UNITED NATIONS DICHIARAZIOUN UNIVERSELA DI DIRET UMEN PREAMBLI Considerd che u riconoscimnt dla dignit cla rigurda tot i mmbri dla famia umna e di su dirt, cumpagn e irrinunciabli, e costitus e' fundamnt dla libert, dla giustizia e dla psa te mand; Considerd che la negazioun e el disprz di dirt umn i à port ma gist d'incivilt che i ufnd la cuscinza dl'umanit, e che la cunqusta d'un mand duv che al persouni al goda dla libert at parola e at credo (foida) e dla libert da la paura e da e' bsagn, l' st proclamd cum la pi granda aspirazioun dl'om; Considerd che l' indispensabli che i dirt umn i sia difois da lgi, se u s v evit che l'om u sia custrt a ricora, cum utma pusibilit, m'la ribelioun countra la tirania e l'opresioun; Considerd che l' nicisrii lavur pr u svilp ad relazioun d'amicizia tra toti al Nazioun; Considerd che i popli dli Nazioun Unidi i ribad tu Statut la su foida ti dirt umn fondamentil, tla dignit e te valour dla persouna umna, tl'uguaglienza di dirt dl'om e dla dona, e i à decis da lavur pr e' prugrs sucil e pr un migliour tenour ad vita t'na libert pi granda; Considerd che i Std dli Nazioun Unidi i s' impegn a lut, sla colaborazioun dli Nazioun Unidi stsi, pr u rispt e l'oservnza universla di dirt umn e dli libert fondamentli; Considerd che una concezioun unitria at st dirt e at st libert la è fondamentla pr la completa realizazioun at tot st impgn; L'ASEMBLEA GENERELA la proclama la presnta dichiarazioun universla di dirt umn cum idel comun da cunquist da tot i popli e da tot al Nazioun,s'u scop che ogni individui e ogni urganismi dla societ, tnnd sempra presnta st Dichiarazioun, u s'impgna a lavur, s'l'insegnamnt e s'l'educazioun, pr u rispt at st dirt e at stl libert e ------------------------------------------- ad garantin, mitnd in àt iniziativi sempri pi numerousi at caratri naziunl e internaziunl, l'universl e concrt riconoscimnt e rispt, tent tra i popli di sts Std mmbri, quant tra qui di teritri che i è sotopost mla su giurisdizioun. ARTICOLO 1 (Artcli 1) Tot j essri umn i ns lbri e cumpagn in dignit e dirt. Lou i è dutid ad rasoun e ad cuscinza e i à da oper, ognun ti cunfrunt at ch'j ilt, sa sentimint ad fratelnza. ARTICOLO 2 Ogni persouna la à da benefici at tot i dirt e at toti al libert proclamid tla presnta Dichiarazioun, snza alcuna distinzioun pr rasoun ad raza, ad culour, ad sesso, ad lngua, ad religioun, ad idea pultica e upinioun divrsi, ad nazionalit o sucila, ad richza, ad nascita o ad qualsiasi élta cundizioun. Nisuna distinzioun la sar stabilida tnnd count du std pultich, giurdich o internaziunl de paiois o del teritorii me quale una persouna l'aapartn, c'u sia quest indipendnt, o c'l'pa una aministrazioun fiducria, o c'un sia autonomo, o c'u sia sugt ma qualsiasi tip ad limitazioun ad sovranit. ARTICOLO 3 Ogni individuo l' dirt ma la vita, m'la libert e m'la sicurza dla propia persouna. ARTICOLO 4 Nisuna persouna la putr èsa tnuda in std ad schiavit o ad servit; la schiavit e la trata di s-cv al sar pruibidi sata qualsiasi fourma. ARTICOLO 5 ------------------------------------------- Nisuna persouna la putr èsa sotoposta m'la tortura o ma un tratamnt o punizioun crudeli, disumni o degradnti. ARTICOLO 6 Ogni individuo l' dirt, at tot e' mand, m'u riconoscimnt dla su personalit giurdica. ARTICOLO 7 Tot i è cumpagn davnti m'la lgia e i à dirt, senza discriminazioun, ma una ugula protezioun da prta dla lgia. Tot i à dirt ma una ugula protezioun countra ogni discriminazioun c'l' sia cuntrria m'la presnta Dichiarazioun cum countra ogni incitamnt m'la discriminazioun stsa. ARTICOLO 8 Ogni persouna la à dirt ma una concrta pusibilit da f ricours ma tribunil competint countra àt che i neghs i dirt fondamentil riconosciud ma èsa stsa dala costituzioun o da la lgia. ARTICOLO 9 Nisuna persouna la putr èsa arstda, tnuda in prisoun o esilida arbitrariamnt. ARTICOLO 10 Ogni persouna la à dirt, in pusizioun ad tutla uguaglinza, ma una giosta e poblica udienza davnti m'un tribunl indipendnt e imparzil, s'u scop da determin i su dirt e i su duvir, e in pi da determin la fundatza ad qualsiasi acusa penla c'la j venga rivolta. ARTICOLO 11 ------------------------------------------- 1. Ogni persouna acusda d'una colpa la è presunta inocnta fina a quand la su colpevolza lan sia st pruvda legalmnt t'un prucs poblich, te quale li la abia av tot al garanz nicisrii pr la su difoisa. 2. Nisuna persouna la sar cundanda pr azioun cumsi o pr azioun non cumsi al quali, t'e' mumnt c'agli è st cumsi o non cumsi, lin fos prevsti cum red sgand el dirt interni o sgand el dirt internaziunl. Tu sts temp un putr èsa inflta alcuna poina pi granda ad qula prevsta te mumnt te quale la colpa la sia st cumsa. ARTICOLO 12 Nisuna persouna la putr èsa sotoposta ma interferenzi arbitrrii tla su vita privda, tla su famia, tla su chsa, tla su corispondnza, n ma lesioun du su unour e dla su reputazioun. Ogni persouna la à dirt da èsa difoisa dala lgia countra al sudti interferinzi o lesioun. ARTICOLO 13 1. Ogni persouna la à dirt m'la libert ad muvimnt e ad residnza drointa i cunfoin ad ogni Std. 2. Ogni persouna la à dirt da las qualsiasi paiois, cumprois e propii, e d'arturn tu su paiois. ARTICOLO 14 1. Ogni persouna la à el dirt da ciarch e da usufru, at ch'j ilt pas, rifug' dal persecuzioun. 2. St'el dirt un putr èsa invuchd te chs che la persouna la sia realmnt ricerchda pr colpi non puletichi o pr azioun cuntrerii m'al finalit e m'i principi dli Nazioun Unidi. ARTICOLO 15 ------------------------------------------- 1. Ogni persouna la à dirt ma una citadinnza. 2. Nisuna persouna la putr èsa arbitrariamnt privda dla su citadinnza, n del dirt ad cambi citadinnza. ARTICOLO 16 1. Umni e dni in et giosta i à el dirt da spuss e da fund una famia, senza alcuna limitazioun ad raza, citadinnza o religioun. Lou i à i sts dirt riguerd e' matrimonii, durent e' matrimonii e t e' mumnt du su eventul scioglimnt. 2. E' matrimonii e putr èsa celebrd sn s'u lbri e tutl cunsns di futur spus. 3. La famia l' la cellula naturla e fondamentla dla societ e la i à el dirt da èsa difoisa dala societ e da u Std. ARTICOLO 17 1. Ogni persouna la à el dirt da avoi una propriet su persunla o insn sa élta genta. 2. Nisuna persouna la putr èsa privda ingiustamnt dla su propriet. ARTICOLO 18 Ogni persouna la à dirt m'la libert ad pensiir, ad cuscinza, e ad religioun; st'el dirt e cumprnd la libert ad cambi religioun e ad cambi credo, e la libert ad manifest, singolarmnt o insn sa elta gnta, e sia in poblich che in privd, la propia religioun o e' propii credo tl'insegnamnt, tli pratichi, ti gist religius e tl'oservnza di rituel. ARTICOLO 19 ------------------------------------------- Ogni persouna la à dirt ma la libert d'opinioun e d'espresioun cumprois el dirt da no èsa molestda pr la propia upinioun e qul da ciarch, ricva e comunich infurmazioun e idi usand tot i mzi e senza riguerd ma cunfoin. ARTICOLO 20 1. Ogni persouna la à dirt ma la libert 'd riunioun e ad asociazioun pacfica. 2. Nisun e p èsa custrt a f prta d'una asociazioun. ARTICOLO 21 1. Ogni persouna la à dirt da partecip m'e' g-vrni de propii paiois, sia diretamnt, sia pr mzi ad rapresentint scilt liberamnt. 2. Ogni persouna la à dirt da èsa asunta in cundizioun ad parit t'j impigh poblich de propii paiois. 3. La volont populra la è e' fundamnt dl'autorit de g-vrni; st volont la à da èsa esprsa da elezioun frequenti e leli, organizdi a sufrag' universl e ugul, a vot segrt, opure seguend una procedura ad vutazioun altretnt lbra e garantsta: ARTICOLO 22 Ogni persouna, cum prta integrnta dla societ, la à dirt mla sicurza sucila, nonch mla realizazioun atravrs u sforz naziunl e la cooperazioun internaziunla e in armonia sl'organizazioun e al risoursi ad ogni Std, di dirt economich, sucil e culturil indispensabli m'la su dignit e m'u lbri svilop dla su personalit. ARTICOLO 23 ------------------------------------------- 1. Ogni persouna la à dirt m'u lavour, m'la lbra scilta dl'impiegh, ma giosti e dignitousi cundizioun ad lavour e m'la protezioun countra la disocupazioun. 2. Ogni persouna, snza nisuna discriminazioun, la à dirt m'una ugula retribuzioun in cunfrount m'un ugul lavour. 3. Ogni persouna c'la lavoura la à dirt ma una pga giosta e dignitousa c'la garantsa ma se stsa e m'la su famia una vita umna dignitousa e aiutda, quand l' nicisrii, da d'j ilt mzi ad protezioun sucila. 4. Ogni persouna la à dirt da fund dli organizazioun sindachli e di la propia adesioun pr la difoisa di propii interis. ARTICOLO 24 Ogni persouna la à dirt m'u ripos e m'el temp lbri, tnnd count ad consegunza d'una giosta limitazioun dli ouri 'd lavour e ad ferie retribuidi. ARTICOLO 25 1. Ogni persouna la à dirt d'avoi una cundizioun ad vita c'l'ai permta da garant la saluta e e' bensri propii e dla su famia, s'una atenzioun particulra m'l'alimentazioun, m'i vistid, m'la chsa, mli medicini e m'i servizi sucil nicisrii, e la à dirt m'la sicurza ti chs ad disocupazioun, malat, invalidit, vedovnza, v-ciaia e at tot i chs ch'i duvs cumpurt la perdita di mzi ad susistnza a cheusa ad ft indipendint dala su volont. 2. La maternit e l'infanzia agl'i à dirt ma curi e asistnza particulri. Tot i burdill, nid al'intrni de matrimonii o fura da e' matrimonii, i à da benefici dla stsa protezioun sucila. ARTICOLO 26 1. Ogni persouna la à dirt ma l'istruzioun. L'istruzioun la n' da cust gnint almeno in riferimnt mli classi elementri e fondamentli. L'istruzioun ------------------------------------------- elementra la à da èsa ubligatoria. L'istruzioun tecnica e prufesiunla la à da èsa m'la purtda ad tot e l'istruzioun superioura la à da èsa altretnt acsbla ma tot in cunsiderazioun de mrit ad ciascun. 2. L'istruzioun la à da èsa indirizda m'e' pin svilop dla personalit umna e m'u rafurzamnt du rispt di dirt umn e dli libert fondamentli. Li la à da ricerch u svilop dla comprensioun, dla tolernza, dl'amicizia fra toti al Nazioun, i grop ad razi divrsi, i grop religius, e la à da favur l'impgn dli Nazioun Unidi pr e' mantenimnt dla psa. 3. I genitur i à el dirt ad priorit tla scilta del tip d'istruzioun da d m'i propii fiull. ARTICOLO 27 1. Ogni persouna la à dirt da partecip liberamnt m'la vita culturla dla comunit, la à dirt da aprez al belzi dl'arte tli su svaridi fourmi e da contribu m'e' prugrs dla scienza e da usufru di su beneficc. 2. Ogni persouna la à dirt m'la protezioun d'j interis murl e materiil proveniint da ogni produzioun scientefica, leterria e artestica creda da la persouna stsa. ARTICOLO 28 Ogni persouna la à dirt m'un ourdni sucil e internaziunl te quale i dirt e al libert proclamid tla presnta Dichiarazioun i posa èsa completamnt realizid. ARTICOLO 29 1. Ogni persouna la à di duvoir ti cunfrunt dla comunit, sn drointa la quale l' pusbli e' pin e lbri svilop dla su personalit. 2. Tl'esercizii di su dirt e dli su libert ogni persouna la à da èsa sotoposta sn ma cli limitazioun stabilidi dala lgia pr garant u riconoscimnt e u ------------------------------------------- rispt di dirt e dli libert ad ch'j ilt e pr sudisf al giosti necesit dla morale, dl'ourdni poblich e de bensri generl 't una societ democratica. 3. St dirt e stl libert in p, in nisun chs, èsa esercitid in cuntrast sl finalit e s'i princpi dli Nazioun Unidi. ARTICOLO 30 Nisuna prta dla presnta Dichiarazioun la p èsa interpretda tu sns da arughs, da prta d'un qualsiasi Std o grop o persouna, un dirt da esercit un'ativit o da mta in at un'azioun c'la épa u scop da prevarich di dirt o dli libert proclamid tla Dichiarazioun stsa. -------------------------------------------