Tarixä Baxåâ Iâiq Sönmäz Durnanån keçän sayåsånda çåxan "Azärbaycan Tarixinä baxåâ" adlå yazå Azärbaycan xalqånån birliyinin, onun topraq bwtwnlwywnwn äleyhinä olanlara yönälmiâdir. Görwnwr bir såra yurtdaâlar, örnäk olaraq Sayån N. Said özwnä zähmät veräräk keçmiâ unudulmuâ duruma dwâän bilgilärini oxucular wçwn Durna därgisinin 13-cw sayånda särgilätmiâdir. Özwnwn dediyinä dayanaraq yalnåz tarix därslärindän istifadä edib bu yazånå ortaya qoymuâdur. Yazåda oxuyuruq: "Lakin burada Qaraxanlålar vä Qäznävilär täräfindän (Sälcuqlular) såxåâdåråldåqlarå wçwn çox keçmädän qärbä doêru kwtlävi axånlara baâladålar. Onlar ilk öncä Qäznävilärin hakimiyyäti altånda olan Xorasanda mäskän saldålar..." Sayån Saidin bilgilärinä göräk, tarix necä yanaâår: Xälifä Mutämid, Sår-Darya ilä Amu-Dara aralarånda yerläâän topraqlarå (beyn al-nahrin) 874-875 illärindä Näsr ibn Ähmäd’ä, onun qarâåda yerinä gätiräcäyi vä xådmät edäcäyi wçwn verdi. 875-ci ilindä Näsr ibn Ähmäd Sämärqändi baââähär edäräk öz qardaâå Ismayålå Buxara âähärinä baâçå etdi. Beläliklä Samanilär hökumäti baâlandå. 885-886 illärindä Ismayål älindä olan valilik iâlärinä razi olmayaraq öz qardaâå, Näsr ibn Ähmädä qarâå savaâ açdå. 892-ci ilindä, Näsr ibn Ähmäd öländän sonra, Ismayål Sår-Darya ilä Amu-Dara aralarånda yerläâän topraqlarån âahå olaraq Buxaranå baââähär etdi. 900-cw ilindä Ismayål Ämr ibn Leys-i Xorasanda dustaq edäräk Bälx âähärini älä keçirtdi. 902-ci ilindä Ismayål Täbäristanå, Reyi vä Qäzvini älä keçirtdi. Bu baâarålarån hamåså Islam adå altånda äldä edildi.1 943-cw ilindän, Å. Nuh iâbaâåna gäländän sonra, Samani topraqlarånån gwney gwnbatanånda olan Buyä oêullarå Âia olaraq Sunnu olan, Samanilärä qarâå, Rey âähärini göz önwnä çäkäräk, diränmäyä baâladålar.2 992-ci ilindä Äbu Äli, Samanilärin qoâunbaâçålaråndan olan birisi, ÅÅ. Nuha, ibn Mansura, yaêå olaraq, Qaraxanlålar xanå Buêra Xandan kömäk istädi. Buêra Xan bir qoâunla Buxaraya doêru yönäläräk, bu âähäri öz älinä keçiräräk, 995- ci ilä kimi Buxaranå öz älindä saxladå. Beläliklä ÅÅ. Nuh 995-ci ilindä, Twrk Soyundan olan Qäznäli Säbwk-Täkini öz kömäyinä säslädi. Säbwk-Täkin Qäznä âähärindän ywywräräk, Samanålarå öz qanatånån altåna alaraq, Xorasanå da öz älinä keçirtdi. Beläliklä Samanålar Sår-Darya ilä Amu-Dara aralarånda yerläâän topraqlarda hakimiyyät etmäyä razilaâdålar. Äldä olan qaynaqlara görä, Qaraxanlålar Kaâêar Âähärinin gwneyi vä gwnbatanåndan baâlayaraq gwzeydä Balxaâ gölwnwnä uzanan topraqlarda (Uyêuristan ilä Qazaqåstan arasånda yerläâän topraqlarda) yaâayårdålar. Qaraxanlålarån baâçåså Satuq Buêra Xan onuncu ywz ilindä Islam dinini qäbul edäräk, öz xalqå içindä, bu dinin yayålmaså wçwn älindän gäläni etdi.3 O, özwnä Abdulkärim adå veräräk Abdulkärim Satuq Xan adlandå.4 10-cu, 11-ci ywzillärindä, Satuq Xanån oêullarå, Talas, Çu vä Taråmçuxurlarånån içärisinä uzanan topraqlarå, ällärinä yerläâdirdilär.5 Wstä görwndwyw kimi Samanålar gwney gwnbatandan Qäznälilärin, gwnçåxandan isä Qaraxanlålarån caynaêåna yerläâdilär. Beläliklä Samanålar bu iki gwcwn hansåsånån äliylä yeligäyä (âikästä) uêrayacaqlarånå görmäliydilär. 999-cu ilindä Samanålar âahå, Abdul Mälik, här iki yandan dwrtmälär altåna alåndå. Qäznäli Sultan Mahmut, Säbwk-Täkinin oêlu, Abdul Mäliki yenilgäyä uêradaraq Märvi âähärini älä keçiräräk qädim Xorasanån bwtwnwn Samanålarån älindän çåêartdå. Haman ilin gwzwndä (payåzånda) Qaraxanlå Arsalan Ilik Näsir, Özkänd âähärinin Xanå, Sår-Darya ilä Amu-Dara aralarånda yerläâän topraqlara soxularaq 23. 10. 999-cu ilindä Buxaranå älä kecirdäräk Abdul Mäliki dustaq etdi.6 Beläliklä Kaâêar xanlarå Sår-Darya ilä Amu-Dara aralarånda yerläâän topraqlarå, Mahmut Qäznäli isä Xorasanå älä keçirtdilär. 1006-cå ilindä Mahmut Qäznäli Hindustanda olarkän, Arsalan Ilik Näsir Xorasanå, Balxå, Neyâaburu älä keçirtdi. Sultan Mahmut 1007 ilindä Hindustandan dönändän sonra, Arsalan Ilik Näsirlä toqquâmaêa baâlayaraq 4. 1. 1008-ci ilindä Çärxiyan bölgäsindä, Bälx yanånda onu yenäräk (âikäst veräräk) öz sultanlåêåndan eâiyä saldå.7 Qaraxanlå Arsalan Ilik Näsir Amu-Darya qåraêånda Sultan Mahmut Qäznäliylä vuruâarkän, Çin Mäläkäsi Pekindän 1017-ci ilindä bir qoâun Kaâêara doêru göndäräräk Qaraxanlålara arxadan hwcwm etdirdi. Bu qoâun Kaâêar qaraxanlålarån vä Toêan Xanån diräniâiylä geri oturduldu.8 Sultan Mahmut Qäznäli 1025-ci ilindä Moltan bölgäsinäcä sultanlåêånå geniâlädändän sonra yenä dä Sämärqänd, Buxara âähärlärinä doêru Qaraxanlå Äli-Täkinä qarâå yönäldi. Äli-Täkin bu savaâdan qaçånaraq Sämärqänddän geri oturdu. Mahmut isä Sämärqänd âähärinä girdi. Bu aâamada (märhälädä) Qadår Xan Yusuf Qaraxanlå, Kaâêar Xanå, Sår-Darya ilä Amu-Dara aralarånda yerläâän topraqlara iräliläyäräk Sultan Mahmudu baråâ wçwn görwâmäyä zorladå. Onlar, Sämärqänd âähärinin önwndä, Sår-Darya ilä Amu-Dara aralarånda yerläâän topraqlarå bölmäyä söz verdilär. Sultan Mahmut Xorasana dönändän sonra, Äli- Täkin 1026’ncå ilindä Sämärqänd, Buxara âähärlärini öz älinä keçirtdi. 1032- ci ilindä Sultan Mäs’ud, Sultan Mahmudun oêlu, yenä dä Buxara âähärini basmaq wçwn qoâun göndärdi. Äli-Täkin isä ölän bir gwnätäki bu topraqlarån xanå olaraq orada qaldå. Äli-Täkindän sonra, Tamêaç Xan qaraxanlå 1068-ci ilä kimi Buxarada hökumät etdi.9 Qånåq elindän, Amu-Darya çayånån qåraênda böywywb boy atan, Sälcuq öz nökärläriylä 970-ci ilindä mwsälman oldu. Samanålar dönämindä o özwnw onlara baêlå olan bir Bäylik kimi saxlaâdårdå. 999-cu ilindä samanålar Qaraxanlålar äliylä yenilgäyä uêrayandan sonra, Sälcuêun oêullarå, Çaêrå Bäy, Toêrul Bäy bir böywk bölgäni ällärinä keçirtdilär. 1040-cå ilindä Çaêrå Bäy oxunu Qäznälilärä döndäräräk Märvinin yaxånlåêånda, Dandanaêan savaâånda böywk bir baâarå äldä edäräk eläcä dä Qäznälilärdän Xorasanå öz älinä alaraq, onlarå Afêanistana vä Hindustanca qavaladå. Dandanaêan savaâånda baâarå äldä edän, Toêrul Bäy, 1055-ci ilindä oradan Baêdada uzanan topraqlarå öz älinä keçirtdi. Beläliklä, Baêdad’da olan Islam Xälifäsi Toêrul Bäyi Sultanlåêa tanådå.10 Sayån Säid Bäyin iki cwmlädä beâ- altåmin il tarixi ortaya qoymasåna mänim deyäcäk bir sözwm yoxdur (bax. Durna 13'wncw sayå, S. 14). Mäncä bu cwmläläri såralayarkän, gäräk insan bu beâ- altåmin ili doêruldan tarix kitablaråna da dwâwnswn. Somer vä Iskitlärä gäldikdä onlar Twrkdilli bir xalq olmamåâlar. Bu dwnwncä, keçmåâlärdä yalnåz varsayåmlardan iräli gedäbilmämiâdir. Ilk olaraq bu dwâwncäni avropa bilginläri bir varsayåm (isbat olunmamåâ bir ferziyä) kimi ortaya atmåâlar. Bu varsayåm özwnw doêrutmadåqda, ondan uzaqlaâmåâlar. Sonralar Twrkiyä’dä bälirli bir käsim bu dwâwncäni doêrutmaêa çalåâmåâlar. Yalanån doêruya dönmädiyi kimi, bu varsayåm da özwnw doêrultdabilmämiâdir. "Loâad, Merin" sözcwklärinä gäldikdä deyilmälidir: Twrk dillärindä heç bir sözcwk L vä R ilä baâlanmaz. ‘L’ vä ‘R’ härfini öz baâlanqåcånda daâayan sözcwklär bizim ana dilimizä qonaq gäläräk Azärbaycan Twrk dili biçiminä uyum saxlayaraq bu dildä yerläâmiâlär. Yalnåz lårta lårt, rår kimi sözcwklär sonralar ortaya çåxmåâlar. Bu sözcwklär dä insanån qulaêåna çataraq, dildä ifadä edilmiâ sözlärdir. Örnäk wçwn xoruzun säsi: Azärbaycan Twrkcäsi: ququluququ, Farsca: ququ, quqili-ququ, Almanca: Kikeriki, Ingiliscä: cock-a-doodle-do ‘Merin’ sözcwyw isä nä Äski Orxun, Äski Uyêur Yazålarånda, nä dä Çaêatay vä Qåpçaq mätnlärindä görwlmäkdädir. Bunlarån yanåsåra, istär baâqa bir dildä, istärsä dä yazåda olan bir såra sözcwklärdän yola çåxaraq (bax S. 14, Assur Urartu), baâqa bir varsayåmå bälgälämäk doêru deyildir. Dillärin ortaqlaâdåêå, qohumlaâdåêå alan gramerdir. Yalnåz sözcwklär dillärin qohumluêunu oluâdurabilmäyäcäyini göstärmäk wçwn aâaêådakå örnäklärä özän göstärmäk yararlådår: Almancada Horde sözcwyw twrkcädä olan Ordu sözcwywndän alånmåâdår. Bilindiyi kimi bu sözcwk Azärbaycan Twrkcäsindä, Özbäkcädä: qoâun, Qårqåzcada, Äski Twrkcädä: oturacaq yer, Yaqutcada: qoâun yåêålacaq yer, anlamå verir. Almancada isä: dwzänsiz, näzmä uymayan bir qurup, dästä. Baâqa bir yandan bilindiyi kimi, avropa dillärindän bizim dilä girmiâ sözcwklär vardår: Âofur: swrwcw, Azärbaycan yazå dilindä: âofer Russca: Âofer, Almanca: Chauffeur, Fransåzca: chauffeur. Metir: Farca: metr, Fransåzca: metre, Yunancada: metron Mod: Fransåzca: mode Siyar: Azärbaycan yazå dilindä: sigar, Farsca siigaar, Fransåzca: cigare, Âans: Farsca âaans, Fransåzca: chance ‘ittifaqå’ Âäkär: Farsca: âäkär, Äräbcä: sukkar, Italyanca: zucchero, Orta Äski Almanca: zuccarum, zuccara, Äski Almanca: zuccer, Yeni Almanca: Zucker. Sayån Saidin xoâniyyätli olaraq, mänim yazåma yanaâmaså, mäni dä sevindirdi. Män dä ona, öz iâlärindä baâarålar arzålayaraq Azärbaycan mäsäläsinä dahå tämkinli yanaâmasånå umut ediräm. Bugwn istär könwldaâ (dost), istär yaêå bizim twrk dilli bir millät olduêumuzu bilir. Bunu bir dahå bälirlämäk wçwn beâ-, altåmin il yazålmamåâ yanlåâ tarixläri yontayåb bir çoxlarånån gözwnä soxmaq yaxâå qarâålanmayacaqdår. ì