GWNEY AZÄRBAYCANDA
TWRKLWLWK HÄRÄKATÅ
Gwntay CAVANÂIR
Sosioloqlar inqilab sosiologiyasånda iki märhälä täsbit etmiâlär. Bu gwnädäk bwtwn inqilablarån taleyi bu iki prosesi yaâamaqla tädqiq olunmaqdadår. Birinci märhäläyä revrasyon (inqilab) deyilmäkdädir. Yä'ni inqilabçå qwvvälärin qalib gäläräk hakimiyyäti älä keçirmäläri. Inqilabi qwvvälär hakimiyyätä gälär-gälmäz mähz alternativ mwxalifät qwvväläri amansåzcasåna tar-mar edirlär. Ölkädä baâqa cwr dwâwnä bilänin baâå bädänindän ayrålår. (1994-cw ildä Amerikada xarici iâlär nazirliyi strateji araâdårmalar märkäzi Iranla baêlå keçirdiyi bir araâdårmada elan etdi ki, bu gwn Iranda bu hakimiyyäti äväz edä biläcäk bir alternativ yoxdur. çwnki alternativ kimi görwnän âahçålåêå vä âahçålarå artåq tarix qäbul etmir, yeni alternativ isä hälä meydana çåxmamåâdår.) Bu märhäläni sosialist inqilabå timsalånda Lenin vä Stalinin simasånda keçmiâ SSRÅ yaâamåâdår. Inqilab märhäläsindä hakimiyyätdä olanlar, adätän inqilabi häräkatin canlå iâtirakçålarå olurlar. Belä ki, inqilabçå näsil, inqilabå yönäldän vä täâkil edän näsil sähnädän gedir, ömwrläri bitir, artåq inqilab öz idealånå itirmäyä baâlayår vä ikinci an, yäni restrasyon ortaya çåxår. Restrasyon mäqamånda yumâalma baâlayår, hätta inqilab öz däyärlärini mäsxärä edir vä öncäkiläri tänqid edir. Inqilabi däyärlär vä âwarlar çwrwywr vä tädricän baâlanan reformlar içärisindän antitezis, alternativ yaranmaêa baâlayår.
Islam inqilabåndan sonra Xomeynidän baâlamåâ Räfsäncaninin cwmhur baâqanlåêånån birinci dönäminin sonlarånadäk Iran inqilabå reverasyon dönämini yaâamåâdår. Här cwr dwâwncälär mähv edilmiâdir. Räfsancaninin cwmhur baâqanlåêånån ikinci dönämindä tädricän liberallaâma, yumâalma baâlamåâdår. Ona görä ki, ölkä texnoloji vä elmi baxåmdan az qala qeyri-tarixi bir cizgiyä dwâmäk wzrä idi. Räfsancani açåqca elan etdi ki, Avropada, Iranån xaricindä yaâayan iranlålarån Irana qayådåâlarå azaddår vä onlara näinki basqå olmayacaq, hätta dövlät täräfindän himayä olunacaqlar, tämin olunacaqlar. Räfsancaninin bu mwraciäti özälliklä xaricdä yaâayan, elmi sahälärdä mwtäxässis olan Iran vätändaâlaråna wnvanlaâmåâdå. Näzärä alsaq ki, bu uzmanlarån çoxu qärbçi mwhacirlär vä islam rejiminä qarâå olan käslär idilär, onda islam rejiminin zaman içärisindä nä qädär yumâalmaså vä öncäki idealåndan yayånmaså aydånca anlaâålar. Räfsancaninin bu mwraciätindän sonra, minlärlä iranlå vätänä qayåtdå. Elmi märkäzlärdä, siyasi idarä orqanlarånda iâlä tämin olundular. Mähämmäd Xataminin platformasåndakå mwddäalar isä rejimin tämäl yerlärini kökwndän sarsådår, inkar edir. Qadånlarån hakimiyyätin än wst qatånda tämsil olunmalarå ilä baêlå mwddäalar äslindä Iranån Dini Ana yasasånå inkar etmäkdädir. Ona görä ki, qadånlara hakimiyyät orqanlarånda bu qädär imkan yaratmaq, mäsälän, bir qadånån nazir olaraq xarici ölkälärä säfärdä, mwqavilälär baêlanålmasånda Iran täräfi kimi bir heyätä baâçålåq etmäsi, böywk dövlätlär araså mwqavilälärdä iâtirak edib onlarå imza etmäsi, Iran Islam wsul idaräsi ilä tärs dwâän bir olaydår. Cwmhur baâqanå M.Xatämi andiçmä märasimindä platformasånda kå, iddialarånå häyata keçiräcäyini bir daha täkidlä vurêuladå. Beläliklä, Xatäminin cwmhur baâqanlåêå ilä Iran Islam inqilabå açåqca restrasyon märhäläsinä girmiâ oldu. Xatäminin cwmhur baâqanlåêå sona varanda artåq inqilabån canlå iâtirakçålarå olan näsil ötwb gedäcäk, inqilabån xatiräläri häm hakimiyyätä gälänlärin, häm dä kwtlänin yaddaâåndan silinmäyä baâlayacaq. Inqilab öz däyärlärini çeynämäyä, yemäyä, mähv etmäyä baâlayacaq.
Bir sözlä, Iran Islam wsul idaräsi tarixin yaddaâåna atålacaq. Axundizmin hakimiyyät däyiâmäsi öncäki zamanlar kimi olmayacaqdår. Ona görä ki, tarixin yönälmä istiqamäti çox millätli ölkälärin qorunub saxlanålmaså uêrunda deyil, bu ölkälärin daêålmaså yönwndä köklänib. Yeni dwnyada millätläâmä, millätolma swräci baâlamåâdår. Iran tarixi heç zaman bugwnki kimi kritik märhäläni yaâamamåâdår. Artåq vahid Iran tarixi, vahid Iran coêrafiyaså bir anlayåâ kimi Iranda yaâayan bwtwn xalqlar wçwn äfsanä, unudulmuâ bir äfsanä kimi görwnmäkdädir.
Pakistanla Hindistanån anlaâålmaz mwnasibätläri zamanå, Pakistan Käâmir mwsälmanlarå vasitäsi ilä Hindistan wçwn problem törädärkän, Hindistan da Pakistandakå bäluçlarå här cwr (maddi-ideoloji) dästäkläyirdi. Pakistanda yaranan bäluç milli azadlåq häräkatå Irana nwfuz etmäsin deyä, Mähämmäd Rza âahla general Ziyawlhäqq arasåndakå anlaâmaya görä Iran ordusu Pakistanån ärazisinä girib 1978-ci ildä bäluçlarån täâkilatlarånå darmadaêån etdi.
1979-cu ildä Iran Islam inqilabåndan sonra Gwney Twrkmänistan muxtariyyät
täläb etdi vä Gwnbädikabusda Twrkmän milli-azadlåq häräkatå boêuldu, Gwney Twrkmänistanån solçu ideoloqlarå vä liderläri (Mäxtum, Cwrcani, Vahidi) gwlläländilär.
Rza âah zamanåndan baâlamåâ 1945-ci ildä Kwrdwstan muxtar respublikaså yaranmåâdår. 21 Azär Gwney Azärbaycan demokratik häräkatå boêulmaså ilä eyni zamanda mäêlub edilän Mähämmäd Qazi häräkatå davam etmiâ vä Islam inqilabåndan sonra rejimä qarâå silahlå toqquâma biçimindä täâkilatlanmåâdålar. Iran siyasi problemlärdän baâqa gärgin, ciddi milli problemläri olan ölkädir. Bwtwn bu problemlär kwl altånda qalan qor kimi görwnmäkdädir. Bir tarixi täsadwf, ya da zärurät näticäsindä kiçik bir kwläksovrulacaêå täqdirdä vulkan peyda olacaqdår. Iranån yaxån tarixinä, bu gwnkw tutumuna näzär salmamåzda baâlåca mäqsädimiz Iranån kämiyyätcä äksäriyyät nwfuzu olan twrklärin, özälliklä Azärbaycan twrklärinin durumunu araâdårmaqdår. Azärbaycan twrkläri geneoloji (soyâwnaslåq) baxåmåndan (qadånlå-kiâili) cängavär, döywâkän vä tarix yarada bilän toplum kimi Iranån içindä, eläcä dä Iranån xaricindä tanånmåâdår. Gwney Azärbaycanån son äsrdäki tarixi buna açåq örnäkdir. Lakin bizdä milli qurtuluâ uêrunda oyanma (Libertion Conciosness) olmadåêåndan enerjimiz boâluq vä puçluq uêrunda boâa getmiâdir. Äâräf xanåm Dehqani, Märziyä Wskwlw kimi twrk qåzlarå iâgäncälär qarâåsånda insanån dwâwncäsinä såêmayan qährämanlåqlar göstärmiâlär. Ancaq solçu kimi. Baâqa saysåz äränlärimizi dä yazåqlar olsun ki, solçuluq vä bu kimi ideologiyalar tarixin çöplwywnä tulladå. Bizim genlärimizdäki yaradåcålåq, haqqsevärlik vä cängavärlik davam edir. Bu gwn Gwney Azärbaycanda (decolonization) dekalonozisyon bir häräkat baâlanmåâdår. Bunun anlamå yeni hakim kimi dilin, millätin kwltwrwnä qarâå formalaâan mwbarizädir. Xalqån öz kwltwr kodlaråna, däyärlär sisteminä sarålaraq milli kimliyimizin uêrunda mwbrizä wçwn gäräkän här bir hadisäyä äl atmaså; fars dilinä qarâå twrk dili, Iran mädäniyyätinä qarâå Turan mädäniyyäti, fars ädäbiyyatåna qarâå twrk ädäbiyyatå, fars musiqisinä qarâå twrk musiqisi vardår. Bir sözlä twrk kimliyinin ortaya qoyulmaså wçwn Gwney Azärbacan twrk toplumu içärisindä bir täkan, passionar bir täkan baâ vermiâ, xalqån ruhunda bir zälzälä olmuâ vä twrkçwlwk adlanan aydån bir wfwq görwnmwâdwr.
Avropa renesans inqilabåndan sonra dwnyada toplumlarån millätläâmä prosesi baâlandå. Här bir toplum öz kwltwr däyärlärini wstwnlwk kompleksi baxåmåndan izah etmäyä çalåâdå. Millätläâmä prosesi iki önämli märhäläni yaâamåâdår. Birinci märhälädä romantik ziyalålar milläti mazidä (keçmiâdä) vä tarixdä tä'rif etmäyä qeyrät göstärdilär. Bu axåm mazini (keçmiâi) cazibäli göstärmäyä vä onun häsrätindä gwclwlwk psixologiyasånå toplum içrä yaratmaêa cähd edirlär. Beläcä millätin coêrafiyaså, tarixi, dili, folkloru araâdårålmaêa baâlandå. Bu cäräyan här bir millätin öz kimliyini tarixdä axtarmaêa säsläyirdi. Näticädä tarixä heyranlåq psixologiyaså yarandå. Bu axåm tarixdä mwhafizäkar millätçilik kimi tanåndå. Millätçiliyin ikinci qaynaêå isä liberal fälsäfädir. Bu cäräyan XIX äsrin ävvällärindän gwclänmäyä baâlandå. Bu qaynaêa rassionalist liberallar mwraciät etmiâdir. Bu käsim millätin mazisi, tarixi, dili, folkloru wzärindä durmamåâlar, hätta durmaêå rädd etmiâlär.
Bunlar daha çox milli dövlät, milli iradä, milli hakimiyyät, millätlärin özwnw idaräetmä hwququ, färdin seçim haqqånån gäliâmäsi, milli istiqlal, milli ekonomi kimi qavramlar wzärindä dayanårlar. Bu anlayåâlar isä millätçiliyin cahanâwmul däyärlärini vä yönwnw ortaya qoyurdu. Bu iki cäräyan içärisindä tarix davam edirdi. Nähayät 1917-ci il sosialist inqilabå ilä millätlärin qarâådurmaså, ideologiyalarån qarâådurmaså ilä äväz edildi. Ävvälcä faâizm-kommunizm, sonra isä sosializm-liberal demokrasi biçimindä toqquâmalar davam etdi. Bu qarâådurma 1992-ci il sovetlär birliyinin daêålmasåna qädär swrdw. Sovetlär birliyi daêåldåqdan sonra bir daha millätläâmä dönämi baâlandå vä yeni dwnya dwzänini mädäniyyätlärin toqquâmaså yaradacaqdår. Qärb fotorealistlärinä görä bu mädäni toqquâmada bir xeyli kwltwrlär vä millätlär cärgädän çåxacaq, yaâama imkanånå itiräcäklär.
XXI äsrdä bir kwltwr qäbiristanlåêå yaranacaq, gwclw mädäniyyätlär zäif mädäniyyätläri yeyäcäklär. Soyuq mwharibänin sona varmaså ilä baâlanån yeni tarixi dönämdä keçmiâ sovetlär mäkanånda beâ twrkcwmhuriyyäti yarandå.Sanki twrkdwnyasånån bäxti gätirmiâ vä tarixin istiqamäti ulu öndärimiz Mähämmäd Ämin Räsulzadänin täklif etdiyi "federativ" Turan doêrultusuna yönälmäkdädir. Quzey Azärbacan mwstäqil olduqdan hämän sonra, Gwney Azärbaycanda insanlarån duyêularånda, dwâwncälärindä, instinklärindä suallar vä sorular yaranmaêa baâlandå. "Azärbaycan cumhuriyyäti" fikrinin ortaya çåxmaså vä bu mwqäddäs ifadänin gwneylilärin dilindä täläffwz olunmaså Azärbaycanån tarixindä yeni, âäräfli bir märhälänin yaranmasånå mwjdäläyirdi. Bir zamanlar Amerikanå özwnä dwâmän hesab eläyän Tehran rejimi qulaêånån dibindäcä Amerikadan da, Israildän dä daha böywk bir tählwkänin meydana çåxmasånå sinirä bilmädi. Quzey Azärbaycan mwstäqil olduqdan sonra, Gwney Azärbaycanda twrkçwlwk täkamwlwnwn görwnän täräfi Çehraqaninin timsalånda täzahwr etdi. Çehraqani hadisäsi swbut etdi ki, Gwney Azärbaycan istiqlalå uêrunda, Qarabaêå mwdafiä wçwn ywzminlärlä twrk millätçisi canlarånå fäda etmäyä hazårdår. Fäqät här âeyin zamanå vardår. Qlobal tarixi istiqamät millätolma yönwndä häräkät etdiyi bir halda, Gwney Azärbaycanda twrkçwlwk mäfkuräsi wç cäräyan biçimindä ortaya çåxdå. Bu wç cäräyan, äslindä, bir-birin inkar etmir. Bu cäräyanlarda säliqä, färdi qätiyyän twrkçwlwk idealånån täkamwlwnä mane olmur.
Birici qisim belä hesab edir ki, Iranda iki dövlät dili olmalådår (twrk vä fars dili). Bölwnmäyä ehtiyac yoxdur, xalqda da dil âwuru olmadåêåndan, zatän istiqlal wçwn zaman-mäkan âärtläri mövcud deyildir. Bir dä ki, Iran artåq bwtövlwkdä twrkläâibdir. Ägär bir näsil twrk dilindä qrammatik vä orfoqrafik âwura malik olursa, fars mädäniyäti swqut edäcäk vä dinamik, enerjili gänc twrk mädäniyyäti bwtwn Iranda hakim olacaq vä beläliklä, Iran twrk mämläkäti kimi täsbit olunacaqdår. Bir twrkçwlwk häräkatånån baâlanmaså gäräkirsä, nädän bwtwn Irana daêålmåâ twrklärä sahib çåxmayacaq, sadäcä, kiçicik Azärbaycan ärazisi ilä razålaâalåm? Biz Saväni, Hämädanå, Qaâqayåstanå, Xorasanå twrk hesab etmirikmi? Bunlar özlärini twrksandåqlarå qädär azärbaycançålåqdan qaçårlar vä doêrudan da, Azärbaycanlå deyillär. Bu käsim belä hesab edir ki, twrkçwlwyw "azärbaycançålåq" kimi bäsit anlayåâla mähdudlaâdårmaq olmaz. Biz, Gwney Azärbaycanån tarixi ärazisinin içindä vä xaricindä yaâayan bwtwn twrklärin taleyinä mäsuliyyät daâåyåråq. Tehranån yaråså twrkikän, onu tam bir fars âähäri saymaq olurmu? Bir dä ki, tarix boyu Iranå idarä edän bir xalq olaraq, nädän azad dänizä çåxåâ imkanåmåzå itiräk?
Ikinci käsim belä hesab edir ki, Gwney Azärbaycanda insanlar twrkcä danåâårlar, fäqät twrkcä yaza bilmirlär. Bu säbäbdän dä, Gwney Azärbaycanån coêrafi sånårlarå içärisindä mäktäblär vä ali mäktäblär açålmalådår. Eyni zamanda, Azärbaycanån öz daxilindä dwzän vä disiplin yarada bilmäsi wçwn daxili qoâunlarå, polisi, nisbi iqtisadi baêåmsåzlåêå olmalådår. Yäni federativ Iran içärisindä Azärbaycan federasyon bir ölkä halåna gälmälidir. Çwnki här näsil öz tarixini yaratmalådår. Bu näsil ölkäni istiqlala götwrä biläcäk durumda deyil, istiqlalçå näsil federalist näsildän töräyäcäkdir.
Wçwncw käsim isä birbaâa istiqlalån täräfdarlarådår. Onlar öz yaxån, orta, uzaq strateji hädäflärini belä planlamåâlar: birinci Gwney Azärbaycan twrkcwmhuriyyätini yaratmaq, ikinci Quzey Azärbaycanla birläâib bwtöv Azärbaycan twrk cwmhuriyyätinin mövcudiyyätini e'lan etmäk, wçwncw regionda härbi, iqtisadi, siyasi baxåmdan lider ölkä, super-gwc bir dövlät kimi mövcudiyyät bulmaq. Bu wç cäräyanån här wçw öz ideoloji däyärländirmälärinä görä haqlådår. Än haqlåsånå isä zamanå gälirkän göräcäyik.