Säid N.
Araz-Malmö
Azärbaycan tarixindän bir neçä sähifä
Sayån vätändaâ Iâåq 
Sönmäzin, Durna 
därgisinin 12-ci nwmräsindä "Azärbaycan tarixinä baxåâ" baâlåêå altåndakå yazåså, bir neçä cähätdän diqqätimi çäkdi. Män bir tarixçi kimi deyil, öyrändiyim tarix därslärindän istifadä edib aâaêådakå näzärläri vermäk istäyiräm.
Här âeydän ävväl, yazåya äl aparålmamaså istäyi, mändä tääccwb doêurdu. Dil vä tarix sahäsindä gwneylilärin bilgi azlåêå hamåya aydån olduêu bir halda, bu istäyin äksinä, bilik sahiblärinin kömäyindän yararlanåb, yazåmåzån tämizlädilmäsini xahiâ etmäliyik.
Yoldaâåmåzån 
hazårladåêå 
mäqalä dä (istämädän) tanåâ olduêumuz tarixi tährifläri iräli swrmäkdädir. Istifadä olunan alman dilindäki qaynaq, isveç dilindä utrikes politiska institutet täräfindän yayålan "Armenin - Azerbajdzjan" cwzväsini xatårladår. Görwnwr bu iki kitab eyni qaynaqlara dayanår, onlarån iltifatlaråndan "Azärbaycanån twrkläâmä" tarixi 200 il qädimiläâdirilir (Moêullar XIII ywzillikdän Sälcuqlar XI ywzillikä).
Eyni mäqsäd daâåyan fars vä rus dillärindä yazålan kitablarda da Azärbaycanån coêrafå ärazåså, tarixi vä dili barädä yanlåâ bilgilärin verilmäsinä rastlaâåråq. Sadäcä dilimizin adåna gäldikdä Osman dili, istanbuli, twrkmäncä, Azärbaycan dili, Tatar dili, mwsälman dili vä azäri, twrk dili yerinä iâlädilmiâdir. Isveç dilindä yazålan "Människa" kitabånda 50 milyonluq parslarå etnik qrup bölwmlärindä saydåêå halda 250 milyonluq twrkwn adå belä çäkilmir. "Azärbaycan, ädäbiyyät tarixinä bir baxåâ"-da Cavad Heyät, Urxun älifbasånån Alman vä Iskandinavi älifbalaråndan alånma iddiasånå açåqlayår. Mäs'udi, Yaqut, Säm'an vä baâqa äräb mwällifläri Xwrrämiläri (Babäk) ählikef, äxlaqsåz vä mäcus sayårlar. V.P. Alekseyevin yazdåêåna görä bugwnkw azärbaycanlålar Hind-Äfqan kökwndän törämiâlär. Fridun Adämiyyät "Fekre demokrasie ictemai" kitabånda necä deyärlär, qaynaqlara dayanarq 1918-ci ildä Qwzey Azärbaycanån Azärbaycan sözwnwn seçmäsini dwzgwn saymår, Iran dövlätinin Lahä divanåna âikayätindän yazår vä nähayät 2500 illik Pars tarixi kimi cäfängiyyät näqädär gwlwnc, mäntiqdän uzaq, aêåla såêmayan olub geri qalmåâlåêå bildirsä dä, iddialar aktuellåêånå äldän vermämiâdir.
Örnäklärdän görwndwyw kimi, här baxåmdan sual altåna gedän twrklär, täkcä oyuncaq olan dövlätlär täräfindän deyil, oyunbazlarån 800 il qabaq baâladåqlarå oyunun davamçålarånå da ähatä edir. Bu oyunun oyunçularå kimlärdi?, nädän baâlandå?, nä wçwn davam edir? suallaråna cavab vermäk wçwn baâqa bir mäqalä lazåmdår. Ancaq bilmäliyik ki, Iran, siyaså anlamda avropalålarån pis niyyätlärini gärçäkläâdirmäkdä saê qol näqâini oynamåâdår.
Sälcuq twrkläri 
wmumtwrk tarixindä 
önämli rol oynamåâ, onlarån yaratdåqlarå imperiya isä Yaxån vä Orta âärqin tarixindä dönwâ dövrw baâlatmåâdår. Sälcuq twrkläri Sår Därya boyundakå torpaqlarda yaâayårdålar. Lakin burada Qaraxanlålar vä Qäznävilär täräfindän såxåâdåråldåqlarå wçwn çox keçmädän qärbä doêru kwtlävi axånlara baâladålar. Onlar ilk öncä Qäznävilärin hakimiyyäti altånda olan Xorasanda mäskän saldålar. Elä burada da 1038-ci ildä paytaxtå Niâapur âähäri olan ilk Sälcuq dövläti meydana gäldi. Sälcuq twrkläri wç istiqamätdä - Hämädan - Isfahan, Gilan vä Azärbaycana doêru ywrwâlärä baâlayåb, Orta Asiyadan Aralåq dänizi sahälärinä vä Därbänd keçidindän Iran körfäzinä qädär äraziläri älä keçirtdilär. Hal bu böywklwkdä imperyanån yalnåz Azärbaycan vä Âärqi Anadolu qåsmå twrkläâä bilib baâqa yerläri isä olduêu kimi qalmaså saêlam beyinä såêmayår.
Demäk, keçmiâimizi öyränmäk wçwn bir qädär uzaêa getmäliyik. Azärbaycan tarixçilärinin heç olmasa yaråså, twrklärin Ön Asiyadan Orta Asiyaya keçmäsinä inanårlar. Twrk tarixinin Miladdan beâ min il öncäyä uzanmaså, eläcä dä sözw gedän dövrwdä Orta Âärqdä twrk mädäniyyätinin izläri görwnmädiyi buna swbutdur.
Azärbaycan 
tarixçiläri, 
etnoloqlarå, twrkoloqlarå Âumerlärin, Turukkilärin, Iskit vä Araz-Kwr, Urmu gölw, Maraêa, Särab, Zäncan vä indiki Iraq torpaqlarånda yaâayan baâqa qädim mädäniyyätlärin twrk olduêunda âwbhä yeri qoymamåâlar.
M.ö.IV minillikdän baâlayaraq çöl-dwzänlik däfn qaydasånån sabit, änänävi etnokwltwr göstäricisi olan "kurqan" anlayåâå Hind-Avropa, Hind-Iran vä Qafqaz dillärinin heç birindä yoxdur. M.ö. VII III minillärdä Ön vä Märkäzi Asiyada onlarca yaâayåâ yerlärinin adlarånda bir qayda olaraq "täpä" sözw var. Hind-Avropaçå alimlär atån bir ev heyvanå kimi ilkin olaraq hind-avropalå tayfalar täräfindän ram edilmäyini yazårlar. Ancaq hind-avropalå âärqi slavyanlarån dilindä bu ev heyvanånån adå (loâad, merin) twrkcädän alånmåâdår. Nart dastanånda vä osetin dilindä "däniz" anlayåâå bildirän Hind-Iran sözw yoxdur, amma twrkcädän alånmåâ "tängiz" sözw var. Nädän m.ö. VII-V minillärdä tarix sähnäsinä gälän bugwnkw iranlå vä slavyanlålarån ulu dädäläri tarix boyu iâlätdikläri doêma yaâayåâ sözlärini atåb unutdular? Nädän, hanså säbäbdän onlar, guya tarixä 70-50 ywzil sonra çåxan Hun-Oêuz twrklärinin dilindän kurqan/qurqan, täpä, alaâ, merin, acå, tängiz kimi yabançå anlayåâlar alåb iâlätmäyä baâladålar?
Assur vä Urartu çivli 
(mixi) yazålarånda 
täsadwf olunan Manna toponimläri adlarå çäkilän tayfalarån dilläri haqqånda täsävvwr äldä etmäk imkanå verir. Doêrudur, Manna onomastikaså çox vaxt än'änävi irançålåq konsepsiyaså mövqeyindän izah edilmiâ, orada hälä m.ö. IX-VII ywzillärdä guya Iran soy köklw wnswrlärin wstwn olmaså bildirilmiâdir. Azärbaycan twrkwnwn soy kökwndä dayanan erkän twrkdilli toplumlarån tarixi rolunu inkar etmäkdä olan hämin konsepsiya bu säpkidä axtaråâlar aparmaêa uzun zaman ängäl törätmiâdir. Lakin son illärdä Mannadakå yer adlarå wzrä aparålan araâdårmalar oradakå ähalinin dili haqqånda yeni dälil-swbutlar wzä çåxarmåâdår. Bu adlardan Uiâdiâ, Uâkaya (qala), Qåzålbunda, Surikaâ, Sirdakka vä Iâtaraura yer adlaråna mwvafiq olaraq kaâ (qaâ), sårt (yastå daê), iâta (isti) sözcwklärinin iâlänilmäsi näzärä alånmalådår. (Azärbaycan tarixi, Uzaq keçmiâdän 1870-ci illärä qädär)
Azärbaycanån qwzey 
qisminin azad 
olmaså, bir daha Âeyx Mämmäd Xiyabanånån adlåm âuarånån (And olsun âäräfimä, istiqlalå olmayan xalqån heç bir âeyi yoxdur) gärçäkliyini göstärdi. Öz tarixini özw yazan bugwnkw tarixçilärimiz qadaêan olunmuâ Uzaq keçmiâimizi, tährif olunmuâ äräb istilasåndan sonrakå tariximizi, Säfävilär zamanåndan baâlayan iranlaâdårålma prosesini vä 200 illik oyanåâ tariximizi araâdåråb häqiqätläri wzä çåxarmaêa baâlamåâlar.
Racer Siveri, ingiltärä yazåçåså, fars dilinä tärcwmä olunmuâ "Irane äsre Säfävi" kitabånda Säfäviläri, Sasanilär vä äräb istilasåndan sonra Iranån birinci dövläti kimi tanåtdårår. Yeri gäländä iranlå Säfävilär, baâqa yerdä isä Qåzålbaâlar adlandårår. Halbuki bizim tarixçilär Säfäviläri twrkçwlwk baxåmåndan, Ustaclu, Âamlu, Rumlu, Täkälw, Afâar, Qacar, Varsaq twrk tayfalarånån birläâmäsi näticäsindä meydana çåxan imperiyanå däyärländirir, baâqalarå tärfindän Âah Abbasa "Käbir" läqäbinin verilmäsinin dä nädänini açåqlayår. Qacar dövrwnä gäldikdä iranlålaâma prosesinin sonundan xäbär verir vä Abbas Mirzanå qähraman kimi tanåtmår. Onlarån yazdåêna görä, Täbriz mwctehidi, Mir Fättah Qacar zwlmundän xilas olmaq wçwn Täbriz qaplarånå ruslara açår, 27 min twmän var-dövlätindän keçir vä Qarabaêa köçwr.
Täässwflärlä Twrkiyä tarixçiläri vä aydånlarå hämiâä, bir qayda olaraq Azärbaycan alimlärindän bir addåm geridä durmuâlar. Onlar dinçiliyä, avropaçålåêa twrkçwlwkdän daha çox qiymät verib tarixin bä'zi mäqamlarånda yanlåâlåqlara säbäb olmuâlar. Bu mäsälä yenilik gätirän, çaêdaâlåêån bwnövräsin qoyan M.F. Axundzadä, Älibala Hwsenzadä vä M.Ä.Räsulzadä zamanå özwnw göstärmiâdir. Iraq twrklärindän olan Subhi Saatçi, Istanbul tarix fakultäsinin doçenti "Iraqda twrk varlåêå" adånda 1996-ci ildä çapa vermiâ necä deyärlär, elmi araâdårmasånda, Iraqda yaâayan twrklärin tarixini äräb istilasåndan sonraya gätirir, "Iran-Twrk" (Säfävi-Osmanlå) savaâånda ölän Paâalarå âähid adlandårår, Fwzuliyä gäldikdä azärbaycanlålarån qåsqancånå vä âairin azärbaycanlålarla paylaâålmamaêånå bildirir.
Bwtwn bu sözlärdän 
aydån olur ki, baâqa 
xalqlar täräfindän yazålan tarixin oxunmaså lazåm olduêu halda, ana dilimizi öz anamåzdan öyränmäk häqiqätini dä unudmamalåyåq. Bunun wçwn dä, Keçmiâi olmayanån, gäläcäyi dä yoxdur. Tarix gäläcäyin aynasådår. Keçmiâini bilmäyän gäläcäyinä qärar verä bilmäz... kimi gärçäk âwarlarå vermäklä bärabär, sayån Iâåq bäy vä tarixlä maraqlanan baâqa yoldaâlara öz tarixçilärimizin yazdåêå tarixin oxumasånå tövsiyä ediräm.