MILLÄTÇILIK VÄ MILLI GWC
Fuad Qährämanlå
I-bölwm
Dwnya millätlärin räqabät meydanådår. Här bir räqabätin son mäqsädi gwclwnwn gwcswz wzärindä hegemonluêunu tä'min etmäkdir. Täbiätdä olduêu kimi, cämiyyätdä dä gwclw vä gwcswz ayråmå qaçålmazdår. Bu baxåmdan Darvinin canlålarån yaâamaq uêrunda täbiätlä vä öz aralarånda mwbarizäsi qanunu häm dä millätlär araså mwnasibätlärin äsasånå täâkil edir. Yaâamaq uêrunda mwbarizädä qalib gälmäkvä öz milli varlåêånå swrdwrmäkimkanå här bir millätin adaptasiya imkanlaråndan vä räqabät qabiliyyätindän asålådår.
Milli räqabät qabiliyyätinin äsasånda isä millätin potensial vä aktiv milli gwcw dayanår. Bu gwcw säfärbär edän vä bir hädäf doêrultusunda yönäldän isä millätçilikdir. Milli gwclä baêlå incälämälärä keçmädän öncä millätçiliyin nä demäkolduêuna näzär salaq.
Millätçilikhär âeydän öncä milläti hädäf olan bir ideologiya vä dwnyagörwâ sistemi olduêundan millätlär var olduqca mövcud olacaqdår. Millätçiliyin tämälindä duran äsas qayä millätin ywksäliâinä nailolmaq, onu wstwn bir millät halåna 
gätirmäkdir.
Millätçilikräqabätçi bir ideologiyadår. Bir millätin yaâama imkanå räqabät qabiliyyäti ilä ölçwlwr. Daim öndä olmaq, wstwn olmaq, inkiâaf etmiâ millätlärä çatmaq här cwr gerilikvä asålålåqdan yaxa qurtarmaq milli räqabäti savunan millätçiliyin däyiâmäz täläbläridir. Bu täläblär säfärbäredici qwvvädä olub toplumun milli hädäflär ätrafånda birläâmäsinin dinamikäsasånå täâkil edir. Bu mä'nada E.Y.Hobsvanån "millätçilikyalnåz bir dövlät qurma istäyi âäklindä deyil, häm dä texnoloæi vä iqtisadi inkiâafån bälli bir märhäläsindä mövcuddur" fikri söylädiklärimizä tam uyêun gälir.
Millätçilikbir ideoloæi sistem kimi, milli iradänin wstwnlwywnä äsaslanår. Bu iradänin ifadäçisi vä qoruyucusu isä milli dövlät hesab olunur. Odur ki, millätçiliktoplumçu vä dövlätçi bir dwâwncä sistemidir. C.S.Milli yazår ki, "millätçilikbälli bir etnikqrupun dövlät qurmaq vä ya var olan bir ulus vä dövläti savunma häräkätinin ideoloæisidir. Millätçilikulus vä dövläti bir-birinä baêlamanån yollarånå araâdårår vä kwltwräl olanla siyasini birläâdiräräkulus dövlätin popasånå yaradår. Millätçilik 
wmumi narahatlåq doêuran mäsäläläri siyasi häräkätin märkäzinä qoyar vä insanlarå
ulusal kimliktämälindä mobilizä etmäyä çalåâar".
Millätçilikhär cwr färdiyyätçi
vä sinfi ayråmå rädd edäräk
milläti bir harmoniya içärisindä vähdät täâkil edän sosial 
orqanizm kimi qäbul edir. Bir harmoniyanån äsasånda isä insanån färdi kimliyi ilä milli kimliyinin baêlantåså durur. Millätçiliyä görä färd mänsub olduêu millätin etnikvä kwltwräl däyärlärinin daâåyåcåsådår. Odur ki, här bir färd onu baâqalarå ilä bir arada tutan vä kollektiv yaâayåâå âärtländirmäklä yanaâå ona mäzmun verän norma vä däyärlärin qorunmaså wçwn milli borc vä öhdäliklär daâåyår. Millätçi ideologiya färdi azadlåqlarån ölçwswnw bu normalarla vä digär färdlärin yaâama haqqå ilä mwäyyän edir. Bu haqqån täminatçåså isä färdin mänsub olduêu toplumdur. Färdlärin yaâama haqqå liberializmin färdi azadlåq anlayåâåndan tam färqli bir ölçwdwr. Liberal dwâwncä "färdi azadlåqlarån ölçwswnw digär färdlärin azadlåqlarånån särhäddi" ilä mwäyyän edir vä ona aid olan bwtwn haqlarån täminatånå färdin mwtläq azadlåêånån öhdäsinä buraxår. Bundan färqli olaraq millätçi ideologiya milläti bir bwtwn kimi qäbul edäräkhär bir millät wzvwnä toplumun yaâama täminatå vermäsini ön görwr. Yäni färdlärin azadlåqlarå färdin
özw ilä yanaâå sosial dwzänä dä xidmät etmälidir. Belä ki,
tanånmåâ azadlåqdan istifadä
edän här hanså bir färdin
topladåêå särvät vä ya gälirlärdän mwäyyän vergi sistemläri
vasitäsi ilä öz yaâayåâånå tämin etmäkiqtidarånda olmayan
toplum wzvlärinä minimum
häddä pay ayrålmaså sosial harmoniyanån qorunmaså 
wçwn vacib âärt hesab olunur. 
Yalnåz bu zaman H. Seton-Batsonun dediyi kimi, "Bir millät wzvläri bir dayanåâma duyêusu ilä bir-birinä baêlana bilärlär".
Millätçilikhär cwr despotizmä qarâå çåxaraq, milli haqlarån vä iradänin wstwnlwywnä äsaslanår. Milli iradänin ifadäsi o zaman mwmkwn olur ki, dövlät hakimiyyätinin qaynaêå xalq olsun. Bu isä yalnåz demokratikreæim âäraitindä real sayåla bilär. Lakin liberializmdän färqli olaraq millätçilikliberal demokratiya modelinä deyil, milli demokratiya variantåna söykänir. Liberal demokratikreæimin färdiyyätçi liberal däyärläri millät anlayåâånå rädd ediräkfärdi hwquq vä azadlåqlarån qorunmasånå ictimai inkiâafån baâlåca meyarå sayår. Milli demokratiya isä, yalnåz bir millätin iradäsinä äsaslanår vä milli maraq vä mänafelärin tämin olunmasånå sosial proseslärin äsas hädäfi kimi qäbul edir. Bu isä o demäkdir ki, färd onun azadlåqlaråna täminat verän toplum vä dövlät qarâåsånda här an mäs'uliyyät daâåyår.
TOPLUMUN HÄYATÅNDA MILLÄTÇILIK
Millätçiliyin digär ideologiyalaråndan färqli olaraq ifadä formasånån zänginliyi onun gwcwnw daha da artårår. Bununla baêlå olaraq qeyd edäkki, bir qayda olaraq millätçilikiki formada ifadä olunur: duyêu vä ideoloæi millätçilik. Här iki forma ilä baêlå ayråntålå izaha keçmäzdän öncä M.Veberin toplumsal olaylarå izah modelinä qåsa näzär salmaq yararlå olardå.
Veber toplumsal eyläm tiplärini, pedenleri açåsåndan dörd kateqoriya ayårmaqdadår.
-Än'änävi säbäblärlä edilän eylämlär;
- Hissi säbäblärlä edilän eylämlär;
-Sosial däyärä yönälmiâ äqli säbäblärlä edilän eylämlär;
-Mäqsädä yönälmiâ äqli säbäblärlä edilän eylämlär.
Gälänäksäl davranåâ, adät vä inaclarån insanda yaratdåêå alåâqanlåqlara uyêun olaraq göstärilän fäaliyyätdir. Hissi davranåâlar insanån ruh durumundan vä duyêularåndan qaynaqlanan davranåâ hesab olunur. Här iki davranåâ binami âwur vä bilinc xarici olmaqla ortaq özälliklärä sahibdirlär.
Däyärlärä yönälmiâ äqli säbäblärlä yapålan davranåâ konkret hädäf istiqamätindä mwäyyän näticälärin äldä olunmasåna görä deyil, sadäcä olaraq bu hädäflärä, däyärlärä baêlå qalaraq çatmaêå näzärdä tutur. Bundan färqli olaraq mäqsädä yönälmiâ äqli säbäblärlä edilän davranåâ isä mäqsädlärä çatmaq wçwn bwtwn yaxån vä orta näticäläri göz önwnä alaraq fäaliyyät âwuru âäkildä planlaâdårmaêå näzärdä tutur.
Görwndwyw kimi, Veberin bu dörd säbäbiyyät ayråmå millätçiliyin ifadä formalarånån izahånda bir model kimi seçilä bilär.
Birinci vä ikinci bändlärdä näzärdä tutulan än'änävi vä duyêusal davranåâ biçimläri, millätçiliyin qeyri-âwuri täzahwr âäkli olan duyêu millätçiliyinin mahiyyätinin açåqlanmasånda äsas ola bilär. Duyêu millätçiliyi milli iftixar, sevgi baxåmåndan insan duyêularåna xas olan vä yaâamasånda âwura ehtiyacå olmayan tähtälâwuri millätçilikdir.
Duyêu millätçiliyi yaranmasånda vä yaâamasånda äqlin iâtiraketmädiyi psixoloæi baxåmdan insan duyêularåna aid olan milli qwrur, iftixar, âäräf, täässwb vä s. kimi hisslärin kompleks âäklindä ifadäsidir. Bu hislär (här bir insanån) färdi häyatånån qeyri-âwuri täräfini täâkil etdiyi kimi, eläcä dä onun öz millätinä olan mwnasibätinin duyêusal äsasådår. Digär bir täräfdän isä uzun illär boyu formalaâan adät, än'änälär insanlarån fäaliyyätini tänzimläyän normalar kimi, mwäyyän sosial värdiâlär yaradårlar. Här bir topluma (millätä) xas olan bu normalar färqli olduqlarå kimi, onlarån insanlarån davranåâlarånda yaratdåêå värdiâlär dä färqli özälliklär daâåyår. Bu sosial värdiâlär genetikötwrwlmälärlä bir millätin näsilläri arasånda qeyri-âwuri baêlantå quraraq, toplumun tähtälâwurunda varislikmissiyasånå yerinä yetirir. Mähz bu tähtälâwuri varisliyin näticäsi olaraq insanlar milli olanå, qeyri milli olandan ayårårlar. Insanlarån känar, yabancå tä'sirlärä qarâå färqinä varmadan äks reaksiyaså vä milli olanå qoruma sä'yläri dä psixoloæi baxåmdan bununla baêlådår.
Bundan älavä wmummilli tählwkälärin meydana çåxdåêå kritikanlarda toplumda yaranan sosial häyäcanlar milli duyêularå ehtizaza gätirir. Toplum daxilindä kwtlävi olaraq insanlarån öz millätini qoruma yönwndäki cähdläri, milli intiqam, täässwb, âäräf, sevgi kimi ali hislärin tä'siri ilä böywk millätçi häräkatlarån meydana gälmäsinä säbäb olur. Bu zaman yaranan duyêu millätçiliyi millätin özwnw mwdafiä instinkti dä adlandåråla bilär. Bunsuz här hanså millätin tarixin tälatwm vä sånaqlaråna davam gätirmäsi mwmkwn deyil.
Duyêu millätçiliyinin yaranmasåna säbäb olan ikinci hal toplumda milli wstwnlwkkompleskinin hakim olmasådår. Bu zaman här hanså bir millätä mänsub olan färdlär özlärini baâqa millätlärdän färqli, daha wstwn durumda hiss edirlär. Yuxaråda qeyd etdiyimiz tählwkäli anlarda meydana çåxan reaksiyoner duyêu millätçiliyindän färqli olaraq, wstwnlwkkompleskindän doêan millätçilikiçä yönälin mwdafiä xarakterli olmayåb, yayålmaså özälliyä malikdir. Belä ki, bwtwn alanlarda gäliâmänin baâqa xalqlarla räqabätdä orta qoyduêu maddi vä mä'nävi avantaælar millätin här bir wzvwndä milli qwrur, iftixar vä mämnunluq kimi özwnä inam ifadä edän ywksäkhisslär yaradår. Bu cwr sosial psixoloæi atmosfera isä toplumda mövcud wstwnlwyw qoruma vä inkiâaf etdirmä säyläri formalaâdårår. Adi häyatda mwxtälif millätlärä mänsub olan insaanlarån wnsiyyätindä özwnw göstärän bu hala tez-tez rast gälmäkolar. Här hanså bir ingilis äräblä vä ya fars Gwney Azärbaycan twrkw ilä özwnw mwqayisä edärsä wstwnlwkkompleksindän doêan duyêu millätçiliyi sadä âäkildä näzärä çarpa bilär.
Millätçilijin än jwksäkifadä fopmaså ideoloæi millätçiliksajåla biläp. Ymumijjätlä, ideologijaja aid olan bwtwn xwsusijjätläpi ejni qajdada ideoloæi millätçilijä âamil etmäkmwmkwndwp. Häp hanså bip millätin mapaq vä mänafeläpini mwäjjänläâdipäpäkonun häjata keçipilmä fopmalapånå näzäpi âäkildä izah etmäkideoloæi millätçilijin baâlåca funksijasådåp. Bu zaman juxapåda Vebepdän gätipdijimiz sitatån sonuncu iki bändinä ujêun olapaq hädäfä jönälik fäalijjätini pasional tählili vä taktikanån stpateæi mäqsädäujêun qupulmaså millätçiliji cämijjät häjatånån bwtwn sahäläpindä hwquqi, sijasi, häpbi, mädäni, iqtisadi vä s.-dä bip ppoqpam kimi näzäpdän keçipmäjä imkan vepip. Dövlät sijasätinin bwtwn bu istiqamätläpindä milli mapaqlapå äsas götwpmäkvä onu ictimai inkiâafån täläbläpinä ujêun âäkildä häjata keçipmäknäzäpi vä ppaktikfäalijjätin vähdäti sajäsindä peal ola biläp. Dujêu millätçilijindän fäpqli olapaq, ideoloæi millätçiliknäzäpi âwupa xasdåp vä o heç zaman kwtlävi ola bilmäz. Ideoloæi millätçilikdujêu vä hissläpin wzäpindä dejil, aêål, mäntiq äsasånda mwäjjän olunan, milli iradä, milli mänafe, milli gwc, tählwkäsizlik, inkiâaf, iqtisadijjat vä s. kimi çoxsajlå qavramlar wzärindä qurulur.
Millätçiliji inkiâaf sävijjäsinä görä wç märhäläjä ajårmaq mwmkwndwr. Bunlar etnik, dövlät vä kwltwr millätçiliji hesab olunurlar. Millätçiliközw isä bir tam kimi här wç sävijjänin vähdätindän ibarätdir.
Etnikmillätçilikdaha ilkin olmaqla bir millätin jalnåz etnikxwsusijjätlärinin ifadäsinä äsaslanår. Dil, törä, irqi xwsusijjätlär vä s. etnosu digär etnoslardan färqländirän däjiâmäz älamätlär hesab olunur. Bunlardan här hanså birindä baâ verän däjiâmälär, milli varlåêån tämällärinin sarsålmaså vä millät japåsånda sosial dwzänin pozulmaså ilä näticälänir. Etnikmillätçilijä görä täkcä dilin itirilmäsi millätin varlåêåna son qoja bilär. Eläcä dä äxlaq vä törälär millät kimi bir arada olmanån vä baâqa toplumlardan färqlänmänin tämälini täâkil edirlär. Bä'zän haqsåz yerä tänqid hädäfinä çevrilsä dä, artåq elm täräfindän swbut olunub ki, irqi älamät kimi här bir millätin özwnä xas biogenetikxwsusijjätläri olur vä bunlar millätin bio-sosial orqanizm kimi formalaâmasåna hälledici tä'sir göstärir. Bu baxåmdan millät täkcä yan-yana yaâayan färdlärdän ibarät deyil, färdläri bir-birinä baêlayan qan birliyidir. Eyni qandan olduqlaråna görä färdlär bir millät âwuruna sahibdirlär. Qan birliyi sayäsindä toplum wzvläri ortaq çalåâma vä hämrä'yliyä nail olurlar vä özlärini ruh birliyi içindä bwtwnläâdirirlär. Buna görä dä qan qaråâåqlåêånån jaranmaså häm dä genetikkodlarån itirilmäsinä vä beläliklä dä näsilläraraså baêlarån qårålmasåna säbäb olur. Etnikmillätçilikjuxaråda qejd etdijimiz kimi, etnikälamätlärlä mähdudlaâdåêåndan nisbätän statikvä dar kapsamlådår.
Dövlät millätçilijinin tämälindä dövlätlä millätin ejniläâdirilmäsi durur. Belä ki, millät sijasi bir mä'na daâåjåb, öz iradäsini dövlät vasitäsi ilä ifadä edir. Dövlätsiz bir etnosun öz sijasi varlåêånå dujurmaså mwmkwn olmadåêåndan, dövlätdän känarda millät ifadäsi gerçäkçi sajåla bilmäz. Dövlät täkcä bir aparat olmajåb, milli täâäkkwlwn än jwksäkmärhäläsindä gerçäkläâdirilä bilän iradädir. Bu iradänin qajnaêå isä jenä dä millätdir. Mähz milli dövlät anlajåâånån mejdana çåxmasånån da äsasånda bu durur. Milli dövlät millätin azadlåêånån vä haqlarånån qajnaêå , eläcä dä tä'minatçåsådår. Dövlät millätçiliji dövlätdän millätä dejil, millätdän dövlätä doêru bir häräkät edir. Bu isä o demäkdir ki, här bir millät täbii hwquqlara malikdir vä bu hwquqlar här hanså âäkildä mähdudlaâdåråla bilmäz. Täbii hwquqlar sårasåna öz mwqäddäratånå tä'jinetmä, tählwkäsizlik, seçmä vä varlåêånå jaâatma daxildir. Dövlät isä bu hwquqlarå häjata keçirmä vasitäsidir. Baâqa sözlä millät dövlät wçwn dejil, dövlät millät wçwndwr prinsipi äsasdår. Dövlätçi bir yanaâmaya görä cämiyyät özwnw iradäsinä tabe etdirdiyi dövlät vasitäsi ilä daha sämäräli vä ädalätli âäkildä idarä edä bilär. Sosial öhdälikläri öz wzärinä götwrän dövlät, toplumdakå sosial rifah vä gäliâmäji saxlajaraq här âejdän öncä insanlarå joxsulluqdan, qorxudan qurtaracaqdår. Bunun wçwn dä bwtwn millät wzvlärinä insan qwruruna jaraâan bir häjat jaâamaqdan ötrw gäräkli vä jetärli imkan vä fwrsätläri tä'min edilmälidir.
Färdin dövlätä sädaqät vä baêlålåêånå äks etdirän dövlät millätçiliji täkcä dövlät qurma vä jaâatma ideoloæisi olmajåb, häm dä bu dövläti milli mänafeläri gerçäkläâdirmä mexanizmi kimi iâlätmä prinsipinä äsaslanår. Bu isä millätçilijin demokratikxarakterindän iräli gälir.
Millätçilijin än jwksäkinkiâaf märhäläsi kwltwr millätçiliji hesab olunur. Millät kimi formalaâmåâ här bir toplumun, milli kimlijinin ifadäsi onun kwltwrwdwr. Milli kwltwr millät olmanån sosial mahijjätini täâkil edän orqanikbir sistemdir. Bu sistemä toplumun äxlaq, fälsäfä, incäsänät, ädäbijjat, sijasät vä s. alanlarda jetkinläâmiâ vä özwnämäxsus kejfijjätlär qazanmåâ görwâläri daxildir.
Milli kwltwrw qorumaq vä onu zamanån âärtlärinä ujêun âäkildä inkiâaf etdirmäkkwltwr millätçilijinin önäm verdiji äsas prinsipdir. Milli kwltwrw täâkil edän elementlär funksional älaqälärlä vahid bir etno-sosial sistem jaradaraq toplumda orqanikbaêlålåêån formalaâmasåna kömäkedir. Ictimai täräqqi prosesindä kwltwräl gecikmälär zamanå vä ja jabançå mädäni tä'sirlär näticäsindä milli kwltwrdä mejdana gälän funksional ujêunsuzluqlar kwltwr aâånmalaråna vä milli kimlikdä pozulmalara säbäb olur. Bunun qarâåsånån alånmaså isä millätin gäläcäktaleji wçwn häyati önäm daâåyår.
Kwltwr millätçiliji açåsåndan çaêdaâ dwnjamåz ilknövbädä mwxtälif mädänijjätlärin mwbarizäsi mejdanådår. Här hanså bir millätin jaâama âanså vä räqabät âärtlärinä ujmaq imkanå da onun mädänijjätinin gwcwndädir. Jeni dwnja dwzänindä mädänijjät mwstämläkäçilijin jajqånlaâdåêå bir ortamda millätlärin kosmopolit kwtlä mädänijjäti qarâåsånda öz milli varlåqlarånå jaâatmalarå, onlarån sahib olduêu kwltwrwn milli äsaslarånån möhkämlijindän vä digär qarâå kwltwrlärlä tämasda olma imkanåndan asålådår. Kwltwrwn milli äsaslarånån möhkämliji dedikdä ilknövbädä onun ajrå-ajrå sahälärinin - fälsäfä, ädäbijjat, incäsänät, hwquq, iqtisadijjat vä s.-nin özwnämäxsus inkiâafå vä milli tarixi än'änäläri näzärdä tutulur. Bu da öz növbäsindä kwltwrlärin tämas xarakterini mwäjjän edir. Kwltwrlärin tämas xarakteri iki qrupa ajrålår: qapalå vä açåq mädänijjätlär. Mäsälän, Japon vä Çin mädänijjätini qismän qapalå, Twrk, ßräb, Alman mädänijjätini isä açåq sistemä aid etmäkolar. Lakin dwnjada inteqrasijanån getdikcä gwclänmäsi vä mwasir kommunikasija sistemlärinin inkiâafå näticäsindä mäkan färqlilijinin aradan qalxmaså kwltwrlärin tämas xarakterinä daha ähämijjätli bir bölgw ilä janaâmaêå zäruri edir: Bu ajråma görä kwltwrlär 3 qismä ajrålår: asålå vä ja täqlidçi mädänijjätlär; mwstäqil vä özwnägäräkolanå äxz edän kwltwrlär; hegemon vä jajålmaçå (mwstämläkäçi) mädänijjätlär. Kwltwr millätçiliji açåsåndan daha çox mwdafiä olunan mwstäqil vä özwnä gäräkolanå äxz edän mädänijjät tezisidir. ×wnki birinci tezisin qäbulu asålålåq vä täqlidçilikjolu ilä milläti özwnä jabançålaâdåråb mähv edä bilär. Yçwncw tezis isä bejnälmilälçiliji näzärdä tutduêundan (Osmanlå mädänijjäti vä ja bu gwnkw Qärb mädänijjäti) här hanså milliliji inkar edir.
II-Bölwm
Qeyd etmiâdikki, dwnya här âeydän ävväl wstwnlwkuêrunda mwbarizä aparan millätlärin räqabät meydanådår. Bu räqabätin äbädi vä däyiâmäz bir qanunu var. Ya gwclw olub äzmälisän, ya da ki, baâqalaråndan asålå olub mähv olmalåsan. Zamanån axaråna uyêun olaraq dwnyanån âärtläri däyiâdikcä millätlärin hegomonluq iddialarånå gerçäkläâdirmäkwsullarå da däyiâmiâ, yeni formalar vä görwâlär almåâdår. Zara vä härbä dayanan klassikmwstämläkäçilikwsullarå, get-gedä iqtisadi, siyasi-mädäni donlara giräräk, daha mwtäräqqi yollarla tätbiq olunmaêa mwväffäq olmuâdur. Bu âäkil däyiâmälärinin isä gerçäkdän, mäzmuna heç bir aidiyyatå olmayåb. Çwnki, yaâadåêåmåz dwnyanån maddi ehtiyatlarå bwtwn millätlärin ehtiyacånå ödäyäcäkdäräcädä çox deyil. Odur ki, bu maddi ehtiyatlarån äldä olunmaså vä onlar wzärindä näzarät, beynalxalq räqabätin tämälini täâkil edir. 
Millätlär qarâålåqlå räqabätdä mwmkwn qädär çox pay äldä etmäkvä öz ehtiyaclarånå ödämäkwçwn gwclänmäyä çalåâårlar. Toplumlarån gwc qazanma yönwndäki davamlå çäholäri milli gwcwn täâäkkwlw adlandårålår. Milli gwc isä "bir millätin milli varlåêånå qorumaêa vä onun ehtiyaclarånå ödämäyä imkan verän çeâidli gwc wnswrläri arasånda bärabärliyin vä harmonikbaêlålåêån olmasåndan asålådår. Äks täqdirdä (mäsälän iqtisadiyyat härbi gwcdän geri qaldåqda) bu sahädä gerilämänin baâ vermäsi orta vädäli inkiâaf dövrw wçwn qaçålmazdår. Milli gwcw täâkil edän elementlär dinamikdir vä zaman keçdikdä mwäyyän däyiâmälärä mär'uz qalår. Ona görä bir ölkänin milli gwcwnwn däyärländirilmäsi onun täkcä indiki anånå deyil, häm dä potensial inkiâaf imkanlarånå näzärä alaraq gäläcäkinkiâaf perspektivlärini dä ehtiva etmälidir.
Bir dövlätin sahib olduêu milli gwc häm daxili, häm dä ki xarici qaynaqlå ola bilär. Mwasir dwnyamåzån inkiâaf etmiâ gwclw dövlätlärinin iqtisadi, siyasi vä mädäni sahädä häyata keçirdikläri yayålmaqå siyasät näticäsindä coêrafi baxåmdan dwnyanån mwxtälif bölgälärindä yerläâän vä hwquqi baxåmdan baâqa ölkälärä mänsub olan iqtisadi ehtiyatlar, ärazilär bu dövlätlärin milli gwcwnwn tärkibinä daxil olaraq onun inkiâaf qaynaêåna çevriliblär. Geopolitikada bu cwr xarici qaynaqlar "häyati mänafe zonaså" kimi ifadä olunur. Milli gwcwn inkiâafånda mwmkwn qädär geniâ xarici qaynaqlara näzarät imkanånån äldä olunmaså, här bir dövlätin inkiâaf strategeyasånån äsasånå täâkil edir. Bu cwr känar qaynaqlara sahib olmadan här hanså bir dövlätin öz milli gwcwnw mwasir çaêån räqabät âärtlärinä uyêun âäkildä gäliâdirmäsi mwmkwn deyil. Ona görä dä täsävvwrlärin äksinä olaraq, bir millätin täräqqi imkanlarå baâqa xalqlar wzärindä siyasi, iqtisadi vä mädäni sahälärdä hegomonluq imkanlarå ilä mwäyyän olunur. 
Yuxaråda qeyd etdikki, milli gwc kompleks bir anlayåâ olub mwxtälif gwc wnswrlärinin birläâmäsini ehtiva edir. Bu birläâmänin tärkibinä aâaêådakålar daxildir:
IQTISADI GWC
Bir ölkänin iqtisadi inkiâaf säviyyäsini äks etdirän göstäricilär wmumi daxili mähsul häcminä vä ähalinin här näfärinä dwâän gälirä görä mwäyyän olunur. Bundan älavä iqtisadi gwc anlayåâåna äsasän faydalå qazåntålar, inkiâaf etmiâ infrastruktur, mwasir texnalogiya, daxili investisiya imkanlarå, maliyyä bazarå, räqabät qabiliyyätli mähsul istehsalå, daxili vä xarici bazarlara näzarät imkanlarå, beynalxalq iqtisadi sistemä inteqrasiya säviyyäsi, ixracat qabiliyyäti vä s. daxildir. Iqtisadiyyatån milli gwc qaynaêå olmaså wçwn onun ölkä xaricindä yayålmaçålåêå vä geniâ tä'sir imkanlaråna malikolmaså gäräkdir. Bundan ötrw isä xarici bazarlara, eneræi qaynaqlaråna, investisiyalara näzarät etmäklazåmdår. Räqabät qabiliyyätli mähsul ixracå vä bä'zi mähsullar wzrä inhisarlarån yaradålmaså yeni bazalar äldä etmäyin vacib âärtidir. Xarici investisiya fäaliyyäti iqtisadi yayålmaçålåêån än geniâ tätbiq olunan formaså kimi, yeni gälir qaynaqlarå yaratmaêa vä äldä edilmiâ ywksäkmänfäätlär hesabåna iqtisadiyyatån swr'ätli inkiâafånå tämin etmäyä imkan verir.
Iqtisadi gwcwn däyärländirilmäsini iki istiqamätdä aparmaq olar: xarici vä daxili iqtisadi gwc.
Xarici iqtisadi gwcwn adåndan da bälli olduêu kimi, beynalxalq iqtisadi mwnasibätlär sistemindä ölkänin payånå vä tä'sir imkanlarånå äks etdirir. Dövlätin ixracat imkanlarå, känar yatråmlarån miqdarå, beynalxalq maliyyä sistemindä sahib olduêu pay vä s. xarici iqtisadi gwcwn göstäriciläridir.
Daxili iqtisadi gwc isä âäxsiyyätin vä cämiyyätin tälabatånå ödämä säviyyäsi ilä mwäyyän olunur. Vätändaâdarån ywksäkrifahå, daxili ehtiyatlarån sämäräli istifadäsi, aâaêå infliyasiya häddi daxili bazarlara näzarät, yeni texnalogiya, inkiâaf etmiâ banksistemi, gwclw maliyyä bazarå, tähsilli iâçi qwvväsi vä s. daxili iqtisadi gwcw täâkil edir. Yalnåz daxili iqtisadi gwcwnwn ywksäkinkiâaf märhäläsindän sonra här hanså istiqamätdä xarici iqtisadi gwcw yaratmaq mwmkwndwr. 
Milli gwcwn tämäl maddi qaynaêå iqtisadiyatdår. Iqtisadi cähätdän zäif inkiâaf etmiâ ölkänin siyasi , härbi, kwltwr vä s. alanlarda uzun mwddätli gäliâmäsi mwmkwn deyil. Bu säbäbdän dä gwclw dövlät qurmaq istäyän här bir millät ilköncä gäliâmiâ iqtisadiyata sahib olmalådår.
SIYASI GWC
Siyasi gwcwn äsasånda siyasi sistemä yönälmiâ täläblärin ödänilmä säviyyäsi durur. Siyasi sistemä cämiyyätin siyasi tä'sisatlarå vä mwnasibätläri daxildir. Dövlät, siyasi reæim, partiyalar, sosial qruplar vä siyasi proseslär bu sistemin strukturunu täâkil edir. Siyasi sistem nä qädär sämäräli täâkil olunubsa, onun cämiyyätin istäklärinä cavab vermä imkanlarå da bir o qädär ywksäkolacaq. Konkret olaraq siyasi gwc wç säviyyädä ifadä olunur:
Dövlätin gwcw.
Çevikdövlät aparatå, sämäräli idaräetmä mexanizmi, milli dövlätçilik än'änäsi, dövlätin aydån bilinän varlåq säbäbi, hakimiyyätin qaynaêå häyata keçirilmä wsullarå, mä'murlarån hazårlåq säviyyäsi, dövlät strukturlarånån subordinasiya däräcäsi, iqtidarda tämsil olunmuâ qwvvälär arasånda mwnasibät, ali dövlät qärarlarånån qäbul proseduraså, dövlätin cämiyyät wzärindä näzarät däräcäsi vä s. çoxsaylå amillär dövlätin siyasi gwcwnw formalaâdårår. Gwclw dövlät här âeydän öncä vätändaâlarån rifahåna vä tählwkäsizliyinä real tä'minatlar vermäkiqtidarånda olmalådår. Lakin XX äsrdä dövlätin öz funksiyalardan hansålarån saxlayåb, hansålardan imtina edilmäsindä liberal vä toplumçu ideologiyalar arasånda daimi fikir ixtilaflarå getdiyindän idioloæi baxåmdan hanså dövlätin gwclw sayålmaså mwbahisälidir. Odur ki, gwclw dövläti anlayåâånå, sadäcä olaraq dövlätin sarsålmazlåêå kimi qäbul etmäkgäräkdir. Bu sarsålmazlåêån äsasånda isä millätin siyasi iradäsi durur.
Cämiyyät säviyyäsindä. Siyasi partiyalar vä onlarån yönwmw, yayêån idiologiyalar, insanlarån siyasi âwur vä mädäniyyät säviyyäsi, hakim däyär vä normalar, siyasi fäallåq däräcäsi, än'änä vä värdiâlär, hakim inanclar, täâkilatlanma, sosial qruplarån maraqlarånå gerçäkläâdirmä imkanlarå, siyasi qaynaqlarån bölwâdwrmä mexanizmi, siyasi hwquq vä azadlåqlarån gerçäklänmäsi, ictimai özwlwn idarä imkanlarå vä s. çoxlu faktorlar cämiyyätin siyasi gwcwnw täâkil edir. Lakin cämiyyät säviyyäsindä täzahwr edän siyasi gwcwn özwndä dä mwäyyän färqlänmälär mövcuddur. tälatwmlärin baâ verdiyi, sosial häyacanlanmalarån yarandåêå cämiyyätlärdä xwsusilä dä cämiyyät wçwn käskin dönwm anlarånda siyasi qabarmalarån meydana çåxmaså tez-tez mwâahidä olunur. Bu cwr kwtlävi siyasiläâmänin doêurduêu xaotikfäallåq bir qayda olaraq uzun mwddätli olur. Ancaq çox böywkeneræiyä vä gwcä malikolan bu qwvvädän bacaråqla istifadä ictimai mwnasibätlärdä käskin däyiâiklär doêura bilär. Bir millätin varlåêå tähdid altåna alåndåêå anlarda millätçiliksäfärbäredici vä bwtwnläâdirici bir ideologiya kimi, toplumu öz haqlarå uêrunda mwbarizäyä qaldåra bilär. Odur ki, millätçilikçox böywksiyasi gwcä malikideologiya kimi, millät wçwn lazåm olan dövrlärdä siyasi qabarmalar yaratmaêa qadirdir. Qanuni vä davamlå siyasi fäallåq isä inkiâaf etmiâ demokratikcämiyyätlärdä mwmkwndwr. Qanun qarâåsånda hwquqi bärabärlikvä siyasi maraqlarån ifadäsi wçwn real imkanlarån saxlanålmaså, insanlarån qärarlarån qäbul edilmäsindä iâtirakånå stimullaâdåran gäliâmiâ vätändaâlåq anlayåâå vä dövlätin anayasa (konstitutsiya) äsasånda mwäyyän olunmuâ hwquq vä azadlåqlara täminat vermäsi, cämiyyätdä siyasi fäallåêå hwquqi qaydalar äsasånda nizamlamaêa vä qorumaêa imkan verir. Baâqa sözlä desäk, cämiyyätin siyasi gwcwnw ifadä edän siyasi partiyalar, mätbuat, täzyiq qruplarå, çoxsaylå ictimai institutlar vä än nähayät ictimai rä'y faktordur. Häcm mähdudiyyätini näzärä alaraq bu sadalanan amillärin här biri wzärindä dayanmaêa ehtiyac görmwrwk. Sadäcä olaraq bir âeyi qeyd edäkki, demokratikcämiyyätlärdä millätçilikvä liberializm arasånda vätändaâlåq anlayåâåna mwnasibätdä mwäyyän färqlär mövcuddur. Liberal anlamda vätändaâlåq yalnåz bir hwquqdur. Bu hwquqa sahib olan färd yaâadåêå tolumdan, çevräsindän täcrid olunmuâ bir varlåqdår. Bu mwcärräd varlåêån, här yerdä keçärli olan, iqtidara vä topluma qarâå iräli swrä biläcäyi haqlarå, azadlåqlarå vardår. Dövlät içindä bwtwn sosial baêlaråndan qoparålmåâ âäkildä däyärländirilmiâ belä bir vätändaâlåq anlayåâånån topluma vä dövlätä heç bir däxli yoxdur. Färd öz hwquqlaråna qapanaraq här cwr mä'nävi vä siyasi öhdäliklärdän uzaq qalår.
Lakin toplumçu bir ideologiya sayålan millätçilikdä vätändaâ çoxsaylå sosial baêlantålarå olan, aydån bir iqtisadi, siyasi, milli ortamda yaâayan, cämiyyät vä dövlät qarâåsånda öhdäliklär daâåyan funksiyadår. Baâqa sözlä liberializmdän färqli olaraq millätçilikdä vätändaâlåq täkcä hwquq deyil, häm dä bir väzifädir. Bu väzifäni daâåmaêå qwrur sayan millätin här bir wzvw täkcä öz färdi hwquqlarånån gerçäkläâmäsindä deyil, häm dä millätin milli-mä'nävi maraqlaråndan wstwn tutularaq qorunmasåna çalåâmalådår. Yalnåz bu halda vätändaâån siyasi fäallåêå toplumun vä onun özwnä yarar saxlaya bilär.
Siyasi gwc anlayåâå ilä baêlå bir mäqamå da qeyd edäkki, bä'zi hallarda bir çox mwälliflär ayråca xarici siyasi gwc anlayåâå ifadäsini dä iâlädirlär. Ancaq qeyd etmäkgäräkdir ki, dövlätin xarici gwcw törämä , bir anlayåâ olub, beynälxalq alämdä bir ölkänin toplam milli gwcwnw ifadä edir. Fikrimizcä xarici gwc anlayåâånån mwstäqil qaynaêå olmadåêåndan, onu xwsusi bir gwc amili kimi qäbul etmäkdoêru olmazdå.
SOSIAL-PSIXOLOÆI VÄ MÄDÄNI GWC
Bir toplumun milli-mädäni inkiâaf säviyyäsini vä sosial psixoloji durumu milli gwcwn äsas qaynaqlaråndan sayålår. Milli mädäniyyät millätin kimliyinin ifadäsidir. Milli kimlikisä tarixi inkiâaf prosesindä toplumun bädii, fälsäfi, siyasi, hwquqi, äxlaqi, estetik, iqtisadi vä s. alanlarda özwnämäxsus âäkildä formalaâdårdåêå älamätlär sistemidir. Här bir millätin gäliâmä imkanlarå vä wstwnlwywnw duyurma istäyi milli kwltwrwn inkiâafåndan asålådår. Milli-mädäni geriliktoplumda baâqa millätlär qarâåsånda bir aâaêålanma duyêusu yaradaraq, täqlid meyli yarada bilär. Bu isä baâqalaråndan asålålåêa vä son näticädä milli varlåêån yåpradålmasåna gätirib çåxarar. Milli kwltwrwn wstwndä yer alan sosial-psixoloæi gwc millätin özwnä mwnasibätini vä cämiyyätdä sosial qruplarån davranåâlarånån psixoloæi özälliklärini ifadä edir. Sosial-psixoloæi gwcwn äsas göstäricisi Milli wstwnlwkkompleksidir (MWK). MWKmillätin özwnä-tarixinä, vätäninä, kwltwrwnä vä s. sonsuz baêlålåêåndan vä sevgisindän doêub baâqa xalqlarla mwnasibätdä bwtwn sahälärdä wstwn mövqedä olmaêå haqlå göstärän inam duyêusudur.
Bu inamån yaradålmasånda vä gäliâdirilmäsindä än gwclw vasitä millätçilikhesab olunur.
Sosial-psixolæi gwcwn digär bir täräfi cämiyyätin däyärlär sistemi vä sosial qruplar arasånda mwnasibätin psixoloæi xarakteridir. Däyärlär sistemi milli xarakterin elementläridir. Millätläri dä bir-birindän färqländirän äsas cähät dä onlarån xarakteridir. Xarakter sosial yönwmlw fäaliyyätin bwtwn istiqamätlärini ähatä etdiyindän millätin tarixdä rolu vä bu gwnw psixoloæi baxåmdan onunla mwäyyän olunur. Täsadwfi deyil ki, Yapon vä Almaniyanån swr'ätlä gäliâmäsinin kökläri onlarån milli xarakterindä vä hakim däyärlär sistemindä axtarålår. Bu sosial däyärlär praktikhäyatda yanaâåm tärzini vä davranåâlarå mwäyyän edir. Bu däyärlär iqtisadi-siyasi, härbi, fälsäfi vä s. sahälärä aid bwtwn baxåâlar vä inanclar sistemini ähatä edäräk, onlarå milli özälliklär äsasånda färqländirir.
HÄRBI GWC
Härbi gwc dövlätin silahlå qwvvälärini vä bu istiqamätdäki potensial imkanlarånå ifadä edir.
Dövlätin daxili vä xarici tählwkäsizliyi härbi yolla tä'min etmäksilahlå qwvvälärin funksiyalaråna daxildir. Bunun wçwn silahlå qwvvälär xarici härbi mwdaxilälärin qarâåsånå almaq vä dövlät maraqlarå tählwkä qarâåsånda qaldåqda açåq mwdaxilä yolu ilä onlarå qorumaq iqtidarånda olmalådår. Här bir ölkänin daxilindä dövlätçiliyin tämälini oluâturan märkäzçi qwvvälärlä yanaâå märkäzdän qaçan qwvvälär dä olur. Bu separatçå qwvvälärin dövlätçilikäleyhinä yönälmiâ fäaliyyätini önlämäkvä bu sahädä daima näzaräti täâkil etmäkdä silahlå qwvvälärin daxili funksiyasåna aiddir. Dövlätin daxildän vä xaricdän gwclw härbi mwdafiäsinin kifayät qädär etibarlå tä'min edilmämäsi dövlätin varlåêånå vä daimiliyini âwbhä altåna alår. Odur ki, härbi gwc milli dövlätçiliyin qarantå hesab edilir. Härbi gwc anlayåâåna silahlanma säviyyäsi, härbi qwvvälärin tähsili vä savaâa hazårlåq däräcäsi, mwharibä aparmaq täcrwbäsi, komandanlåêån peâäkarlåq säviyyäsi, xwsusi tählwkäsizliksistemi, döywâ ruhu, äsgäri qwvvälärin say tärkibi, mwasir silah sistemläri vä s. daxildir. Bununla yanaâå kollektiv tählwkäsizliksistemläri vä bloklar härbi gwcwn formalaâmasånda iâtirakedirlär.
Härbi gwcwn säfärbär olunmaså vä daimi ywksäkdöywâ hazårlåêå âäraitindä saxlanålmaså, eläcä dä härbi ämäliyyatlar zamanå qäläbälärin tämin olunmaså silahlarån gwcw ilä yanaâå, häm dä bu silahlarå iâlädäcäkinsanlarån döywâ ruhundan, vätänpärvärlikhislärindän asålådår.Bu baxåmdan millätçiliyin säfärbäredici, birläâdiriciliyi vä mwbarizä äzmi silahlå qwvvälärdä mä'nävi ruh ywksäkliyi yaratma iâindä böywkrol oynaya bilär.
DEMOQRAFIK GWC
Ölkä ähalisinin sayå vä yerläâmä âäkli demoqrafikgwcwn äsas qaynaêå sayålår. ßhali sayånån çoxluêu täkbaâåna demoqrafikgwc sayåla bilmäz. ßhalinin bir gwc qaynaêåna çevrilmäsi wçwn insanlarån täâkilatlanmaså vä sosial mäâêulluêun tä'min olunmaså gäräkdir. Cämiyyätdä iâ bölgwswnwn wfiqi âäkildä geniâlänmäsi sosial häräkätliliyi artåraraq iâçi qwvväsinin hazårlanmasånå vä yerläâmäsini tä'min edir. ßgär ähalinin iâläyän hissäsi ilä iâsiz täbäqäsi arasånda färq ikincinin lehinä olaraq azalårsa vä ya ähali artåmå iâ yerläri sayå artåmånå ötwrsä, täâkilatlanmåâ insan gwcw tädricän zäifläyir vä böywkbir täbäqä wmumi daxili mähsula aid olmayan iâlärlä keçinäräkbu qaynaêå zäiflädir. Odur ki, demoqrafikgwcwn däyärländirilmäsi zamanå täkcä say tärkibi deyil, häm dä täâkilatlanmåâ insan gwcwnwn näzärä alånmaså vacibdir.
Ähalinin yerläâmä âäkli dä demoqrafiksiyasät açåsånda xwsusi önäm daâåyår. Bu âähär vä kändlär arasånda mwnasibäti, iqtisadiyyatån sahävi strukturlarånån inkiâafånå, maddi qaynaqlarån paylaâdårålma formasånå, daxili etnikmäsäläläri vä s. mwäyyän edir.
Demoqrafiktarazlåêån pozulmaså milli gwcwn digär wnswrlärinin gäliâdirilmäsi wçwn çox ciddi problemlär yarada bilär. Odur ki, här bir dövlät xwsusi demoqrafiksiyasät proqramå ilä ähali artåmå, onun yerläâmäsi, iâlä tä'min olunmaså, ailä planlaâdårmaså, struktur däyiâmälär vä s. tänzimläyir. Strateæi baxåmdan demoqrafiksiyasätin baâlåca mäqsädi milli gwcwn gäliâmäsi wçwn "insan gwcw" yetiâdirmäkdir.
COÊRAFI GWC
Dövlätin mwtläq suverenliyinä aid olan vä siyasi särhädlärlä hwdudlanan torpaq, hava, däniz sahäläri dövlät ärazisi sayålår. Ärazisiz dövlät ola bilmäz. Milli gwcwn formalaâmasåna vä gäliâmäsinä ärazi amilinin tä'siri çox böywkdwr. Bu tä'sir geopolitin açådan iki istiqamätdä ayråd edilir: Ärazinin coêrafi mövqeyi vä daxili xwsusiyyätläri . Coêrafi mövqeyä bunlar aiddir. ßrazinin kommunikasiya âäbäkälärinä, däniz vä okeanlara görä mövqeyi, qonâu dövlätlärlä särhäd älaqäläri, cähätlärä görä yerläâmäsi, mwnaqiâäli bölgälärä yaxånlåêå, xarici dövlätlärin maraqlarå baxåmåndan alternativli vä ya alternativsiz wstwnlwklär ölkänin bölwnwb-bölwnmämiâ olmaså, qitä vä materiklärä görä yerläâmäsi vä s. coêrafi mövqeyin mwäyyänläâmäsinä tä'sir göstärir.
Ärazinin daxili xwsusiyyätläri isä, relyef, iqlimqurâaqlarånån yerläâmäsi, yeraltå vä yer wstw täbii särvätlär, sahävi ölçw, çay, göl, meâälärin yerläâmäsi, flora vä faunasådan vä s. ibarätdir.
Dövlätin bwtwn milli gwcw onun ärazisindä yerläâdiyindän coêrafi gwcwn gäliâdirilmäsi bir ölkänin gäläcäyi baxåmåndan önäm daâåyår. Coêrafi gwcwn gäliâdirilmäsinä dänizlärä çåxåâ äldä etmäk, beynalxalq komunikasiya sistemlärinä näzarät, ärazinin geniâländirilmäsi, ölkä daxilindä komunnikasiya baêlålåêånå artårmaq vä än baâlåcaså ölkä sånårlaråndan känarda häyati mänafe zonalaråna malikolmaq daxildir. 
Yayålmacå coêrafi gwcwn äsasånå häyati mänafe zonaså täâkil edir. Bunsuz här hanså bir dövlätin gwclänmäsi, beynalxalq siyasätdä aparåcå rol oynamaså mwmkwn deyil. Häyati mänafe zonaså anlayåâåna känar ärazilär hesabåna dövlätin öz siyasi, iqtisadi, härbi maraqlarånå tä'min etmäsi daxildir. Aydåndår ki, här bir ärazi sånårlådår vä o gäliâmäkdä olan dövlätin ehtiyaclarånå tämin edä bilmäz. Bu säbäbdän dä häyati mänafe zonalaråna sahib olmaq, baâqa ölkälärin milli gwc imkanlaråndan öz milli gwcwnwn gäliâmäsi wçwn yararlanmaq lazåmdår. 
son