|
ترجمه و تصحيح متون فارسی به زبان بنگالى از اواسط قرن نوزدهم تا حال
نوشته: دكتركلثوم ابوالبشر -استاد
دانشگاه داكای بنگلادش
يكى از عوامل ارتباط بين ايران و
بنگلادش دين اسلام است و ديگر زبان
فارسى. و اين امر فى نفسه مايه امتنان
فراوان است كه مردم بنگلادش فرهنگ
قرآن و اسلامى خود را از طريق زبان و
ادبيات فارسى آموخته شدهاند. سرزمين
ايران مهد تمدن ديرينه مي باشد.
سرود، آهنگ، نقاشى، هنر، ادبيات و
فلسفه ايرانى در امتداد قرن ها بر
افكار و ادراك همه ملت هاى جهان
تاثير پيدا كرده بود. فرهنگ ما هم
اثرات مفيد و مثبت فرهنگ ايران را
پذيرفته است. اين حقيقت است كه صدها
سال پيش ارتباط دينى و ادبى و فرهنگى
ميان بنگاله و ايران آغاز شد و قبل از
فاتحين، مسلمانان بنگاله، صوفيان،
فقها و مبلغين اسلام كه زبان شان
فارسى و عربى بود، از قرن دهم ميلادى
به اين خطه تشريف آوردند.
تحت تاثير اين مبلغان، بيشتر مردم
بنگاله دين اسلام را قبول كردند.
گروه زيادى از عرفا و فقها در اينجا
زندگى مى كردند و سخنشان در زبان و
ادبيات بنگالى تاثير ويژه اى گذاشته
است. پس از فتح بنگاله به دست محمد
اختيارالدين بن بختيار خلجى،
سپهسالار معزالدين محمد سام (شهاب
الدين غورى) در سال 1204.م زمينه اسلام
و سياست مستحكم شد و زبان فارسى تا
مدت شش قرن و ربع زبان رسمى اين مملكت
بوده است. مردم بنگاله با زبان شيرين
و شورانگيز فارسى آشنايى گرفتند.
همگان قصه دلنشين دعوت سلطان غياث
الدين اعظم شاه را از خواجه حافظ
شيرازى شنيده اند و مضمون غزل
جاودانه او را به ياد مى آورند:
«ساقى حديث سرو و گل و لاله می رود
وين بحث با ثلاثه غسّاله مى رود
شكرشكن شوند همه طوطيان هند
زين قند فارسى كه به بنگاله مى رود».
در عهد غياث الدين اعظم شاه (1377- 1410 .م)
به علت اثر و نفوذ ايرانی ها، كتاب
هاى بسيارى در موضوع تاريخ و تذكره
تاليف گرديد. [شمار] زيادى از اين
كتاب ها به زبان فارسى نوشته شده بود.
مثل: حوض الحيا (ركن الدين سمرقندى)،
انيس الغربا و مثنوى گنج راز و
مقامات و نام حق. غير از اين اهميت و
نفوذ زبان فارسى بر ادبيات بنگالى
اينقدر پيشرفت كرد كه در آداب
اجتماعى مردم بنگاله نفوذ رسوم
ايرانی ها مثل عشره محرم، روضه امام
حسين(ع)، داستان كربلا، مرثيه خوانى،
قصه هاى قرآن شريف نيز به چشم می خورد.
شاه محمد صغير اولين شاعر زبان
بنگالى می باشد كه كتابى به نام «يوسف
زليخا» به زبان بنگالى نوشت. وى يكى
ازبرجسته ترين سخنوران زبان بنگالى
است و در ناحيه "چتاگانك" چشم به
جهان گشود. وى به دربار سلطان غياث
الدين وابستگى داشت. به قول دكتر برق
(كلكته): «شاه محمد صغير قبل از
مولانا نورالدين عبدالرحمن جامى
بود، پس مىتوان حدس زد كه شاه محمد
صغير «داستان يوسف و زليخان» تاليف
از ابوالقاسم فردوسى را در نظر داشته
باشد»(1) از قرن سيزدهم تا هيجدهم
ميلادى زبان فارسى بر زبان بنگالى
بسيار نفوذ كرده بود و بين هندوان و
مسلمانان رابطه اى اجتماعى و فرهنگى
پديدار شد.
[شمار] زيادى از كتاب ها، موضوعات
اسلامى داشت كه فهرست آن طولانى است.
بهترين كتاب ها كه در اين دوره نوشته
شده بود اينطور است. رسوليرجوى (پيروزى
رسول) نويسنده زين العابدين اهل
چتاگانگ شا معراج و وفات نامه
نويسنده زين العابدين اهل چتاگانگ
قيامت نامه و طالب نامه نويسنده شيخ
چاند جنگ شيرباز با قاسم و فرياد
سكينه نويسنده يعقوب على مقتل حسين
نويسنده محمدخان امير حمزه نويسنده
عبدالنبى از اهالى چتاگانگ امير
حمزه نويسنده غريب اله جنگ نامه
نويسنده شاعر محمود موسا رسول
نويسنده شاه نصراله داستان يوسف و
زليخا نويسنده عبدالحكيم (قرن هفدهم
.م) داستان يوسف و زليخا نويسنده شاه
غريب اله (قرن هجدهم ميلادى) از منابع
عبدالرحمن جامى ما مى دانيم كه
انتقال مطالب علمى و ادبيات به زبان
ديگر از زمان قديم وجود داشته است. از
اواخر قرن نوزدهم ميلادى بسيارى از
آثار فارسى به زبان بنگالى ترجمه شد
و به دانش و فرهنگ اين كشور افزوده
گشت. سپس مترجمان بنگالى متن و اشعار
دل انگيز فارسى را به بنگالى درآورده
و زبان بنگالى را بسط و توسعه داده
اند. ولى بيشتر مترجمان بنگالى متن و
اشعار فارسى را مستقيما به زبان
بنگالى ترجمه نكرده اند بلكه از زبان
اردو يا انگليسى به زبان بنگالى
درآورده اند شاعران بنگالى مثل قاضی
نذرالاسلام، دكتر شهيداله، شيخ فضل
الكريم پروفسور امام الدين، سيد
عبدالمنان و غيره مهم ترين مترجمان
مى باشند كه ادبيات بنگالى را توسعه
داده اند. غير از ترجمه، كتاب هاى
زيادى درباره ادبيات فارسى به زبان
بنگالى تدوين و تاليف شده است. مرحله
تاليف و تدوين بسى مهم و همچنين
دشوار است ولى نويسندگان و شعرای
بنگالى از عهده اين مشكلات به خوبى
برآمده اند. تعداد زيادى از كتاب
درباره حافظ شيرازى، ملاّى رومى،
سعدى شيرازى، فريدالدين عطار و
فردوسى به زبان بنگالى تاليف شده است.
شيخ سعدى يكى از معروف ترين شعراى
فارسى زبان است كه از قرن ها پيش مورد
پسند مردم بنگال قرار گرفته است.
گلستان هنوز از كتاب هاى مهم درسى
بنگاله به شمار مى رود. در محافل
بنگلادش هزارها تن از مردم هر روز
اشعار سعدى را می خوانند:
«بلغ العلى بكماله كشف الدجى بجماله
حسنت جميع خصاله صلّوا عليه و آله».
بعد از سعدى شيرازى تاثير و نفوذ
كلام حافظ در آثار و نوشته نويسندگان
و شاعران بنگالى ديده مي شود. مردم
اين ناحيه ديوان حافظ را با سرور مى
خوانند. اشعار حافظ در دل هاى مردم
بنگاله جايگزين است، انقلابات
گوناگون و طوفان هاى حوادث در نابود
كردن نفوذ حافظ تاثير نكرده است و
هنوز سينه هاى عشاق حافظ همواره به
عشق حافظ مى تپند. نفوذ حافظ در فكر و
انديشه و سبك بنگالى مشاهده می شود.
سخنوران بنگاله كلمات و تركيبات و
مطالب مضامين سير و سلوك را از سبزه
زار ملاى رومى چيده اند.
نفوذ ملاّى رومى به حد كمال در شعر
بنگالى وجود دارد. خلاصه اينكه از
اواسط قرن نوزدهم تا به حال تقريبا
سيصد كتاب از فارسى به بنگالى ترجمه
شده است. غير از اين كتاب هاى راجع به
تاريخ ادبيات ايران و كتاب هايى كه
موضوعات متفرق دارند نيز به قالب
بنگالى درآورده شده اند. بنده افتخار
دارم كه همه اين كتاب هاى بنگالى را
طى سه سال تلاش جمع آورى كردم و يك
فهرست جامعى براى مركز تحقيقات در
خانه فرهنگ جمهورى اسلامى ايران
فراهم آوردم. كارهاى ترجمه به زبان
بنگالى همواره ادامه داشته و كتاب
هايی كه در دوره هاى مختلف از فارسى و
زبان بنگالى منتقل شده در اينجا
مندرج است. البته تمام كتاب هاى
بنگالى به دست من نرسيده و چندين
كتاب است كه فقط اسمشان را مى دانم و
بنده فقط اسم كتاب را در اين فهرست
نوشته ام. خلاصه فهرست كتاب ها
اينطور است:
1 - ترجمه و آثار شيخ سعدى شيرازى به
زبان بنگالى 33 كتاب
2 - ترجمه غزليات و رباعيات حافظ
شيرازى 19
3 - مولانا جلال الدين رومى وترجمه ها
و تفسيرهاى مثنوى 32
4 - ترجمه شاهنامه و درباره ابوالقاسم
فردوسى 23 ... فريدالدين و آثارش به
زبان بنگالى 16
6 - عمر خيام و ترجمه رباعيات او به
زبان ث بنگالى 16
7 - كتابهاى ارزنده تاريخى كه به زبان
بنگالى ترجمه شد18
8 - كتاب هاى درباره تاريخ ادبيات
فارسى در ايران و بنگاله 10
9 -فرهنگ، دستور و آموزش زبان فارسى
كه به زبان بنگالى 13 نوشته شد
10 - كتاب ها و اشعارث متفرقه كه به
زبان بنگالى ترجمه شد42
# # # # شايان ذكر است كه خانم دكتر
ابوالبشر در پايان مقاله خود فهرست
بلندى چند صفحه را به نام كتاب ها
اختصاص داده اند كه ذكر همه آنها در
صفحات محدود مجلّه آشنا، مقدور نيست.
پى نوشت: 1 مجله روابط فرهنگى هند و
ايران جلد 45سپتامبر،دسامبر، مارس و
ژوئن. كلكته 1992 ص 14.
|