupati quam vivere: nullius rei difficilior scientia est. Professores aliarum artium vulgo multique sunt, quasdam uero ex his pueri admodum ita percepisse visi sunt, ut etiam praecipere possent: vivere tota uita discendum est et, quod magis fortasse miraberis, tota vita discendum est mori. (De bre. vi.)

560 - Facile est (…)occupationes evadere, si occupationum pretia contempseris; illa sunt quae nos morantur et detinent. (Ep. ad Luc.)

561 - Quemadmodum aut sermo aut lectio aut aliqua intentior cogitatio iter facientis decipit et pervenisse ante sciunt quam appropinquasse, sic hoc iter vitae assiduum et citatissimum quod vigilantes dormientesque eodem gradu facimus occupatis non apparet nisi in fine. (De bre. vi.)

562 - Si propter hoc tergiversaris, ut circumaspicias quantum feras tecum et quam magna pecunia instruas otium, numquam exitum invenies: nemo cum sarcinis enatat. (Ep. ad Luc.)

INGRATITUDINE

563 - Multos experimus ingratos, plures facimus, quia alias graves exprobatores exactoresque sumus, alias leves et quos paulo post muneris sui peniteat, alias queruli et minima momenta calumniantes. Gratiam omnem corrumpimus non tantum postquam dedimus beneficia, sed dum damus. (De ben.)

564 - Erunt homicidiae, tyranni, fures, adulteri, raptores, sacrilegi, proditores; infra omnia ista ingratus est, nisi quod omnia ista ab ingrato sunt, sine quo vix ullum magnum facinus adcrevit. (De ben.)

565 - Torquet se ingratus et macerat; odit quae accepit, quia redditurus est, et extenuat, iniurias vero dilatat atque auget. (Ep. ad Luc.)

566 - Alii pessime loquuntur de optime meritis. Tutius est quosdam offendere quam demeruisse; argumentum enim nihil debentium odio quaerunt. (De ben.)

567 - Ingratus, qui beneficium accepisse se negat, quod accepit, ingratus est, qui dissimulat, ingratus, qui non reddit, ingratissimus omnium, qui oblitus est. (De ben.)

568 - Saepe et qui reddidit, quod accepit, ingratus est, et qui non reddidit, gratus. (De ben.)

569 - Non expedit notum omnibus fieri, quam multi ingrati sint; pudorem enim rei tollet magnitudo peccantium. (De ben.)

570 - Gratum hominem semper beneficium delectat, ingratum semel. (De ben.)

571 - Societatem (…) tolletur (…) si efficis, ut ingratus animus non per se vitandus sit, se quia aliquid illi timendum est; quam multi enim sunt, quibus ingratis esse tuto licet! (De ben.)

572 - Ingratum voco, quisquis metu gratus est. (De ben.)

573 - Qui nimis cupit solvere, invitus debet; qui invitus debet, ingratus est. (De ben.)

574 - Ingrati publice sumus. Se quisque interroget: nemo non aliquem queritur ingratum. Atqui non potest fieri, ut omnes querantur, nisi querendum est de omnibus: omnes ergo ingrati sunt. (De ben.)

575 - In optimis (…) artibus, quae vitam aut conservant aut excolunt, qui nihil se plus existimat debere, quam pepigit, ingratus est. (De ben.)

576 - Numquam in has voces iniuria impellat: “Vellem non fecissem” (…) Non est, quod indigneris, tamquam aliquid novi acciderit; magis mirari deberes, si non accidisset. (De ben.)

577 - (Ingratos esse) est grave vitium, est intolerabile et quod dissociet homines, quod concordiam, qua inbecillitas nostra fulcitur, scindat ac dissupet, sed usque eo vulgare est, ut illud ne qui queritur quidem effugerit. (De ben.)

INNOCENZA

578 - Nec (…) bonitas est pessimis esse meliorem (…) Cui sol per caliginem splendet, licet contentus interim sit effugisse tenebras, adhuc non fruitur bono lucis. Tunc animus noster habebit quod gratuletur sibi cum emissus his tenebris in quibus volutatur non tenui visu clara prospexerit, sed totum diem admiserit et redditus caelo suo fuerit, cum receperit locum quem occupavit sorte nascendi. Sursum illum vocant initia sua; erit autem illic etiam antequam hac custodia exsolvatur, cum vitia disiecerit purusque ac levis in cogitationes divinas emicuerit. (Ep. ad Luc.)

579 - Nescio quomodo ingenia in immani et invisa materia secundiore ore expresserunt sensus vehementes et concitatos; nullam adhuc vocem audii ex bono lenique animosam. (De cle.)

580 - Rem difficilem optas humano generi, innocentiam; et non fieri eorum interest qui facturi sunt, non eius qui pati, ne si fiat quidem, potest. (De cons. sap.)

581 - Etiam si quis tam bene iam purgavit animum, ut nihil obturbare eum amplius possit ac fallere, ad innocentiam tamen peccando pervenit. (De cle.)

582 - Non est istud exilium, cuius neminem non magis quam damnatum pudet. (De ben.)

INTERESSI

583 - Alia est commodorum condicio, alia bonorum: commodum est quod plus usus habet quam molestiae; bonum sincerum esse debet et ab omni parte innoxium. Non est id bonum quod plus prodest, sed quod tantum prodest. (Ep. ad Luc.)

584 - Hoc qualecumque est (…) meum est; asperum est, durum est, in hoc ipso navemus operam. (Ep. ad Luc.)

585 - Quid sunt istae tabellae, quid conputationes et venale tempus et sanguinulentae centesimae? Voluntaria mala ex constitutione nostra pendentia, in quibus nihil est quod subici oculis, quod teneri manu possit, inanis avaritiae somnia. (De ben.)

586 - Qui multa agit saepe fortunae potestatem sui facit; quam tutissimum est raro experiri, ceterum semper de illa cogitare et nihil sibi de fide eius promittere. (De tran. an.)

587 - Vivit is qui multis usui est, vivit is qui se utitur; qui vero latitant et torpent sic in domo sunt quomodo in conditivo. Horum licet in limine ipso nomen marmori inscribas: mortem suam antecesserunt. (Ep. ad Luc.)

588 - Natura (…) humanus animus agilis est et pronus ad motus. Grata omnis illi excitandi se abstrahendique materia est, gratior pessimis quibusque ingeniis, quae occupationibus libenter deteruntur. (De tran. an.)

589 - Nihil habere ad quod exciteris, ad quod te concites, cuius denuntiatione et incursu firmitatem animi tui temptes, sed in otio inconcusso iacere non est tranquillitas: malacia est. (Ep. ad Luc.)

INVIDIA

590 - Nulli ad aliena respicienti sua placent: inde dis quoque irascimur quod aliquis nos antecedat, obliti quantum hominum retro sit et paucis invidentem quantum sequatur a tergo ingentis invidiae. (De ira)

591 - Non arietant inter se nisi in eadem ambulantes via. (Ep. ad Luc.)

592 - In vicino versatur invidia, simplicius longe posita miramur. (De bre. vi.)

593 - Quam magnus mirantium tam magnus invidentium populus est. (De vi. be.)

594 - Cum aspexeris quot te antecedant, cogita quot sequantur (…) Quid tibi cum ceteris? Te ipse antecessisti. (Ep. ad Luc.)

595 - Quid est praecipuum? (…) Puras ad caelum manus tollere, nullum bonum petere quod, ut ad te transeat, aliquis dare debet aliquis amittere, optare quod sine adversario optatur. (Natur. quaes.)

INVULNERABILI

596 - Invulnerabile est non quod non feritur, sed quod non laeditur. (De cons. sap.)

597 - Inviolatos nos etiam inimicis iudicamus esse debere; regis quisque intra se animum habet, ut licentiam sibi dari velit, in se nolit. (De ira)

598 - Si contra unam quamlibet partem fortunae satis tibi roboris est, idem adversus omnis erit. Cum semel animum virtus induravit, undique invulnerabilem praestat. (Cons. ad Hel.)

IRA

599 - Cetera vitia inpellunt animos, ira praecipitat. (De ira)

600 - Nihil tibi liceat dum irasceris. Quare? Quia vis omnia licere. (De ira)

601 - Intus instruamur; si illa pars tuta est, pulsari homo potest, capi non potest. Quod sit hoc instrumentum scire desideras? Nihil indignetur sibi accidere sciatque illa ipsa quibus laedi videtur ad conservationem universi pertinere (…) Placeat homini quidquid deo placuit; ob hoc ipsum se suaque miretur, quod non potest vinci, quod mala ipsa sub se tenet, quod ratione, qua valentius nihil est, casum doloremque et iniuriam subigit. (Ep. ad Luc.)

602 - Diutius irascimur omnes quam laedimur. (De ira)

603 - Plus mihi nocitura est ira quam iniuria. Quidni plus? Illius modus certus est, ista quo usque me latura sit dubium est. (De ira)

604 - Si (aliquis) iratus est, demus illi spatium quo dispicere quid fecerit possit: ipse se castigabit. (De ira)

605 - In Socrate irae signum erat vocem summittere, loqui parcius. (De ira)

606 - Iratus potest non esse iracundus: iracundus potest aliquando iratus non esse. (De ira)

607 - Non est (…) utilis ne in proeliis quidem aut bellis ira; in temeritatem enim prona est et pericula, dum inferre vult, non cavet. Illa certissima est virtus quae se diu multumque circumspexit et rexit et ex lento ac destinato provexit. (De ira)

608 - Nemo irascendo fit fortior, nisi qui fortis sine ira non fuisset. (De ira)

609 - Maximum remedium irae mora est. Hoc ab illa pete initio, non ut ignoscat sed ut iudicet: graves habet impetus primos; desinet, si expectat. Nec universam illam temptaveris tollere: tota vincetur, dum partibus carpitur. (De ira)

610 - Ira per se deformis est et minime metuenda, at timetur a pluribus sicut deformis persona ab infantibus. (De ira)

611 - Si tantum irasci vis sapientem quantum scelerum indignitas exigit, non irascendum illi sed insaniendum est. (De ira)

612 - Non est quod credas irascentium verbis, quorum strepitus magni, minaces sunt, intra mens pavidissima. (De ira)

613 - Sed dicendum est feras ira carere et omnia praeter hominem; nam cum sit inimica rationi, nusquam tamen nascitur nisi ubi rationi locus est. (De ira)

L

LEGGI

614 - Tutto ciò che dobbiamo sopportare per legge universale, accettiamolo con serenità. Ci siamo impegnati a questo giuramento: subire la nostra natura di mortali e non farci sconvolgere da ciò che non è in nostro potere evitare. Siamo nati sotto una monarchia: la nostra libertà è obbedire a dio.

615 - Una legge è giusta non se tutti ne possono approfittare, ma se vale per tutti.

616 - Chi governa si deve preoccupare non solo della salute dei suoi cittadini, ma anche che le cicatrici, nel corpo sociale, non risaltino troppo.

617 - Le leggi non si mescolano tra loro: ognuna procede per vie diverse.

618 - La nascita, è una sentenza senza grazia.

619 - Ognuno si fa ingannare dalle sue illusioni, e si impone di non considerare, di quelli che ama, la condizione mortale; eppure, la natura non si è mai impegnata con nessuno a fargli grazia della propria legge ineluttabile.

620 - Molti si astengono dal fare cose proibite più per la vergogna di infrangere le regole, che per buona volontà.

621 - La morte non è un male. Vuoi sapere che cos’è? La sola legge valida per tutto il genere umano.

622 - Che innocenza meschina è essere onesti a norma di legge! Quanto è più ampia la casistica dei doveri umani, rispetto a quella delle leggi! Quanti obblighi impongono il senso del sacro, la finezza dello spirito, la generosità, la giustizia, la lealtà: tutti obblighi che, nei codici giuridici, non compaiono.

623 - Non c’è bisogno di costruire rocche levate fino al cielo, né alzare bastioni intorno a colli ardui da scalare, né scheggiare i fianchi dei monti, perché non vi si possa salire, né circondarsi di mura e torri a profusione: la clemenza renderà chi governa sicuro anche in mezzo alla folla. L’unica fortezza inespugnabile, per lui, è l’amore dei cittadini.

624 - Da quando si è preso a venerare quella cosa che tiene in pugno tanti magistrati, tanti giudici, e che eleva magistrati e giudici alla loro carica: il denaro; la verità non è più oggetto di culto. Allo stesso tempo merce e mercanti, ci preoccupiamo non del valore delle cose, ma del loro prezzo: se paga essere onesti, siamo onesti; se paga essere disonesti, lo siamo. Seguiamo la via dell’onesta, ma nella prospettiva del guadagno; sempre pronti a cambiare strada, se l’essere delinquenti ci garantisce qualcosa di più.

625 - Come si può notare, le colpe che vengono commesse più di frequente sono quelle che più di frequente vengono punite.

626 - Chi è magnanimo di spirito, deve obbedire a Dio, e sottomettersi senza esitazione a quanto dispone, per lui, la legge dell’universo: o viene elevato a una vita migliore, e permarrà per sempre, luminoso e tranquillo, nel regno divino; oppure, di certo, non gli toccherà più alcun male, se, venendo rifuso nell’ordine cosmico, farà ritorno in seno alla natura.

627 - Le leggi sono utili alla moralità pubblica; sempre che, più che imporre obblighi, impartiscano insegnamenti.

628 - Una legge, bisogna che sia breve, perché anche gli ignoranti la possano sapere a memoria. Deve essere come una voce dal cielo: ordini, non discuta. Niente mi sembra più insulso e inefficace di una legge dotata di preambolo.

LIBERTA’

629 - Il disprezzo del corpo è sicura libertà.

630 - Solo chi è sfuggito alla schiavitù di se stesso può dirsi libero.

631 - Nessuna schiavitù è più vergognosa di quella volontaria.

632 - Vuoi sapere che cos’è il male? Cedere a quelli che vengono definiti “mali”, e sacrificare a essi la propria libertà, in nome della quale, invece, dovremmo saper sopportare tutto. Se non disprezziamo tutto ciò che ci impone un giogo, la libertà soccombe.

633 - Vuoi sentirti libero nei confronti del tuo corpo? Abitalo come se dovessi traslocare. Tieni ben saldo in mente che, prima o poi, dovrai sloggiare da questo dormitorio pubblico per le anime; allora, al momento di andartene, sarai più forte.

634 - La libertà non consiste nel non passare sopra a nessuna offesa: questo, è un errore. La libertà consiste nel non permettere alle offese di colpire il nostro animo; nel predisporlo a bastare a se stesso, e non far conto del giudizio altrui. Nello staccarsi da tutto ciò che non avviene dentro di noi, perché il timore della gente, le sue risate e i pettegolezzi, non rendano agitata la nostra vita. Infatti, se chiunque riesce a offenderci, chi non sarebbe in grado di farlo?

635 - Molti hanno invaso la libertà altrui, ma nessuno ha mai posto confini alla propria.

636 - Sarà schiavo di molti chi è schiavo del proprio corpo, vi si dedica troppo e fa dipendere da esso la sua intera esistenza. Dobbiamo comportarci non come se dovessimo vivere per il corpo, ma come se, senza il corpo, non potessimo vivere.

637 - Chiedi che cosa sia la libertà? Non essere schiavi di niente; di nessuna necessità, di nessuna circostanza esteriore: trattare la sorte da pari a pari. Il giorno in cui comprenderò di essere più potente di lei, non potrà fare più niente. Dovrei forse sopportarla, quando domino la stessa morte?

638 - Chi è per natura intollerante e impulsivo, eviti l’euforia di una libertà che potrebbe riuscirgli dannosa.

639 - Vuoi sapere qual è il sentiero della libertà? Qualunque vena del tuo corpo.

640 - Sono pochi quelli che la schiavitù tiene prigionieri; i più, sono loro a tenere prigioniera la schiavitù.

641 - La schiavitù è una sola: chi la disprezza, per quanto grande possa essere la folla di padroni che ha intorno, rimane libero.

642 - Vuoi sapere che cosa rende gli uomini tanto smaniosi di vivere ancora? Il fatto di non essere mai stati padroni della propria vita.

643 - Vuoi sapere chi è, colui che definisco “buono”? Un individuo che abbia raggiunto la massima compiutezza e indipendenza: uno che né la forza né le circostanze potranno mai rendere malvagio.

LODI

644 - Il saggio, così come, se un mendicante gli manifestasse il suo rispetto, non avrebbe motivo di compiacersene, né, se il più infimo dei plebei non ricambiasse il suo saluto, se ne sentirebbe offeso; allo stesso modo, se una folla di ricchi gli esprimerà la sua considerazione, non se ne farà un vanto. Infatti, sa benissimo che i ricchi non sono per niente diversi dai mendicanti; anzi, sono, di quelli, molto più miserabili, perché essi hanno ben poche necessità; loro, moltissime.

645 - Anche indizi minimi possono rivelare i gusti e le abitudini di una persona. Il modo di camminare, il gesticolare continuo; talvolta, una sola risposta; e poi, il grattarsi la testa con un dito solo, per non spettinarsi, e il modo con cui ti guarda: sono tutti indizi di un temperamento spudorato. Il modo di ridere, invece, rivela il disonesto, mentre il pazzo si riconosce dall’espressione del viso e dai gesti che fa. Il carattere di ognuno, comunque, lo scoprirai facendo caso al modo in cui loda e a quello in cui accoglie le lodi altrui.

646 - Se desideri tanto venire lodato quanto meriti, perché vuoi dipendere dagli altri? Lodati da solo.

647 - Anche quella di chi, approvando, tace, è lode.

M

MAKE-UP

640 - Tutte le arti che fanno accorrere tanta gente in città, quelle di cui tutti parlano, hanno a che fare con l’estetica del corpo, al cui mantenimento, un tempo, ci si dedicava come a quello di uno schiavo, nel mentre, ora, si fa tutto in suo funzione; come fosse lui, il padrone.

641 - A poco a poco, la smania del lusso, esaltata dal diffondersi della ricchezza, è degenerata: per le vie più traverse dell’innaturalezza, tutto si è confuso a un punto tale che tutto ciò che era cosmesi femminile, è diventato il corredo necessario a ogni toeletta maschile.

642 - L’odore corporeo migliore, è non averne nessuno.

643 - Non vivono contro natura coloro che pretendono di avere lo splendore dell’adolescenza quando, ormai, la loro età è tutt’altra? Che cosa può esserci di più crudele e infelice?

MALATTIE

644 - Al giorno d’oggi, le malattie, quanti progressi hanno fatto! Così, quei piaceri che abbiamo bramato oltre ogni misura, e al di là del lecito, ora, li paghiamo con gli interessi.

645 - Le nostre malattie sono nuove. Anche il nostro stile di vita.

646 - La vecchiaia è una malattia incurabile.

MEMORIA

647 - La vita più breve e piena di ansie è quella di chi dimentica il passato, trascura il presente e teme il futuro; questi sventurati, quando giungono al loro giorno estremo, si accorgono troppo tardi di essere stati per tutto quel tempo occupati a non far nulla.

648 - Tutto ciò che è umano, è instabile e passeggero. Nessuna stagione della nostra vita è tanto indifesa e vulnerabile come quella che ci è più gradita: ecco perché chi ha raggiunto la perfetta felicità deve augurarsi di morire; infatti, data l’incostanza e rapinosità del tempo, soltanto il ricordo del bene passato è certo.

649 - Dimenticare i propri cari; far svanire, con il corpo, anche il ricordo di loro; piangerli a profusione, per poi ricordarli a stento: tutto questo, è un atteggiamento disumano, che non si addice a un individuo sensato. Si smetta di piangere, e si sia costanti nel ricordo.

650 - Il tempo che fu, nessuno lo definisce “il passato”, ma “ciò che non tornerà più”. È per questo che la memoria di tutti quelli che si fissano solo sul futuro è labile.

651 - Qualunque cosa, se vuoi sapere che cos’è davvero, lascia fare al tempo: i contorni di ciò che si muove, non sono mai del tutto chiari.

652 - Facciamo in modo che il ricordo dei cari defunti ci risulti piacevole. Nessuno ritorna volentieri con la mente a ciò il cui pensiero si accompagni al tormento. Che il nome di una persona amata, dopo la sua scomparsa, ci dia una stretta al cuore, è inevitabile; tuttavia, anche questa stretta, non manca di una sua dolcezza.

653 - A chi ha dimostrato alte qualità morali dobbiamo venerazione non solo quando è tra noi, ma anche quando, fisicamente, non c’è più. Così come il suo influsso benefico è destinato a esercitarsi non soltanto nella sua epoca, ma restare in eredità a quelle successive; allo stesso modo, noi dobbiamo avere per lui una riconoscenza che vada oltre il tempo della sua vita.

654 - Chi considera la fine della sua felicità come un’ingiustizia, è un ingrato. Chi considera solo il piacere che gli viene da ciò che ha, e non sa godere di ciò che ebbe in passato, è uno stolto; infatti, gli sfugge come, ciò che ebbe in passato, sia un bene sicuro, in quanto non c’è motivo di temere che venga meno.

655 - Chi sa apprezzare soltanto le situazioni presenti riduce di molto i piaceri della vita. Anche nel futuro e nel passato c’è bellezza: nel primo, in virtù delle nostre speranze; nel secondo, della memoria.

656 - È tipico dell’ingrato non essere contento del proprio passato.

657 - Se ti metterai a contarli, i giorni ti sembreranno sempre pochi.

658 - Conserviamo nella mente ciò che abbiamo perduto: non permettiamo che, insieme a esso, perisca anche il frutto che ne abbiamo ricavato. L’avere, ci viene strappato; l’avere avuto, mai. È assai ingrato colui che, avendo perduto qualcosa, non si sente in debito per averlo ricevuto.

659 - Fatti un esame di coscienza: chiediti se hai dimostrato la tua riconoscenza a tutti coloro coi quali eri in debito. Ti accorgerai che il bene che hai ricevuto da bambino, te lo sei scordato ancor prima dell’adolescenza, e quello di cui hai fatto tesoro da giovane, non ti è rimasto impresso fino alla vecchiaia. Alcuni episodi, li abbiamo persi, altri li abbiamo rimossi; alcuni sono usciti a poco a poco dalla nostra visuale, da altri, siamo noi ad avere distolto gli occhi.

MERITI

660 - Chiunque, giovando a se stesso, giova anche agli altri.

661 - È un motivo di scusa migliore e più giusto l’essere uomini, che l’essere bambini.

662 - Con chi se lo merita, dividerò ogni pericolo, anche a prezzo del mio sangue. Se poi qualcuno non se lo merita, ma, semplicemente gridando “aiuto”, mi sarà possibile strapparlo dalle mani dei briganti, non esiterò a cacciare quel grido da cui dipende la vita di un uomo.

663 - A fare del male, siamo buoni tutti.

664 - Che misera cosa è non fare del male a colui cui dovresti fare del bene!

665 - L’ira si lascia influenzare da circostanze vane, che esulano dalla questione di cui si tratta. Un atteggiamento troppo sicuro, una voce troppo franca, un modo di parlare senza fronzoli, un modo di vestire troppo ricercato, la scelta di un avvocato alla moda e il favore del popolo, la esasperano. Spesso, l’ira condanna l’accusato per antipatia verso il suo avvocato.

666 - Io non piangerò nessuno che sia lieto, e nessuno che pianga: il primo ha reso vane le mie lacrime; il secondo, con le vane lacrime, si è reso indegno delle mie.

667 - Tutti coloro ai quali, dopo che a lui, si rende necessario richiedere un favore, riducono il merito di chi lo fa.

668 - Nessuno può attribuirsi il merito di un dono che hai deciso di fare senza, con questo, diminuire il tuo.

669 - Sentirsi ricordare sempre i meriti altrui nei nostri confronti, è cosa che strazia e opprime.

670 - C’è una bella differenza se qualcuno va contro la mia volontà, oppure non la asseconda; se mi ruba qualcosa, oppure non me la dà. Invece, noi mettiamo sullo stesso piano chi ci porta via qualcosa e chi ce la nega; chi distrugge le nostre speranze e chi le lascia in sospeso; chi agisce contro di noi e chi agisce a proprio favore per affetto verso altri, o per odio verso di noi.

671 - Chi ha fatto un favore, taccia; sta a chi lo ha ricevuto, raccontarlo agli altri.

672 - Discendiamo tutti dalla stessa origine. Il genere umano ha avuto inizio dallo stesso seme. Nessuno è più nobile di un altro, se non chi è di animo più onesto e più predisposto a fare il bene.

673 - È possibile che il migliore vinca, ma chi vince non potrà non essere il peggiore.

674 - In noi sono insite, in potenza, tutte le stagioni della vita e tutte le arti. È il magistero divino a sviluppare dal profondo del nostro essere le qualità spirituali di ognuno.

675 - L’argomento inamovibile da cui devono avere origine tutte le nostre argomentazioni è che l’onestà non la si debba perseguire se non perché è onesta.

676 - Della propria morale, ognuno è responsabile; i mestieri, li assegna il caso.

677 - Non c’è da vergognarsi se non si ottiene ciò che ci si è preposti; purché si sia ottenuto di preporselo.

678 - Colui che dobbiamo ringraziare per il danno che ci procura è il più insidioso dei malfattori.

679 - Chi è stato gentile e premuroso nei miei confronti, comportandosi con generosità, ma poi si è dimostrato, spesso, superbo, offensivo, rozzo, mi ha messo nella condizione di non avere più nessun obbligo nei suoi confronti; come se, da lui, non avessi ottenuto nulla.

680 - Esistono persone che ci fanno del bene senza volerlo; anzi, proprio perché non vogliono.

681 - Se qualcuno mi ha fatto del bene senza rendersene conto, non gli devo nulla; se mi ha fatto del bene senza volerlo, non gli devo nulla; invece, se mi fatto del bene, ma con l’intenzione di farmi del male, lo imiterò.

682 - Ti posso fornire molti esempi di persone ai quali i loro vizi non hanno arrecato danni; alcuni, ne hanno tratto addirittura vantaggi.

683 - Un muro ci protegge dai nemici e dalla razzie dei briganti; eppure, tutti sanno quale sia la paga giornaliera di chi edifica quei bastioni che, svettando sulla città, saranno il baluardo della sicurezza pubblica. Se volessi fare l’elenco, nelle occupazioni umane, di tutto ciò che costa poco, ma vale molto, non finirei più. Dunque, perché, se al medico e all’insegnante devo di più di quanto li pago, non gli do quanto meritano? Perché non sono soltanto un medico e un insegnante, ma amici, e il mio debito nei loro confronti non deriva dal servizio che mi prestano, ma dall’affetto premuroso che dimostrano nei miei confronti. Di conseguenza, se il medico non fa altro che sentirmi il polso e mi considera un semplice numero tra tutti i pazienti in sala d’attesa, prescrivendomi le terapie ed indicandomi ciò da cui mi devo astenere col più assoluto distacco emotivo, gli devo soltanto la sua parcella; per lui, infatti, non sono un amico, ma un cliente. Allo stesso modo, non c’è motivo che ammiri e rispetti il mio insegnante se, per lui, gli allievi sono un gregge in cui l’uno vale l’altro. Se ha pensato non avessi diritto a un’attenzione specifica, come si deve a ogni singolo essere umano, e ciò che ha insegnato, non l’ho appreso da lui, ma afferrato al volo, nel mentre lo gettava nel trogolo comune, io non gli devo nulla.

684 - Un individuo onesto fa quel che fa perché non può comportarsi diversamente; altrimenti, infatti, non sarebbe un individuo onesto. Dunque, siccome un individuo onesto è tale perché compie il suo dovere, e non può non compierlo, quando fa del bene, non lo si può considerare un benefattore.

685 - Nel corpo degli uomini sono state innestate sementi divine. Se le ottiene in sorte un buon coltivatore, producono germogli degni della loro origine, e di natura analoga; se, invece, il coltivatore è inetto, i semi, come fossero stati piantati in un terreno sterile e paludoso, muoiono, e, invece di messi, spuntano erbacce.

686 - I servigi più grandi sono quelli che riceviamo dai genitori; senza che ne siamo consci, o lo vogliamo.

687 - La vita, se la sai sfruttare, è lunga.

688 - Chi si preoccupa di progredire appartiene ancora alla massa degli stolti; tuttavia, una grande distanza lo separa da essi.

689 - Non è un merito tirare fuori qualcuno dai guai, quando si è quelli che lo ci si è cacciato dentro.

690 - La sofferenza ci fa tutti uguali: nessuno è più fragile di un altro, nessuno è più sicuro di arrivare a domani.

691 - I vizi di molti restano nascosti perché sono deboli; quando le loro forze diverranno adeguate, essi non esiteranno a quell’audacia che gli ha permesso la prosperità degli altri vizi. Ciò che manca loro, sono i mezzi per mettere in atto il male che gli si annida dentro.

692 - Spesso, nella scala del successo, tra il gradino più alto e quello più basso, la distanza è solo apparente.

693 - Così come chi trascura se stesso non danneggia sé soltanto, ma anche tutti coloro cui avrebbe potuto, rendendosi migliore la qualità della vita, fare del bene; allo stesso modo, chi si comporta nobilmente con se stesso, fa del bene anche gli altri, perché crea una situazione dalla quale anche loro trarranno vantaggi.

694 - Tra due individui di animo nobile non è migliore quello più ricco, così come, tra due timonieri parimenti provetti, non diresti che il possessore della nave più grande e sfarzosa, è il migliore.

695 - Non ti meravigliare se nessuno contraccambia il favore che gli hai fatto; infatti, tutti sono convinti che avrebbero meritato qualcosa di meglio.

696 - A essere oneste, sono le nostre azioni, non ciò che facciamo.

697 - Nessuno è venuto al mondo per la nostra gloria; né, ciò che è stato prima di noi, ci appartiene.

698 - L’animo rende nobili: una nobiltà alla quale, da qualunque condizione sociale si provenga, e senza che la sorte possa interferire, è possibile elevarsi.

METE

699 - Chi segue una via, ha una meta da raggiungere; l’errare, invece, non ha limiti.

700 - Colui che credi estinto, ti ha solo preceduto. Siccome devi percorrere la sua stessa via, che c’è di più insensato del piangere chi è solo andato in avanscoperta?

701 - Facciamo ciò che si fa, di solito, nei viaggi: chi si è alzato troppo tardi, compensa con la velocità la sua pigrizia iniziale. L’animo, ogni volta che considera la grandezza dell’impresa che si è preposto, se pensa non a quanto gli resta da vivere, ma a quanto gli resta da fare, diventa più nobile.

702 - Sono pochi quelli che trattano se stessi e le proprie occupazioni secondo un preciso progetto; gli altri, non procedono in avanti, ma vengono trascinati, come relitti su di un fiume. Tra di loro, alcuni li porta una dolce corrente, che li sospinge pian piano; altri li incalza un gorgo impetuoso; altri ancora, l’esaurirsi della spinta li depone vicino alla riva; certi, infine, il rinvigorirsi della marea li disperde in mare aperto. Ecco perché dobbiamo stabilire una volta per tutto che cosa vogliamo, e rimanere saldi nei nostri propositi.

703 - È cosa nobile impegnarsi non considerando le proprie forze, ma quelle che la natura, in potenza; ci ha dato, e concepire alti traguardi, superiori anche a quelli possibili a chi la natura ha dotato di un animo grande.

704 - Gli uomini preferiscono sempre ciò a cui hanno rinunciato.

705 - Dice bene Vagellio, in quella sua famosa poesia: “Se devo cadere, vorrei cadere dal cielo”.

706 - Non potrai citarmi nessuno che sappia in che modo ha cominciato a volere ciò che vuole: infatti, non vi è arrivato per scelta, ma vi è incappato sullo slancio di un impulso irrazionale. La sorte ci assale non meno di quanto noi assaliamo lei. È una vergogna non camminare con le proprie gambe, ma venire trascinati, e in mezzo al turbine degli eventi chiedere, all’improvviso, stupiti: “Ma io, qui, come ci sono arrivato?”

707 - Alcune sostanze, aumentando la quantità, cambiano non di dimensioni, ma di stato: diventano altre sostanze. Perché l’ultima aggiunta, anche se è piccola, produce un effetto così grande? Perché non accresce, ma porta a compimento.

708 - La smania confusionaria non è operosità, ma irrequietezza di una mente esagitata; però, giudicare fastidiosa ogni faccenda, non è amor di quiete, ma indolenza e accidia.

709 - Ci sono persone che, dopo avere ottenuto tutto, desiderano ancora qualcosa: tale è la cecità della mente, e a tal punto ognuno, quando ha fatto qualche passo in avanti, dimentica da dove è partito.

710 - Passare in rassegna tutte le età della propria vita, è caratteristica di chi abbia uno spirito sereno e sicuro di sé; invece, lo spirito di chi è sempre affaccendato, quasi fosse sotto un giogo, non può mai voltarsi indietro a guardare. La vita di costoro sprofonda in un baratro: come un vaso privo di fondo, per quanto si cerchi di colmarlo, non conserva niente; allo stesso modo, non importa quanto tempo sia loro concesso, visto che non può depositarsi da nessuna parte, ma filtra attraverso le sconnessure e i fori del loro animo.

711 - Esiste un luogo in cui tutti finiamo. Coloro che crediamo defunti, ci hanno solo preceduti.

712 - Non esiste, in nessun luogo della terra, cosa preferibile alla vita contemplativa.

713 - Ognuno consideri i motivi che lo rendono lieto o triste, e si renderà conto di come davvero tutte le imprese umane rimangano abbozzi incompiuti, e la vita di ognuno non sia più sacra o seria di un progetto rimasto sulla carta.

714 - Chi sembra non fare nulla, vuol dire che si dedica alle cose più importanti: esplora questioni umane e divine allo stesso tempo.

715 - “Quando la natura si riprenderà il mio respiro, o la ragione lo congederà da me, nell’uscire di scena mostrerò di avere amato la coscienza pulita, le buone intenzioni, il proposito di non limitare mai la libertà altrui, e tanto meno la mia”: chi si proporrà tutto questo, e cercherà di realizzarlo, si innalzerà verso gli dèi; e anche se non riuscirà nell’impresa, almeno cadrà sulla via della gloria.

716 - La natura non dà virtù: diventare buoni, è un’arte.

717 - Anche se, per ottenere altre cose, la condizione sociale e la nobiltà di nascita rappresentano un grande vantaggio, la virtù è a disposizione di tutti. Essa non considera nessuno indegno di lei; purché, di lei, si intenda essere degni.

718 - Non dico che il saggio camminerà sempre con lo stesso passo; ma sulla stessa strada, sì.

719 - Nessuno si prefigge ciò che vuole, né, essendoselo prefisso, persevera nel suo proposito; piuttosto, salta a un altro, e non solo cambia direzione, ma torna sui suoi passi, rivolgendosi di nuovo a ciò che aveva abbandonato e condannato.

720 - Alcuni, la vita li abbandona quando hanno appena cominciato a lottare, e prima ancora che potessero maturare le loro splendide ambizioni; altri, li abbandona quando, mediante mille azioni disonorevoli, sono giunti con fatica agli onori delle cariche pubbliche, per poi accorgersi che tutta quella fatica è stata spesa solo per rendere più solenne il loro epitaffio; altri ancora, li stronca il far uso, tra progetti e speranze perseguite con sforzi massicci e ostinati, della loro decrepita vecchiaia come fosse una seconda giovinezza.

721 - Perché dovrei domandare alla fortuna di darmi, in futuro, una prosperità che rimane esposta al capriccio della sorte, quando posso domandarle di darmi, subito, la forza di non pretendere nulla? E che senso ha, infine, domandare? Dovrei far finta di non conoscere la fragilità della condizione umana, e mettermi ad accumulare denaro? Una fatica simile, che senso ha? Ecco: questo giorno, è l’ultimo; e se anche non lo è, dall’ultimo, non è molto lontano…

722 - “Tutti escono dalla vita come se vi fossero appena entrati”. Prendi chi vuoi: un giovane, un vecchio, un uomo di mezza età; scoprirai che, allo stesso modo, temono la morte e non sanno vivere. Nessuno può vantarsi di aver realizzato appieno se stesso: siamo tutti abituati a rimandare ogni cosa al futuro. Nella massima citata, ciò che mi piace di più è il suo accusare i vecchi di infantilismo.

723 - Protesto, litigo, mi arrabbio: le tue aspirazioni sono ancora quelle che hanno avuto per te la tua nutrice, i tuoi insegnanti o tua madre? Non capisci quanto male c’era, in quelle aspirazioni? Oh, quanto ci sono funesti i desideri dei nostri cari! E più si realizzano, più ci sono avversi.

724 - Bisogna cercare ciò che il tempo non sappia, giorno per giorno, rendere peggiore. Che cos’è? Lo spirito, se è onesto, buono e grande. In che altro modo lo si potrebbe definire, se non come un dio che ha preso dimora nel corpo di un uomo?

MODELLI

725 - Scegli l’aiuto di una persona che ammiri di più per aver visto quel che fa, piuttosto che per quel che dice. 

726 - Anche se in te comparirà una somiglianza con qualcuno del quale l’ammirazione abbia fortemente impresso in te i lineamenti, tuttavia, vorrei che gli assomigliassi come un figlio, e non come un ritratto. I ritratti, vanno bene per i santini dei morti.

727 - Un grand’uomo, stargli vicino, porta vantaggio anche quando tace.

728 - Facciamo vedere esempi degni di lode, e si troverà qualcuno disposto a imitarli.

729 - Ognuno, rendendo gli altri peggiori, rende peggiore anche se stesso.

730 - Se ritieni che i nostri vizi siano innati, sbagli: ci piovono addosso; ci vengono inculcati.

731 - Non si può seguire la retta via: i genitori, la servitù, ci portano fuori strada. Nessuno sbaglia per se solo, ma diffonde la propria irrazionalità su chi gli sta vicino, da lui attingendo, al contempo, la propria.

732 - Beato chi è capace di correggere i difetti altrui non solo di persona, ma anche quando viene evocato nella fantasia. Beato chi ha stima di qualcuno al punto che il solo ricordarsi di lui basta a ridargli l’equilibrio interiore: riportarlo sulla retta via. Chi sa stimare a tal punto qualcuno, ben presto verrà, a sua volta, altrettanto stimato.

733 - Si ha bisogno di qualcuno sulla base del quale poter regolare il nostro comportamento. I difetti si correggono solo ricorrendo a norme certe.

734 - Sia che la sorte ci costringa alla sua legge inesorabile; sia che un dio, reggitore dell’universo, abbia ordinato tutto secondo i propri intendimenti; sia che il caso confusamente sospinga senza posa le umane vicende: comunque sia, la filosofia deve proteggerci. Essa ci esorterà a obbedire volentieri a Dio, e con riluttanza al destino. Ci insegnerà a seguire Dio e sopportare la sorte.

735 - Se ci appaghiamo di ciò che è stato già scoperto, non scopriremo mai nulla. Inoltre, chi ricalca le orme di un altro, non solo non trova nulla, ma non cerca nulla.

736 - Chi suscita il desiderio di emulazione, rendendone, al contempo, vana la speranza, fa solo del male.

737 - Chi si è occupato, prima di noi, di tutte le questioni da noi discusse, non è nostro signore, ma nostra guida. La verità non ha confini: ancora, non l’ha colonizzata nessuno. Una gran parte di essa, rimane preda dei posteri.

MORALE

738 - Chi non sa che il saggio, su cosa sia bene e cosa male, non ha le stesse opinioni di tutti? Egli non rispetta i canoni morali umani, non segue le strade maestre dove cammina la folla; piuttosto, così come le stelle si muovono in direzione contraria rispetto a quella del cielo, il suo itinerario, rispetto a quello dell’opinione pubblica, va dalla parte opposta.

MORTE

739 - Ecco un rimedio che salva la vita: il disprezzo della morte. Se sfuggiamo a quel timore, non può esistere più nulla di doloroso.

740 - Non mi interessa affatto che, alla mia morte, si faccia un gran chiasso: la morte fa, ovunque, lo stesso chiasso.

741 - Vuoi vivere; ma, sai vivere? Temi la morte; e perché mai? Questa vita, non è già morte? A Caligola, mentre passava per la via Latina, un vecchio con la barba che gli scendeva fino al petto, e che avanzava in mezzo a una colonna di forzati, chiese che gli desse la morte. Allora “perché, adesso, sei vivo?”, rispose. Questo bisognerebbe rispondere a coloro per i quali la morte sarebbe un rimedio: “Hai paura della morte; perché, adesso sei vivo?” 

742 - Prima della vecchiaia, mi preoccupavo di vivere bene; ora