Literatura do Camiño de Santiago: os Milagres de Santiago Haxiografía xacobea e materia de Francia • Nota: nestes textos hai certas modificacións con respecto á edición orixinal pola imposibilidade de reproducir algunhas grafías. Substituíronse |e| e |u| con til de nasalidade por |ê| e |û|. Santiago aparéceselle a Carlos Magno Como se demostrou a Calrros as estrelas êno çeo Sabede que o Apostolo glorioso ontre todo los outros apostolos de Nostro Señor que forõ a preegar por las partes do mûdo, foy el o primeiro que preegou en Galiza. Et despois que o rrey Erodes mãdou matar en Iherusalem, trouxerõ o corpo del os diçipolos por mar a Galiza, onde el fora enviado a preegar primeiramente, segundo ja oystes. Et as gentes que el cõuertera en Galiza, despois por los seus pecados perderõ a creêça de Deus, que lles el enviara que os ensinase, ata que fui cobrada êno tenpo d'este Calrros, depois que cõquereu cõ grã traballo moytas partes do mûdo, convê a saber: Ingraterra, França, Alamana, Leorena, Bretana, Bergona, Italia et toda las outras terras et çidades de mar a mar, et tiroas do poder dos mouros por la ajuda de Deus et por las suas armas et as tornou a sua creêça. Et porque era ja cãsado de grãde traballo que leuara, poso en sua voontade de folgar. Et hûa ora catando el cõtra o çeo, vio hûu camino d'estrelas que se começaua sobre lo mar de Frisa et ya por ontre Alamana et Ytalia et por ontre França et Aquita[n]ia et ya dereytamente por meogo da Gascona et por Nauara et por Espana, et ya ferir en Galiza en aquel lugar onde o corpo de Santiago jazia ascondudo; et Calrros veendo esto moytas noytes, coydou en sua voõtade que poderia seer; et jazendo de noyte, en esto coydando, apareçeulle huû caualeiro en vison tã fremoso que nõ poderia mais, et disolle: -Meu fillo, que fazes? Et el rrespodeu: -Quen es tu? Et el lle diso: -Eu soo o apostolo Santiago, criado de Ihesucristo et fillo de Zebedeu, et yrmaão [de] Sam Johã Auãgelista, o que Nostro Señor por la sua misericordia escolleu sobre lo mar de Galilea para enviar preegar a sua creêça aos poboos, et o que Erodes mãdou degolar en Iherusalem, cujo corpo agora jaz soterrado ascondidamente en Galiza que agora he metuda en poder de mouros a desseruiço de Deus; et marauillome moyto, tu que tãtas terras et tãtas vilas liuraste do poder dos mouros, por que nõ liuraste a mina, porque che faço a saber, que asi como te Deus fezo mais poderoso ca todo los outros rrex da terra, que asi te escolle para liurares a mîa terra et o meu camino do poder dos mouros; et para darche por ende coroa de gloria perdurauele; et o camino que tu viste êno çeo das estrelas, sabe que che demostra que te deues a yr cõ moy grã poder et liurar o meu camino et a mîa terra, et a visitar et entrar aquel lugar que he en Galiza onde jaz o meu corpo; et despois que esto for feicto de toda las terras de cristiãos que ha de mar a mar, yrã alo en rromaria, et averã y de Deus perdom de sus peccados et daranlle y loores por las boas cousas et marauillas que fez et faz. Et esto se fara y senpre des lo tenpo da tua vida ata a fim do mûdo. Et agora vayte o mays çedo que poderes et eu ayudarte ey en todas las cousas; et por lo traba[l]o que y leuares gaanarche ey de Nostro Señor a gloria do Parayso; et o teu nome seera senpre loado. Fonte: José L. Pensado (ed.) (1958): Miragres de Santiago. Madrid: Anejo 68 da R.F.E., pp. 70-73. ------------------------------------------------------------------------ A morte de Roldán Da batalla de Rroçauales et da morte de Rrulã et dos outros lidadores (...) Et desi tomou o corno et começou de tãger se viinria algûus dos seus cristiãos que jaziã ascondudo[s] cõ medo dos mouros que jaziã êno monte; ou se volueriã ali onde el jazia, algûus d'aqueles que ja pasarã os portos, para estar êna sua morte, et para tomar a sua espada et o seu caualo et yr depos os mouros se poderia algûus matar. Et moy rregeo tãgeo o corno, que pero que era de marfil que o fendeu cõ o bafo, et a el quebrantouselle as veas do pescoço et os nerueos. Et Calrros oyo a voz do corno hu siia cõ sua osten et era d'ali onde estaua Rrulan oyto milias en que chamã o "Val de Calrros". Et quando o oyo Calrros mãdou gisar os seus et quisera yr alo mais Galarõ que sabia a treyçõ, diso: -Señor, nõ vaas alo ca nõ he nada, ca por ligeira cousa acustumaua Rrulã de tãger o corno, ca el nõ ha mester agora tua ajuda, que el anda agora apos hûu veado tangendo o corno.Ay que mao cõsello et que enganoso de Galarõ treeydor! Et que semellauele treeyçõ de Judas! Et en jazêdo asi Rrulã êno prado sobre la erua, avia tã grã sede que mayor nõ podia, et nõ podia auer agoa. Et entõ chegara ja Baldouî et el fezera sinal que lle buscase agoa, et Baldouî buscou andando de hûu cabo et do outro et nõ na pode achar et que nõ avia y senõ morte...ergueu a mão et beeyzeo. Cõ medo de o nõ mataren os mouros et caualgou êno caualo de Rrulan et leixoo et foyse a buscar a oste de Calrros et era ja pasada. Et despois que se el foy chegou Trediquo hu jazia Rrulan et começou moyto de chorar sobre el, et disolle que se cõfesase de seus peccados. Et el en ese dia cõfesarase et rreçebera o corpo de Deus ante que entrase êna lide. Et era en aquel tenpo custume que todo los que aviã de lidar que se confesauã a seus bispos et a seus clerigos et deles rreçebiã o corpo de Deus ante que entrasen êna lide. Entõ Rrulan martere de Ihesucristo alçou os ollos ao çeo et diso: -Señor Ihesucristo, por cuja creêça eu leixei a mîa terra et vin a estas terras estrayas por enxaltar a cristianidade, onde eu moytas lides vinçi dos mouros porla tua grraça, et onde eu moytas chagas et deostos et pelejas et escarnos et caenturas et cãsaço et fame et frio et moytos outros traballos padeçin, encomêdoche, Señor, esta mîa alma en esta ora en que jasco, ca asi como por mî et por los peccadores quiseste naçer et morrer en cruz et seer soterrado en moymento, et deçer aos Infernos et quebrantarlos et tirar ende os teus santos, et ao tercer dia rresurgir d'ontre os mortos et despois sobir aos çeos que nûca forõ desanparados da tua presença et da tua santidade; asi a mîa alma, Señor, por la tua misericordia seja liure da morte perdurauele que he o Inferno. Fonte: José Luis Pensado (ed.) (1958): Miragres de Santiago. Anejo 68 da R.F.E. Madrid, pp.145-8. ------------------------------------------------------------------------ Guía de peregrinos: descrición da cidade Como et por que maneira esta edificada a igleya de Santiago A çidade de Cõpostela esta ontre dous rrios os quaes hûu ha nome Saar et o outro Sarela. Saar esta cõtra oriente ontre Mõte Goyo et a çidade, et Sarela cõtra [ouçidente ontre] Monte Pedroso et a çidade. As entradas [et] as portas sõ septe: a primeira entrada he a porta do Camino Frãçes, a segûda he a porta da Pena, et a terçeira he a porta do Santo Rromeu que vay para a Treydade, et a quarta a porta de Fageiras que vay para Padrõ, et a quinta a porta da Mamoa, et a seista he a porta de San Françisco, et a septima he a porta de Maçarelas por [u] entra o preçioso vino aa çidade de Santiago. (...) En qual lugar jaz soterrado o corpo de Santiago Zebedeu En esta igleia meesme jaz soterrado so o mayor altar, o corpo do moyto onrrado bêaventurado apostolo Santiago. Et segundo que dizê jaz metudo en hûa arqua de marmore en moy boo sepulcro. Et aquela arqua he laurada de hûa marauillosa obra nê he moyto grãde nê moyto pequena, et a nîhûa maneira nûca d'ali pode seer mudada segundo ençima da testemoyo sam Theodomiro que foy bispo d'y, que o achou ali grã peça ha, segundo avedes oydo. Et a nêhûa gisa nûca o d'ali poderon mudar. Et d'esto tomê vergonça os trasm[õ]ta[ã]os et os [ê]vegosos, que dizê que [su]as rrelicas jazê so a terra [sua], ca çerto [he] sen nîhûa [duda que] o corpo d'este apostolo jaz todo entrego en aquel lugar. Et he en aquel lugar todo çercado o corpo del de moy boas pedras preçiosas que chamã carbûche, et esta pedra he enperador de toda las outras pedras preçiosas; et aquel lugar he onrrado de moy boas obras diuinaes que nûca y falesçe[n] et de moytos çirios çelestiaes que ardê y senpre, et d'angeos deuinaes que nûca y cedan seruindo de noyte et de dia. Sobr'este sepulcro que vos dizemos, esta hûu altar pequeno que os seus diçipolos y fezerõ, segundo que dizê. Aquel altar, por amor do Apostolo et dos seus diçipolos, nûca pode seer destroyd[o] nê tirado d'ali. Et sobre aquel [he hûu] altar moy grãde et moy marauilloso, que ha en alto çinquo palmos, et en longo doze, et en ancho septe et asi por estas mîas mãos o medy. Et s[o] este altar meesme, cõtra a parte destra, esta hûu altar pequeno feicto en tres cadras, et he çar[r]ado detras et de deante aberto, asi que se tirarê a taboa da prata que esta ante o altar vello, poderlo an moy bê veer. Et se algûu quiser dar algûu pano de lenço para cobrir o altar de Santiago, deueo a dar de noue palmos en ancho et de viinte et hûu en longo. Et se quiser dar pano para [o] frontal de deante, deueo de dar de sete palmos [en ancho] et de treze en longo. Fonte: José Luis Pensado (ed.) (1958): Miragres de Santiago. Anejo 68 da R.F.E. Madrid, pp. 151-152, 159-162. ------------------------------------------------------------------------ Un milagre de Santiago Miragre de Santiago scripto por Papa Calisto Êno ãno da Encarnaçõ de Nostro Señor, de mîll et çento et dous ãnos, hûu bispo viindo da casa santa de Iherusalem en hûa naue, seendo cabo do bordo leendo en hûu liuro, vêo hûa moy grãde onda et lançoo êno mar cõ outros que y andauã; et arredada a naue deles saseenta couedos, et eles aperigoados sobre las agoas do mar, chamarõ Santiago que lles acorrese a moy grã voz. Et Santiago foy logo y, et esteue sobre las ondas cabo deles en gisa que se lle nõ mollauã os pees. Et disolles: -Meus fillos, nõ ajades medo. Et entõ tornou ao mar et mãdou que os tornase aa naue aqueles que ende leuara; et chamou os marineiros, deteuerõ a barcha, et a onda do mar, por la ajuda de Santiago, volueos aa barcha os que ende leuara et o bispo cõ seu liuro aberto êna maão et sem dano nîhûu. Et entõ desapareçeulles o benaventurado apostolo. Et o bispo moyto onrrado que Deus et Santiago liurou por lo seu rrogo de tã grã perigoo, fui en rromaria a Galiza onde jaz o seu corpo, et fez aa onrra de[l] esta oraçon: -O ajutor omnium seculorum, o decus apostollorum, o lus clara galiçianorum, o auocate perigrinorum, Jacobe, suplantatur viciorum solue nostrorum cathenes delitorum e duc a salutum portum. Qui subuienis periglinatibus a te clamantibus tam in mare quan yn terra, sucur[r]e nobis nunc et in periculo mortis. Rrusum rrepletunt dicens: "Duc nos a salutis portum". Quod ipse prestare dignentur Ihesus Christus Dominus nostrus qui com Patre et Spiritu Sancto rreynas in secula seculorum. Amen. Que quer dizer: -Ay ajudador de todo o mûdo, onrra dos apostolos, lus clara et noble dos galegos, avogado dos rromeus, señor Santiago, destroydor dos pecados, solta as cadeas das nosas maldades et tragenos a porto de soude. Et amerçeate agora de nos êno p[e]rigo da morte tu que socorres aos que te chamã nos perigos do mar et da terra, amerçeate de nos êno perigoo da morte amê. José Luis Pensado